Alzheimer Hastalığı Nedenleri
Alzheimer hastalığının tam nedeni bilinmemektedir. Ancak hastalık, beyinde biriken anormal proteinlerin sinir hücrelerine zarar vermesiyle ilişkilidir. Genetik, çevresel ve yaşam tarzı faktörleri birlikte rol oynar.
- Amiloid plaklar. Beta-amiloid adı verilen protein parçaları beyin hücrelerinin dışında birikir ve plaklar oluşturur. Bu plaklar sinir hücreleri arasındaki iletişimi engeller ve inflamasyon tetikler. Amiloid birikiği Alzheimer semptomları başlamadan yıllar önce başlar. Beyin amiloidi temizleyemediğinde birikim artar.
- Tau yumakları (Tau tangles). Tau proteini normalde sinir hücrelerinin içinde mikrotübülleri stabilize eder. Alzheimer'da tau anormal şekilde değişir ve ipliksi yapılar oluşturarak hücre içinde yumaklanır (nörofibril yumakları). Bu, besin ve diğer maddelerin hücre içinde taşınmasını engeller ve hücre ölümüne yol açar.
- Beyin atrofisi (Küçülmesi). Sinir hücreleri öldükçe beyin küçülür. Özellikle hafıza ve öğrenme ile ilgili bölgeler (hipokampus) etkilenir. Beyin görüntülemede beyin dokusunda azalma ve ventriküllerde genişleme görülür.
- Nörotransmitter dengesizliği. Özellikle asetilkolin adı verilen kimyasal haberci azalır. Asetilkolin hafıza ve öğrenme için kritik öneme sahiptir. Alzheimer tedavisinde kullanılan kolinesteraz inhibitörleri asetilkolin seviyelerini artırmayı amaçlar.
- İnflamasyon ve oksidatif stres. Beyin dokusunda kronik inflamasyon ve serbest radikallerin neden olduğu oksidatif hasar sinir hücrelerini tahrip eder. Mikroglia (beynin bağışıklık hücreleri) aşırı aktif hale gelir ve hücre hasarına katkıda bulunabilir.
- Vasküler faktörler. Beyne kan akışının azalması Alzheimer riskini artırır. Yüksek tansiyon, diyabet, yüksek kolesterol ve kalp hastalıkları beyin damarlarına zarar verir. Bazı vakalar Alzheimer ile vasküler demansın karışımıdır (mixed dementia).
- Genetik faktörler. Erken başlangıçlı Alzheimer'da güçlü genetik bileşen vardır. APP, PSEN1 ve PSEN2 genlerindeki mutasyonlar erken başlangıçlı Alzheimer'a neden olabilir. Geç başlangıçlı Alzheimer'da APOE-e4 gen varyantı risk artışıyla ilişkilidir. APOE-e4'ü bir kopya taşıyanlar risk altında, iki kopya taşıyanlar daha yüksek risk altındadır. Ancak APOE-e4 taşımak kesin Alzheimer anlamına gelmez, sadece risk artışı gösterir.
Alzheimer Hastalığı Risk Faktörleri
Bazı faktörler Alzheimer hastalığı geliştirme riskini artırır. Risk faktörlerinin bazıları değiştirilebilir (yaşam tarzı), bazıları değiştirilemez (yaş, genetik).
- Yaş. Alzheimer hastalığı için en büyük risk faktörüdür. 65 yaş sonrası risk önemli ölçüde artar. 65-74 yaş arasında prevalans %5 civarındayken, 85 yaş üstünde %33'e yaklaşır. Ancak Alzheimer normal yaşlanmanın kaçınılmaz bir sonucu değildir.
- Aile geçmişi ve genetik. Birinci derece akrabada (ebeveyn, kardeş) Alzheimer varsa risk artar. Aile öyküsü ne kadar güçlüyse risk o kadar yüksektir. APOE-e4 gen varyantı taşıyıcıları daha yüksek risk altındadır. Erken başlangıçlı Alzheimer'a neden olan gen mutasyonları nadirdir ancak neredeyse %100 risk taşır.
- Down sendromu. Down sendromlu kişiler genellikle 40-50'li yaşlarda Alzheimer belirtileri geliştirir. Down sendromunun nedeni olan ekstra 21. kromozom, amiloid üretimi yapan gen kopya sayısını artırır.
- Kadın cinsiyeti. Kadınlar erkeklerden daha fazla Alzheimer'a yakalanır. Kısmen kadınların daha uzun yaşamasıyla açıklanır, ancak hormonal faktörler de rol oynayabilir. Menopoz sonrası östrojen kaybı risk artışıyla ilişkilendirilmiştir.
- Hafif bilişsel bozukluk (MCI). MCI, normal yaşlanmadan daha fazla, ancak demans tanımını karşılamayan hafıza veya düşünme problemleridir. MCI olan kişilerin önemli bir kısmı Alzheimer geliştirir, ancak tümü değil. Amnestik MCI (hafıza ile ilgili) özellikle Alzheimer riskini artırır.
- Kafa travması. Ciddi kafa travması veya tekrarlayan beyin sarsıntıları Alzheimer riskini artırabilir. Travmatik beyin yaralanması amiloid birikimini hızlandırabilir. Boksörler, futbolcular ve askerler gibi yüksek riskli gruplarda dikkat gerekir.
- Kardiyovasküler risk faktörleri. Kalp sağlığını etkileyen faktörler beyin sağlığını da etkiler. Yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, diyabet, obezite ve sigara içmek Alzheimer riskini artırır. Bu faktörler beyin damarlarına zarar verir ve amiloid temizlenmesini bozar.
- Eğitim seviyesi ve bilişsel rezerv. Düşük eğitim seviyesi Alzheimer riskini artırabilir. Yüksek eğitim ve yaşam boyu öğrenme "bilişsel rezerv" oluşturur; bu, beyinde daha fazla sinaptik bağlantı demektir. Bilişsel rezerv yüksek olan kişiler beyin hasarına daha iyi direnç gösterir.
- Sosyal izolasyon. Sosyal etkileşim eksikliği Alzheimer riskini artırabilir. Sosyal aktiviteler beyni uyarır ve bilişsel fonksiyonu korur. Yalnızlık ve depresyon risk faktörleridir.
- Uyku bozuklukları. Kronik uyku yetersizliği veya uyku apnesi Alzheimer riskini artırabilir. Uyku sırasında beyin amiloid ve diğer atıkları temizler. Uyku bozuklukları bu temizleme sürecini engeller ve amiloid birikimini artırır.
- Hareketsiz yaşam tarzı. Fiziksel aktivite eksikliği Alzheimer riskini artırır. Egzersiz beyinbeyin kan akışını artırır, nöroplastisite (yeni sinir bağlantıları oluşturma) teşvik eder ve inflamasyonu azaltır.
- Alkol kullanımı. Aşırı alkol tüketimi beyin hasarına ve demans riskine yol açar. Ancak hafif-orta alkol tüketiminin (özellikle kırmızı şarap) koruyucu olabileceği öne sürülmüştür (kanıt karışık).
- Hava kirliliği. Bazı araştırmalar hava kirliliğine maruz kalmanın Alzheimer riskini artırabileceğini göstermektedir. Partikül madde beyne ulaşabilir ve inflamasyona neden olabilir.