Romatizmal ateş, tedavi edilmemiş ya da yetersiz tedavi edilmiş grup A streptokok boğaz enfeksiyonunun ardından gelişebilen ciddi bir iltihabi hastalıktır. Boğaz enfeksiyonu geçiren bazı kişilerde bağışıklık sistemi yanlışlıkla vücudun kendi dokularını hedef alır. Bu anormal bağışıklık tepkisi kalp, eklemler, beyin ve cilt gibi birden fazla organı etkileyebilir.

Romatizmal ateşin en önemli ve en kalıcı etkisi kalp üzerindedir. Hastalık kalp kapakları ile kalbin iç tabakasını ve kas dokusunu etkileyerek kalıcı hasara yol açabilir. Bu hasar romatizmal kalp hastalığı olarak adlandırılır ve gelişmekte olan ülkelerde hâlâ genç yaşta kalp kapağı hastalığının en sık nedeni olmayı sürdürmektedir.

Romatizmal ateş büyük çoğunlukla beş ila on beş yaş arasındaki çocuklarda görülür. Tekrarlayan ataklar kalp hasarını daha da ağırlaştırdığından korunma ve erken tedavi büyük önem taşır. Streptokok boğaz enfeksiyonlarının antibiyotikle zamanında tedavisi romatizmal ateşi büyük ölçüde önleyebilir.

Belirtileri

Romatizmal ateş belirtileri genellikle streptokok boğaz enfeksiyonundan iki ila dört hafta sonra ortaya çıkar. Belirtiler kişiden kişiye önemli ölçüde farklılık gösterebilir ve her hastada aynı belirtiler görülmez.

• Ateş. Genellikle yüksek olmayan ve süregelen bir ateş görülebilir.
• Eklem ağrısı ve şişliği. En sık görülen belirtilerden biridir. Büyük eklemler özellikle dizler, ayak bilekleri, dirsekler ve bilekler etkilenebilir. Ağrı bir eklemden diğerine geçerek ilerleyebilir. Bu göçen eklem ağrısı romatizmal ateşe özgün bir özellik olarak değerlendirilir. Eklemler kırmızı, şiş ve dokunulduğunda ağrılı olabilir.
• Kalp tutulumu belirtileri. Kalbin etkilenmesi durumunda nefes darlığı, göğüste ağrı ya da baskı hissi ve çarpıntı görülebilir. Bazen kalp tutulumu belirti vermeden sessiz seyreder ve yalnızca muayenede saptanır. Kalp tutulumu romatizmal ateşin en ciddi boyutudur.
• Sydenham koresi. Romatizmal ateşin nörolojik belirtisidir. Kişinin kontrolü dışında gelişen hızlı ve amaçsız kol, bacak ya da yüz hareketleri görülebilir. Bu hareketler stres altında artar ve uyku sırasında kaybolur. Duygusal değişkenlik ve koordinasyon güçlüğü de eşlik edebilir.
• Deri döküntüsü. Erythema marginatum adı verilen ve gövde ile kol bacaklarda görülen kenarları belirgin pembe ya da kırmızı halkalardan oluşan bir döküntü çıkabilir. Bu döküntü gelip geçici bir seyir izler ve kısa sürede kaybolabilir.
• Deri altı nodülleri. Kemik çıkıntılar üzerinde deri altında sert ve ağrısız küçük yumrular hissedilebilir. Nadiren görülür.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı

Streptokok boğaz enfeksiyonu geçiren bir çocukta ya da yetişkinde aşağıdaki belirtiler ortaya çıkarsa vakit kaybetmeden doktora başvurulmalıdır.

• Boğaz enfeksiyonundan iki ila dört hafta sonra başlayan eklem ağrısı ya da şişliği
• Açıklanamayan ateş
• Nefes darlığı ya da çarpıntı
• İstem dışı hareket bozuklukları
• Göğüste ağrı ya da baskı hissi

Nedenleri

Romatizmal ateş yalnızca grup A streptokok boğaz enfeksiyonunun ardından gelişir. Cilt ya da başka bölgelerdeki streptokok enfeksiyonları romatizmal ateşe yol açmaz. Tedavi edilmemiş ya da yetersiz tedavi edilmiş streptokok boğaz enfeksiyonundan birkaç hafta sonra bağışıklık sistemi anormal biçimde tepki verir.

Romatizmal ateşin gelişmesinin temelinde bağışıklık sisteminin streptokok bakterisine karşı ürettiği antikorların vücudun kendi kalp dokusunu da hedef almasıdır. Kalp kapağı dokusu ile streptokok bakteri yüzeyi arasındaki yapısal benzerlik bu yanılsamaya zemin hazırlar. Bu süreç kalp kapakçıklarında iltihap ve zamanla kalıcı skar dokusu oluşumuna yol açabilir.

Her grup A streptokok boğaz enfeksiyonu romatizmal ateşe yol açmaz. Enfeksiyonun tedavisiz kalması, kişinin bağışıklık yapısı ve enfeksiyona neden olan bakteri türü bu riski etkileyen faktörler arasındadır.

Risk Faktörleri

• Yaş. Beş ila on beş yaş arasındaki çocuklar en sık etkilenen gruptur. Küçük çocuklarda ve erişkinlerde görülme olasılığı daha düşüktür ancak tamamen görülmez değildir.
• Tekrarlayan streptokok boğaz enfeksiyonları. Her enfeksiyon atağı romatizmal ateş riskini artırır ve daha önce geçirilmiş bir romatizmal ateş atağı sonraki enfeksiyonlarda tekrarlama riskini belirgin biçimde yükseltir.
• Ailede romatizmal ateş öyküsü. Genetik yatkınlık bu hastalığa zemin hazırlayabilir.
• Kalabalık yaşam koşulları. Streptokok bakterisi yakın temas yoluyla yayılır. Kalabalık okul, yurt ya da ev ortamları enfeksiyon riskini artırır.
• Sağlık hizmetlerine sınırlı erişim. Streptokok boğaz enfeksiyonunun zamanında teşhis edilip antibiyotikle tedavi edilememesi romatizmal ateş riskini önemli ölçüde artırır. Romatizmal ateş bu nedenle gelişmekte olan ülkelerde çok daha sık görülür.

Tanısı

Romatizmal ateş tanısı klinik değerlendirme, laboratuvar testleri ve kalp görüntülemesinin birlikte kullanılmasıyla konur. Özgün bir tek test yoktur. Tanı, Jones kriterleri adı verilen ve ana ve yardımcı bulgulardan oluşan uluslararası tanı ölçütlerine göre belirlenir.

• Tıbbi öykü ve fizik muayene. Son birkaç hafta içinde boğaz ağrısı ya da streptokok enfeksiyonu öyküsü sorgulanır. Eklem bulguları, kalp sesleri ve deri değişiklikleri ayrıntılı biçimde değerlendirilir. Kalp dinlendiğinde yeni gelişen bir üfürüm karditte yani kalbin iltihaplı olduğuna işaret edebilir.
• Boğaz kültürü ve hızlı streptokok testi. Boğazda aktif streptokok enfeksiyonu varlığını araştırır. Ancak romatizmal ateş belirtileri ortaya çıktığında enfeksiyon çoğunlukla kendiliğinden geçmiş olduğundan bu testler zaman zaman negatif sonuç verebilir.
• Kan testleri. ASO titresi yani antistreptolizin O düzeyi streptokok enfeksiyonuna karşı gelişmiş antikorları ölçer ve geçirilmiş enfeksiyonun kanıtını sağlar. Anti-DNaz B gibi diğer streptokok antikor testleri de kullanılabilir. CRP ve eritrosit sedimantasyon hızı gibi iltihaplanma belirteçleri yükselebilir. Tam kan sayımı ve böbrek fonksiyon testleri genel değerlendirme için istenir.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Kalbin tutulup tutulmadığını değerlendirmede kritik öneme sahiptir. Kapak iltihabını, kapaktan kan kaçağını ya da kapak hasarını ve kalp zarı iltihabını gösterebilir. Muayenede belirgin bir kalp bulgusunun olmadığı vakalarda bile subklinik yani sessiz karditi saptayabilir. Tedavi sonrasında kalp iyileşmesini izlemek için de kullanılır.
• EKG. PR aralığının uzaması yani kalbin üst ve alt odacıkları arasındaki iletim süresinin normalin üzerine çıkması romatizmal ateşte sık görülen bir bulgudur. Ritim bozuklukları da saptanabilir.

Tedavisi

Romatizmal ateş tedavisinin üç temel hedefi vardır. Birincisi aktif streptokok enfeksiyonunu eradike etmek, ikincisi iltihap belirtilerini kontrol altına almak, üçüncüsü ise kalp hasarını sınırlamak ve hastalığın tekrarlamasını önlemektir.

Streptokok Enfeksiyonunun Eradikasyonu

• Penisilin ya da amoksisilin. Grup A streptokok enfeksiyonunu tedavi etmek için antibiyotik başlanır. Aktif enfeksiyonun hâlâ var olup olmadığından bağımsız olarak bu adım her hastada uygulanır. Penisilin alerjisi olan hastalarda alternatif antibiyotikler kullanılabilir.

İltihap Belirtilerinin Kontrolü

• Aspirin. Eklem ağrısı ve iltihabını kontrol etmede çok etkilidir. Romatizmal ateşin eklem tutulumunda ilk tercih edilen anti-inflamatuar ilaçtır. Yüksek dozda başlanır ve belirtiler geçtikçe doz azaltılır.
• Kortikosteroidler. Kalp tutulumunun ağır olduğu vakalarda, özellikle kalp zarında sıvı birikmesi ya da ciddi kapak iltihabı söz konusu olduğunda kortikosteroidler prednizon gibi ilaçlar eklenir. İltihabı daha güçlü biçimde baskılar.
• İstirahat. Aktif kalp tutulumu döneminde fiziksel aktivite kısıtlanır. İltihap gerilemeye başladıkça aktivite kademeli olarak artırılır.

Sydenham Koresi Tedavisi

İstem dışı hareket bozukluğu geliştiğinde sakin ve düşük uyaranlı bir ortam sağlanması önemlidir. Belirtiler şiddetli ve kişiyi etkileyen düzeydeyse ilaç tedavisi düşünülebilir. Sydenham koresi genellikle haftalar ile aylar içinde kendiliğinden geçer.

Tekrarlamanın Önlenmesi: Uzun Süreli Antibiyotik Profilaksisi

Romatizmal ateşin en kritik tedavi boyutu budur. Tekrarlayan streptokok boğaz enfeksiyonları her seferinde romatizmal ateşi yeniden tetikleyebilir ve kalp hasarını daha da ağırlaştırabilir. Bu nedenle romatizmal ateş geçiren kişilere uzun süreli koruyucu antibiyotik tedavisi önerilir.

• Benzatin penisilin G. Her üç ya da dört haftada bir kas içine yapılan enjeksiyonla uygulanır. En güvenilir koruma yöntemi olarak kabul edilir çünkü günlük ilaç almayı gerektirmez ve ilacın alınmadığı günler oluşmaz.
• Oral penisilin ya da amoksisilin. Her gün ağızdan alınan bu alternatif tercih edilebilir ancak düzenli kullanım şarttır.
• Profilaksinin ne kadar süreceği. Kalp tutulumu olmayan hastalarda profilaksi genellikle son ataktan sonra beş yıl ya da yirmi bir yaşa kadar olan sürenin hangisi daha uzunsa o süre önerilir. Kalp tutulumu olan ancak kapak hasarı gelişmemiş kişilerde bu süre on yıl ya da on sekiz ila yirmi beş yaşa kadar uzatılabilir. Kalıcı kapak hasarı gelişmişse yetişkinlik döneminde ya da bazı vakalarda ömür boyu profilaksi gerekebilir. Kesin süre doktorunuz tarafından kişiye özel belirlenir.

Komplikasyonları

Romatizmal ateşin en önemli komplikasyonu kalıcı kalp kapağı hasarıdır. Tekrarlayan ataklarla birlikte bu hasar daha da ağırlaşır.

• Romatizmal kalp hastalığı. En sık ve en ciddi komplikasyondur. Mitral kapak en sık etkilenen kapaktır. Mitral kapak darlığı romatizmal kalp hastalığının en karakteristik görünümüdür. Aort kapağı da etkilenebilir. Kapak hasarı hem darlığa hem de yetmezliğe yol açabilir. Bu hasar zamanla kalp yetmezliğine, atriyal fibrilasyona ve felce zemin hazırlayabilir.
• Atriyal fibrilasyon. Kapak hasarıyla birlikte sol üst odacığın büyümesi düzensiz kalp atışına zemin hazırlayabilir. Atriyal fibrilasyon hem belirtileri ağırlaştırır hem de felç riskini artırır.
• Felç. Atriyal fibrilasyona bağlı pıhtı oluşumu felç riskini artırabilir.
• Perikard iltihabı. Kalp zarının iltihaplanması akut atakta göğüs ağrısına yol açabilir. Genellikle zamanla geçer ancak nadiren ciddi sıvı birikimine neden olabilir.

Korunma

Romatizmal ateş büyük ölçüde önlenebilir bir hastalıktır. Korunmanın iki temel boyutu vardır.

Birincil Korunma

Streptokok boğaz enfeksiyonunun antibiyotikle zamanında ve tam olarak tedavi edilmesi romatizmal ateşi önlemenin en etkili yoludur. Boğaz ağrısı ve ateş başladığında doktora başvurmak ve önerilen antibiyotiği tam süreyle kullanmak kritik önem taşır. Antibiyotiği belirtiler geçtikten sonra da önerilen süre boyunca kullanmaya devam etmek gerekir.

İkincil Korunma

Bir kez romatizmal ateş geçirmiş olan kişilerde tekrarlayan streptokok enfeksiyonlarını önlemek amacıyla uzun süreli antibiyotik profilaksisi uygulanır. Bu profilaksi kalp hasarının daha da ağırlaşmasını önlemede çok etkilidir.

Yaşam Tarzı ve Takip

Romatizmal ateş geçiren kişiler, özellikle kalp tutulumu söz konusuysa, uzun vadeli kardiyoloji takibi altında kalmalıdır. Kalp ultrasonografisiyle kapak durumu ve kalp işlevi düzenli aralıklarla değerlendirilir.

Antibiyotik profilaksisini düzenli olarak almak ve hiçbir dozu atlamak bu hastalıkta en önemli yaşam tarzı önlemleri arasındadır. Profilaksi süresince herhangi bir boğaz enfeksiyonu gelişirse derhal doktora bildirilmelidir.

Romatizmal kalp hastalığı gelişmiş kişilerin diş hekimine ve tedavi yapacak her doktora kalp hastalıkları hakkında bilgi vermesi önemlidir. Diş tedavileri ve belirli cerrahi girişimler öncesinde enfektif endokarditi önlemek amacıyla antibiyotik profilaksisi önerilebilir.

Kalp üfürümü, kalp dinlenirken steteskopla duyulan anormal bir sestir. Sağlıklı bir kalpte kan odacıklar ve kapaklar arasında sessizce akar. Üfürüm ise bu akımın herhangi bir nedenle türbülanslı hale gelmesiyle oluşan ses olarak tanımlanabilir. Uğultu, hışırtı ya da fısıltı biçiminde duyulabilir.

Kalp üfürümü bir hastalık değildir. Bir bulgudur. Bazı üfürümler tamamen zararsızdır ve herhangi bir kalp sorununa işaret etmez. Bunlara masum ya da fonksiyonel üfürümler denir. Bazıları ise kalp kapağı hastalığı, doğumsal kalp anomalisi ya da başka bir kalp sorununun belirtisi olabilir.

Kalp üfürümü her yaşta görülebilir. Çocuklarda masum üfürümler son derece yaygındır ve büyük çoğunluğu herhangi bir sorun oluşturmaz. Erişkinlerde yeni saptanan bir üfürüm ise dikkatli değerlendirme gerektirebilir. Üfürümün zararsız mı yoksa anlamlı mı olduğunu belirlemek için genellikle ek tetkikler yapılır.

Türleri

• Masum üfürümler. Altta yatan herhangi bir kalp hastalığı olmaksızın duyulan üfürümlerdir. Kalp yapısı ve işlevi tamamen normaldir. Özellikle çocuklarda ve gençlerde çok sık görülür. Ateş, anemi ya da gebelik gibi kalp atımını ve kan akımını hızlandıran durumlar masum bir üfürümü daha belirgin hale getirebilir. Herhangi bir tedavi gerektirmez ve zaman içinde kendiliğinden geçebilir.
• Anormal üfürümler. Kalp kapağı hastalığı, doğumsal kalp anomalisi ya da başka bir kalp sorunundan kaynaklanan üfürümlerdir. Altta yatan nedenin belirlenmesi ve gerektiğinde tedavi edilmesi gerekir.

Doktorlar üfürümleri kalp döngüsünün hangi evresinde duyulduğuna göre de sınıflandırır. Kalp kasılırken yani sistolde duyulan üfürümlere sistolik, gevşerken yani diyastolde duyulanlara ise diyastolik üfürüm denir. Diyastolik üfürümler büyük çoğunlukla anormal bir bulgu olarak değerlendirilir.

Belirtileri

Masum bir kalp üfürümü hiçbir belirti vermez. Üfürüm yalnızca doktor muayenesinde duyulur ve kişi bunu hiç hissetmez.

Anormal bir üfürüme yol açan altta yatan kalp sorunu belirtilere neden olabilir. Bu belirtiler altta yatan hastalığa göre değişir.

• Nefes darlığı. Özellikle eforla ortaya çıkabilir. Altta yatan kapak hastalığı ya da doğumsal kalp sorunu ilerledikçe istirahatte de görülebilir.
• Yorgunluk ve halsizlik. Kalp yeterince verimli çalışamadığında süregelen bir bitkinlik hissi gelişebilir.
• Morarma. Özellikle çocuklarda dudaklarda, tırnak uçlarında ya da deride morlaşma görülmesi altta yatan ciddi bir doğumsal kalp sorununa işaret edebilir.
• Bacak ve ayak bileklerinde şişlik. Kalp yetmezliği geliştiğinde vücutta sıvı birikmesi başlayabilir.
• Çarpıntı. Kalbin hızlı, düzensiz ya da güçlü biçimde çarptığı hissedilebilir.
• Büyüme ve gelişme geriliği. Ciddi doğumsal kalp hastalığı olan bebeklerde yeterli kilo alamama ve büyüme geriliği görülebilir.
• Göğüste ağrı ya da baskı hissi. Bazı kapak hastalıklarında özellikle eforla birlikte göğüste rahatsızlık hissi görülebilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Kalp üfürümü saptandıktan sonra doktorunuz size ek tetkik gerekip gerekmediğini söyleyecektir. Aşağıdaki durumlarda bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Kalp üfürümü ilk kez saptandıysa kardiyoloji değerlendirmesi önerilir
• Eforla ya da dinlenirken ortaya çıkan nefes darlığı
• Açıklanamayan yorgunluk ya da egzersiz kapasitesinde düşme
• Çarpıntı ya da düzensiz kalp atışı hissi

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Dudaklarda, tırnak uçlarında ya da deride morlaşma
• Ani ve şiddetli nefes darlığı
• Bayılma ya da bayılmak üzere olma hissi
• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı

Nedenleri

Kalp üfürümünün nedeni masum mu yoksa anormal mü olduğuna göre değişir.

Masum Üfürümlerin Nedenleri

Masum üfürümlerde kalp tamamen sağlıklıdır. Kan akımının geçici olarak hızlanması ya da yoğunlaşması sesi oluşturur.

• Çocukluk ve gençlik dönemi. Bu yaşlarda kalp duvarları ince ve kan akımı hızlıdır. Masum üfürümler bu grupta çok yaygındır ve büyüme sürecinde çoğu zaman kendiliğinden geçer.
• Gebelik. Kan hacminin artması ve kalp atımının hızlanması geçici bir üfürüme neden olabilir. Doğumdan sonra genellikle kaybolur.
• Ateş ve enfeksiyonlar. Yüksek ateş kalp atımını ve kan akımını hızlandırır. Ateş geçince üfürüm de kaybolabilir.
• Anemi. Kanda oksijen taşıyan kırmızı kan hücrelerinin azalması kanın daha hızlı akmasına ve türbülansa yol açabilir.
• Hipertiroidizm. Tiroit bezinin aşırı çalışması kalp hızını artırabilir ve üfürüme zemin hazırlayabilir.

Anormal Üfürümlerin Nedenleri

• Kalp kapağı hastalığı. Kapak darlıkları ve yetmezlikleri anormal üfürümlerin en sık nedenlerinden biridir. Her kapak hastalığının kendine özgü bir üfürüm karakteri vardır ve deneyimli bir doktor bu üfürümleri duyarak hangi kapağın etkilendiğini anlayabilir.
• Doğumsal kalp anomalileri. Kalp odacıkları ya da büyük damarlar arasındaki anormal bağlantılar kan akımında türbülansa yol açabilir. Ventriküler septal defekt yani kalbin iki alt odacığı arasındaki delik en sık görülen doğumsal kalp anomalilerinden biridir ve belirgin bir üfürüme neden olur.
• Enfektif endokardit. Kalp kapakları ya da iç yüzeyindeki bakteriyel enfeksiyon kapak yapısını bozarak anormal bir üfürüme yol açabilir.
• Romatizmal kalp hastalığı. Tedavi edilmemiş boğaz enfeksiyonunun ardından gelişen romatizmal ateş kapak hasarına ve karakteristik bir üfürüme neden olabilir.

Tanısı

Kalp üfürümü tanısı fizik muayene sırasında konur. Ancak üfürümün masum mu yoksa anormal mi olduğunu belirlemek için ek değerlendirme gerekebilir.

• Fizik muayene ve steteskop. Doktor kalbi dikkatle dinler. Üfürümün zamanlaması yani sistolde mi diyastolde mi duyulduğu, siddeti, niteliği, nerede en iyi duyulduğu ve başka bölgelere yayılıp yayılmadığı değerlendirilir. Üfürümün özellikleri altta yatan neden hakkında çok değerli ipuçları sağlar. Deneyimli bir doktor muayenede duyduğu üfürüme dayanarak hangi kapağın etkilendiğini ve sorunun ne kadar ciddi olduğunu büyük ölçüde tahmin edebilir.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Üfürümün değerlendirilmesinde en temel ve en güvenilir yöntemdir. Kalbin yapısını ve işlevini gerçek zamanlı olarak görüntüler. Kapak hastalığını, doğumsal anomaliyi ya da başka bir kalp sorununu net biçimde gösterir. Masum bir üfürümle anormal bir üfürümü kesin olarak ayırt etmede kullanılır.
• EKG. Kalbin elektrik aktivitesini kaydeder. Kalp büyümesine ya da ritim bozukluklarına bağlı değişiklikleri gösterebilir. Üfürümün değerlendirilmesinde destekleyici bir araçtır.
• Akciğer grafisi. Kalbin büyüklüğünü ve akciğerlerdeki durumu gösterebilir.
• Kan testleri. Anemi, tiroit işlev bozukluğu ya da enfeksiyonun üfürüme katkıda bulunup bulunmadığını araştırmak için kullanılabilir.

Tedavisi

Masum kalp üfürümlerinin herhangi bir tedavisi yoktur ve gerekmez. Altta yatan kalp hastalığı olmadığından bu kişiler normal yaşamlarını kısıtlama olmaksızın sürdürebilir.

Anormal bir üfürümün tedavisi tamamen altta yatan nedene göre belirlenir.

• Kapak hastalığına bağlı üfürümlerde tedavi kapağın türüne ve ciddiyetine göre değişir. Hafif vakalarda izlem yeterli olabilirken ileri vakalarda ilaç tedavisi, kapak onarımı ya da değişimi gerekebilir.
• Doğumsal kalp anomalisine bağlı üfürümlerde anomalinin türü ve ciddiyetine göre izlem, kateter yöntemli girişim ya da cerrahi seçenekler değerlendirilir.
• Enfektif endokardite bağlı üfürümlerde önce enfeksiyonun antibiyotik tedavisiyle kontrol altına alınması gerekir. Ciddi kapak hasarı gelişirse cerrahi değerlendirilebilir.
• Anemi ya da tiroit hastalığına bağlı üfürümlerde altta yatan sorun tedavi edildiğinde üfürüm çoğunlukla kendiliğinden geçer.

Yaşam Tarzı

Masum kalp üfürümü olan kişilerin günlük yaşamında herhangi bir kısıtlama gerekmez. Spor dahil tüm aktiviteler serbestçe yapılabilir.

Anormal bir üfürüme yol açan kalp hastalığı olan kişilerin yaşam tarzı önerileri altta yatan duruma göre değişir. Bu kişilerin düzenli kardiyoloji kontrollerine devam etmesi ve doktorlarının önerdiği izlem planına uyması büyük önem taşır.

Her iki grupta da diş hekimine ve tedavi yapacak her doktora kalp üfürümü ya da altta yatan kalp hastalığı hakkında bilgi verilmesi önemlidir. Bazı kalp hastalıkları olan kişilerde diş tedavileri öncesinde antibiyotik kullanımı önerilebilir.

Pulmoner kapak atrezisi, kalbin sağ alt odacığı ile akciğerlere giden büyük atardamar olan pulmoner arter arasındaki kapağın hiç gelişmediği ya da tamamen tıkalı olduğu ciddi bir doğumsal kalp anomalisdir. Sağlıklı bir kalpte pulmoner kapak her atımda açılarak kanın akciğerlere gitmesini sağlar. Pulmoner kapak atrezisinde ise bu kapak yoktur ya da işlevsizdir; kan pulmoner artere geçemez ve akciğerlere ulaşarak oksijenlenemez.

Bu durum hayatı doğrudan tehdit eden bir acildir. Pulmoner kapak atrezisi olan bebekler doğumdan hemen sonra özel tıbbi müdahale ve cerrahi tedavi gerektirir. Tedavi edilmediğinde yaşamla bağdaşmaz.

Pulmoner kapak atrezisi iki farklı anatomik yapıda karşımıza çıkabilir. Birincisi intakt yani sağlam interventriküler septumlu pulmoner kapak atrezisidir. Bu durumda kalbin iki alt odacığı arasındaki bölme deliksizdir. İkincisi ise ventriküler septal defekt adı verilen bir kalp deliğiyle birlikte görülen pulmoner kapak atrezisidir. Bu ikinci tip aslında Fallot tetralojisinin en ağır biçimi olarak kabul edilir. Her iki türde de tedavi yaklaşımı farklılaşır.

Modern kalp cerrahisi ve kateter yöntemlerindeki gelişmeler sayesinde pulmoner kapak atrezisi olan pek çok çocuk günümüzde erişkinlik dönemine ulaşabilmektedir. Ancak bu hastalık yaşam boyu tıbbi izlem ve çoğunlukla birden fazla cerrahi ya da kateter girişimi gerektirir.

Belirtileri

Pulmoner kapak atrezisinin belirtileri büyük çoğunlukla doğumdan hemen sonra ya da yaşamın ilk saatlerinde ortaya çıkar. Bebek akciğerlerine yeterli kan gitmediği için hayati tehlike taşıyan bir tablo oluşur.

• Morarma. En belirgin ve en erken ortaya çıkan belirtidir. Yeterince oksijenlemeyen kan vücuda karıştığında dudaklarda, tırnak yataklarında, dilde ve deride mavi ya da mor bir renk değişimi görülür. Buna siyanoz adı verilir. Doğumdan hemen sonra fark edilebilir.
• Hızlı ve zorlu solunum. Bebek yeterli oksijenin sağlanabilmesi için normalden çok daha hızlı nefes almaya çalışabilir. Solunum kaslarının aşırı çalışmasından kaynaklanan göğüs çekilmeleri görülebilir.
• Beslenme güçlüğü. Yeterli oksijen alamayan bebekler emme sırasında hızla yorulabilir, emmeyi keserek dinlenme ihtiyacı duyabilir ve yeterince kilo alamayabilir.
• Solgunluk ya da gri renk tonu. Siyanozun yanı sıra ya da siyanoz yerine bazı bebeklerde soluk, gri ya da alacalı bir cilt rengi görülebilir.
• Aşırı yorgunluk ve hareketsizlik. Bebek normalden çok daha az aktif olabilir ve çok çabuk yorulabilir.
• Düzensiz kalp atışı. Bazı bebeklerde anormal kalp ritmi gelişebilir.

İnterventriküler septumun sağlam olduğu yani kalp deliği bulunmayan türde belirtiler doğumdan hemen sonra çok daha dramatik biçimde ortaya çıkar. Ventriküler septal defektle birlikte görülen türde ise belirtiler bazen daha yavaş gelişebilir ancak yine de çok erken müdahale gerektirir.

Ne Yapılmalı

Yenidoğan bir bebekte morarma, hızlı ya da zorlu solunum, aşırı solgunluk ya da beslenme güçlüğü görülürse vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır. Bu belirtiler pulmoner kapak atrezisi dahil birçok ciddi doğumsal kalp hastalığının işareti olabilir ve derhal tıbbi değerlendirme gerektirir.

Nedenleri

Pulmoner kapak atrezisi kalbin embriyonik gelişimi sırasında yani gebeliğin ilk birkaç haftasında ortaya çıkan bir gelişim bozukluğudur. Pulmoner kapağın oluşması gereken bölgede kapak yaprakçıkları ya hiç gelişmez ya da kaynaşarak tamamen tıkalı bir yapı oluşturur. Çoğu vakada kesin bir neden belirlenemez.

• Genetik faktörler. Bazı vakalarda kromozom anomalileri ya da tek gen değişiklikleriyle ilişki saptanmıştır. DiGeorge sendromu bu hastalıkla ilişkili olabilen genetik durumlardan biridir. Ailede doğumsal kalp hastalığı öyküsü riski artırabilir.
• Çevresel faktörler. Gebeliğin erken döneminde bazı ilaçlara, enfeksiyonlara ya da toksik maddelere maruz kalmak doğumsal kalp anomalisi riskini artırabilir. Ancak pulmoner kapak atrezisinin büyük çoğunluğunda belirlenebilir bir çevresel neden yoktur.
• Bilinmeyen nedenler. Vakaların büyük bölümünde kalbin gelişimi sırasında tam olarak neyin yanlış gittiği açıklanamaz. Bu durum aileler için anlaşılması güç olabilir; ancak bu anomalinin gelişmesinde anne ya da babanın yaptığı ya da yapmadığı bir şeyin neden olmadığı bilinmelidir.

Tanısı

Pulmoner kapak atrezisi çoğunlukla doğumdan önce ya da doğumdan hemen sonra tanınır.

• Gebelik ultrasonografisi. Rutin gebelik ultrasonografisinde kalbin yapısı incelendiğinde pulmoner kapak atrezisi fark edilebilir. Özellikle ikinci trimester ultrasonografisinde pulmoner kapağın yokluğu ya da anormal görünümü saptanabilir. Bu durumda daha ayrıntılı inceleme için fetal ekokardiyografi önerilir.
• Fetal ekokardiyografi. Yüksek çözünürlüklü ultrasonla fetüsün kalbini ayrıntılı biçimde inceleyen bu yöntem pulmoner kapak atrezisini güvenilir biçimde tanımlayabilir. Aynı zamanda sağ alt odacığın boyutunu, pulmoner arterin gelişimini ve diğer eşlik eden anomalileri de gösterebilir. Prenatal tanı ailelerin ve tıbbi ekibin doğum sonrası müdahale için hazırlanmasını sağlar.
• Doğum sonrası kalp ultrasonografisi. Doğumdan sonra yapılan ilk kalp değerlendirmesinin temel aracıdır. Kapağın tamamen tıkalı olduğunu, sağ alt odacığın boyutunu, eşlik eden kalp deliğinin varlığını ve pulmoner arterin yapısını gösterir.
• Kan oksijen ölçümü (pulse oksimetri). Doğumdan sonra bebeğin kan oksijen düzeyini ölçen bu basit ve ağrısız test pulmoner kapak atrezisini düşündürebilir. Birçok ülkede doğumsal kalp hastalıklarını erken saptamak amacıyla tüm yenidoğanlarda rutin olarak uygulanmaktadır.
• EKG. Kalbin elektrik aktivitesini kaydeder. Sağ alt odacığın gelişimine ve büyüklüğüne bağlı değişiklikler görülebilir.
• Akciğer grafisi. Kalbin büyüklüğünü ve akciğerlere giden kan akımının azaldığını gösterebilir.
• Kalp kateterizasyonu. Kasıktan ya da başka bir damardan ince bir kateter kalbe ilerletilerek kalbin basınçları, kan akımları ve damar anatomisi ayrıntılı biçimde değerlendirilir. Tanıyı pekiştirmek, cerrahi planlamak ve bazı vakalarda aynı seansta tedavi uygulamak amacıyla kullanılır.
• Bilgisayarlı tomografi ve MRI. Pulmoner arterin ve büyük damarların anatomisini ayrıntılı biçimde göstermek için kullanılabilir. Özellikle cerrahi planlama aşamasında çok değerlidir.
• Genetik değerlendirme. Eşlik eden genetik bir sendrom şüphesinde ya da aile planlaması için genetik danışmanlık önerilebilir.

Tedavisi

Pulmoner kapak atrezisi tedavisi acil ve karmaşık bir süreçtir. Tedavinin amacı akciğerlere yeterli kan akışını sağlamak ve sağ alt odacığın işlevini mümkün olduğunca desteklemektir. Tedavi planı her çocuğun anatomisine ve pulmoner kapak atrezisinin türüne göre kişiselleştirilir.

Acil Dönem Tedavisi

• Prostaglandin E1 infüzyonu. Doğumdan hemen sonra uygulanan en kritik acil tedavilerden biridir. Bebeklerde doğum öncesinde dolaşımı destekleyen duktus arteriyozus adı verilen bir damar kanalı bulunur. Prostaglandin E1 bu kanalın kapanmasını önler ve akciğerlere giden alternatif bir kan yolu açık tutulur. Bu ilaç bebeğin yaşamını sürdürebilmesi için cerrahi ya da kateter girişimine kadar geçen sürede hayati önem taşır.
• Oksijen desteği ve yoğun bakım. Bebek yenidoğan yoğun bakım ünitesinde yakın izleme alınır. Solunum ve dolaşım sürekli takip edilir.

Kateter Yöntemli Girişimler

• Balonlu pulmoner valvüloplasti. Pulmoner kapak atrezisinin belirli türlerinde, özellikle kapak dokusunun var olduğu ancak tamamen kaynaşmış olduğu vakalarda, ince bir kateterle kapak açılmaya çalışılabilir. Kateter ucundaki ince bir tel ile ya da lazerle tıkalı kapak delinerek ardından balon şişirilir ve kapak açılır. Her vakada uygulanamaz; sağ alt odacığın yeterli boyuta sahip olması ve kapak dokusunun varlığı bu yöntemin uygulanabilirliğini belirler.
• Stent yerleştirilmesi. Duktus arteriyozusa ya da pulmoner artere stent adı verilen küçük bir metal kafes yerleştirilerek kan akımı sürdürülebilir. Bu yöntem cerrahi için zaman kazanmak amacıyla kullanılabilir.

Cerrahi Tedavi

Pulmoner kapak atrezisinin büyük çoğunluğu birden fazla cerrahi aşama gerektirir. Ameliyatların sayısı ve türü sağ alt odacığın boyutuna, pulmoner arterin gelişim durumuna ve eşlik eden anomalilere göre belirlenir.

• Sistemik pulmoner şant ameliyatı. Vücudu besleyen büyük atardamardan pulmoner artere bir köprü damar oluşturulur. Bu işlem akciğerlere alternatif bir kan yolu sağlar. Blalock-Taussig şantı bu yöntemin en sık uygulanan türüdür. Genellikle ilk ameliyat olarak uygulanır ve ilerleyen aşamalarda düzeltici cerrahiye geçiş için zaman kazandırır.
• Sağ ventrikül çıkış yolu onarımı. Sağ alt odacık ile pulmoner arteri birbirine bağlamak amacıyla conduit adı verilen boru şeklinde bir kanal yerleştirilir. Bu conduit biyolojik ya da sentetik malzemeden yapılmış olabilir. Zamanla büyüyen çocukta bu kanalın yenilenme ihtiyacı doğabilir.
• İki ventrikül onarımı. Sağ alt odacığın yeterli boyuta ulaştığı ve pulmoner arterin yeterince geliştiği vakalarda her iki alt odacığın da çalıştığı tam bir düzeltme yapılabilir. Bu, tedavinin en iyi sonucu veren bitiş noktasıdır.
• Tek ventrikül onarımı. Sağ alt odacığın çok küçük kaldığı ya da pulmoner arterin yeterince gelişmediği vakalarda iki ventriküllü tam bir düzeltme mümkün olmayabilir. Bu durumlarda fontan operasyonu adı verilen ve yalnızca sol alt odacığın pompalama işlevini üstlendiği bir dolaşım modeli oluşturulur. Fontan dolaşımı birden fazla aşamalı ameliyatla gerçekleştirilir.

Uzun Vadeli Yaşam

Pulmoner kapak atrezisi yaşam boyu uzman tıbbi bakım gerektiren bir hastalıktır. Günümüzde bu hastalığı geçiren pek çok birey erişkinlik dönemine ulaşabilmektedir. Ancak erişkinlik döneminde de özel bir izlem ve bakım süreci devam eder.

• Tekrarlayan girişimler. Büyüyen çocukta daha önce yerleştirilen conduit ya da şant yenilenmesi gerekebilir. Erişkin dönemde transkatetr yöntemle yeni bir pulmoner kapak yerleştirilebilir. Bu, tekrar açık kalp ameliyatı geçirme riskini azaltabilir.
• Ritim bozuklukları. Erişkinlik döneminde atriyal ve ventriküler ritim bozuklukları sık görülür ve yakın takip gerektirir. Kateter ablasyon ya da ICD cihazı bu hastalarda değerlendirilebilir.
• Egzersiz kapasitesi. Fontan dolaşımıyla yaşayan bireylerde egzersiz kapasitesi sınırlı olabilir. Düzenli ve uzman eşliğinde yapılan egzersiz programları bu kapasiteyi destekleyebilir.
• Psikolojik sağlık. Çocukluktan erişkinliğe geçişte birden fazla ameliyat geçirmiş olmak, hastalıkla ilgili kaygılar ve yaşam tarzı kısıtlamaları psikolojik yük oluşturabilir. Profesyonel destek bu sürecin önemli bir parçasıdır.
• Erişkin doğumsal kalp hastalıkları merkezleri. Bu hastalığı olan bireylerin erişkin dönemde takibinin doğumsal kalp hastalıkları konusunda uzmanlaşmış merkezlerde yürütülmesi büyük önem taşır. Bu merkezler hem tıbbi hem de cerrahi açıdan en güncel yaklaşımları sunabilir.

Aile İçin Bilgi

Çocuğunuzda pulmoner kapak atrezisi tanısı konulması hem beklenmedik hem de bunaltıcı bir deneyim olabilir. Aşağıdaki bilgiler bu süreçte size yardımcı olabilir.

• Bu hastalık anne ya da babanın yaptığı ya da yapmadığı bir şeyden kaynaklanmaz. Suçluluk duygusuna yer yoktur.
• Uzmanlaşmış bir doğumsal kalp hastalıkları merkezi bu hastalığın yönetiminde kritik önem taşır. Deneyimli bir ekiple çalışmak sonuçları belirleyen en önemli faktörlerden biridir.
• Tedavi süreci uzun ve çok aşamalı olabilir. Her aşamada ne bekleneceği konusunda tıbbi ekibinizden ayrıntılı bilgi almak hem sizi hem de çocuğunuzu hazırlayacaktır.
• Diğer ailelerle bağlantı kurmak ve destek gruplarına katılmak bu süreçte büyük anlam taşıyabilir.
• Genetik danışmanlık ilerleyen gebelikler için risk değerlendirmesi açısından faydalı olabilir.

Pulmoner kapak yetmezliği, kalbin sağ alt odacığı ile akciğerlere giden büyük atardamar olan pulmoner arter arasındaki kapağın her kalp atımının ardından tam kapanmamasıyla ortaya çıkan bir durumdur. Sağlıklı bir pulmoner kapakta sağ alt odacık kasıldığında kapak açılır ve kan akciğerlere gönderilir, ardından kapak sıkıca kapanarak kanın geri kaçmasını önler. Pulmoner kapak yetmezliğinde ise kapak tam kapanmaz ve akciğerlerden gelen oksijen yüklü kanın bir kısmı pulmoner arterden sağ alt odacığa geri döner.

Sağ alt odacık bu geri kaçan kanı da pompalamak zorunda kaldığından zamanla aşırı yüklenir ve büyür. Başlangıçta kalp bu ek yükü telafi edebilir ve kişi yıllarca belirti yaşamayabilir. Ancak yük devam ettikçe sağ alt odacığın duvarları incelir, işlev yitirir ve sağ kalp yetmezliği gelişebilir.

Pulmoner kapak yetmezliği en sık Fallot tetralojisi gibi doğumsal kalp hastalıklarının cerrahi onarımının ardından gelişir. Bu ameliyatlarda pulmoner kapak çoğunlukla genişletilmek ya da kaldırılmak zorunda kalınır; bu da ilerleyen yıllarda yetmezliğe zemin hazırlar. Çocuklukta geçirilen bu ameliyatların uzun vadeli sonuçlarının izlenmesi bu nedenle yaşam boyu devam etmelidir.

Belirtileri

Pulmoner kapak yetmezliği hafif ve orta derecedeyse uzun yıllar belirti vermeyebilir. Sağ alt odacık büyüdükçe ve yüklenme arttıkça belirtiler yavaş yavaş ortaya çıkabilir. Belirtiler çoğunlukla sinsi başlar ve kişi zaman içinde egzersiz kapasitesinin azaldığını fark eder.

• Egzersiz kapasitesinde düşme. En sık ve çoğu zaman ilk fark edilen belirtilerden biridir. Daha önce kolaylıkla yapılabilen fiziksel aktiviteler giderek daha kısa sürede yorgunluk ya da nefes darlığına yol açabilir. Bu değişim yavaş geliştiğinden kişi bunu doğal yaşlanmayla karıştırabilir.
• Nefes darlığı. Özellikle fiziksel efor sırasında ortaya çıkabilir. Sağ alt odacık yeterince kan pompalayamadığında ya da aşırı büyüdüğünde nefes almak güçleşebilir.
• Yorgunluk ve halsizlik. Vücuda yeterli kan ulaşmadığında süregelen bir bitkinlik hissi gelişebilir. Bu yorgunluk günlük aktiviteleri giderek daha fazla kısıtlayabilir.
• Çarpıntı ve düzensiz kalp atışı. Büyüyen sağ alt odacık ritim bozukluklarına zemin hazırlayabilir. Özellikle atriyal fibrilasyon ve ventriküler ritim bozuklukları bu hastalarda önem taşır. Kalbin hızlı, düzensiz ya da güçlü biçimde çarptığı hissedilebilir.
• Bacak ve ayak bileklerinde şişlik. Sağ kalp yetmezliği geliştiğinde vücutta sıvı birikmesi başlayabilir.
• Baş dönmesi. Sağ alt odacığın yetersiz pompalama gücüne bağlı olarak zaman zaman baş dönmesi ya da sersemlik hissi ortaya çıkabilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Doğumsal kalp hastalığı nedeniyle ameliyat geçirmiş kişilerin ve bilinen pulmoner kapak yetmezliği olan hastaların aşağıdaki değişiklikleri fark ettiğinde doktorlarıyla iletişime geçmesi önerilir.

• Egzersiz kapasitesinde fark edilen ve giderek artan bir düşme
• Eforla ya da dinlenirken ortaya çıkan nefes darlığı
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik
• Çarpıntı veya düzensiz kalp atışı hissi
• Kontrol randevusunun aksatılması; bu hastalık grubunda düzenli takip çok önemlidir

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Ani ve şiddetli nefes darlığı
• Bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Çok hızlı ya da çok düzensiz kalp atışı
• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı

Nedenleri

Pulmoner kapak yetmezliğinin büyük çoğunluğu doğumsal kalp hastalıklarının cerrahi tedavisinin ardından gelişir. Bu nedenle bu hastalık çoğunlukla çocuklukta geçirilmiş bir kalp ameliyatının yetişkinlik döneminde ortaya çıkan bir sonucudur.

• Fallot tetralojisi ameliyatı. En sık nedendir. Fallot tetralojisi, doğumsal olarak bir arada bulunan dört yapısal kalp anomalisini tanımlar. Bu hastalığın cerrahi düzeltmesinde pulmoner kapak genişletilmek ya da tamamen kaldırılmak zorunda kalınabilir. Bu ameliyatın ardından pulmoner kapak yetmezliği neredeyse kaçınılmaz biçimde gelişir. Başlangıçta iyi tolere edilse de zamanla sağ alt odacık büyür ve ciddi bir soruna dönüşebilir. Bu nedenle Fallot tetralojisi nedeniyle ameliyat geçirmiş kişilerin yaşam boyu kardiyoloji takibi sürdürmesi şarttır.
• Diğer doğumsal kalp ameliyatları. Pulmoner kapak darlığının balon yöntemiyle ya da cerrahi olarak tedavisi sırasında kapağın aşırı genişletilmesi sonucunda da yetmezlik gelişebilir. Benzer biçimde pulmoner kapak atrezisinin cerrahi onarımı da pulmoner yetmezliğe zemin hazırlayabilir.
• Pulmoner hipertansiyon. Akciğer damarlarındaki basıncın uzun süre yüksek seyretmesi pulmoner kapak halkasını genişletebilir ve kapağın tam kapanamamasına yol açabilir.
• Enfektif endokardit. Pulmoner kapak enfeksiyonları çok nadir görülmekle birlikte kapak yaprakçıklarını tahrip edebilir ve yetmezliğe neden olabilir.
• Romatizmal ateş. Pulmoner kapağı etkileyen romatizmal hastalık son derece nadirdir. Görüldüğünde diğer kapaklar da genellikle birlikte etkilenmiştir.
• Karsinoid sendrom. Sindirim sisteminin belirli tümörlerinden salgılanan hormonlar pulmoner kapak yaprakçıklarında hasar bırakabilir.
• İdiyopatik. Bazı kişilerde bilinen herhangi bir neden olmaksızın hafif dereceli pulmoner kapak yetmezliği saptanabilir. Bu durum genellikle tesadüfen fark edilir ve klinik önemi çoğunlukla sınırlıdır.

Risk Faktörleri

• Fallot tetralojisi ya da başka bir doğumsal kalp hastalığı nedeniyle geçirilmiş ameliyat. En önemli risk faktörüdür. Bu grubun tamamında uzun vadeli takip şarttır.
• Pulmoner kapak darlığı için uygulanan balon valvüloplasti. Balonlu valvüloplastinin ardından pulmoner kapak yetmezliği gelişebilir. Çoğunlukla hafif düzeyde kalır ancak zamanla izlenmesi gerekir.
• Pulmoner hipertansiyon. Akciğer damarı basıncı artışı pulmoner kapak halkasını genişleterek yetmezliğe zemin hazırlayabilir.

Tanısı

Pulmoner kapak yetmezliği tanısı klinik değerlendirme ve görüntüleme yöntemlerinin birlikte kullanılmasıyla konur. Yetmezliğin miktarını ve sağ alt odacığın durumunu doğru ölçmek cerrahi zamanlamasını doğrudan belirler. Bu hastalık grubunda kalp MRI tanı ve izlemde özellikle kritik bir role sahiptir.

• Tıbbi öykü ve fizik muayene. Belirtilerin ne zaman başladığı ve nasıl ilerlediği sorgulanır. Geçirilmiş doğumsal kalp ameliyatı öyküsü mutlaka ayrıntılı biçimde öğrenilir. Fizik muayenede steteskopla kalp dinlendiğinde diyastolde yani kalbin gevşeme evresinde duyulan karakteristik bir üfürüm pulmoner kapak yetmezliğine işaret eder. Ancak pulmoner yetmezliğin üfürümü hafif vakalarda duyulması güç olabileceğinden görüntüleme şarttır.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Tanı ve izlemin ilk aşamasında kullanılan temel görüntüleme yöntemidir. Pulmoner kapağın kapanma özelliğini ve geri kaçan kanı gerçek zamanlı olarak gösterir. Sağ alt odacığın boyutunu, duvar kalınlığını ve kasılma işlevini değerlendirir. Ancak ekokardiyografi sağ alt odacığın hacmini ve yetmezliğin gerçek miktarını ölçmede kalp MRI kadar hassas değildir.
• Kalp MRI. Pulmoner kapak yetmezliğinin değerlendirilmesinde altın standart yöntemdir. Sağ alt odacığın hacmini ve işlevini milimetre hassasiyetiyle ölçer. Geri kaçan kan miktarını yani regürjitasyon fraksiyonunu sayısal olarak belirler. Cerrahi karar için en kritik bilgileri bu yöntem sağlar. Sağ alt odacık hacminin kritik eşiklere ulaşıp ulaşmadığı kalp MRI ile en güvenilir biçimde değerlendirilir. Doğumsal kalp hastalığı nedeniyle ameliyat geçirmiş kişilerde kalp MRI düzenli izlemin vazgeçilmez bir parçasıdır.
• EKG. Sağ alt odacık büyümesine ve kalınlaşmasına bağlı elektriksel değişiklikleri saptamada kullanılır. Sağ dal bloğu bu grupta çok sık görülen bir bulgudur ve daha önce geçirilmiş ameliyatın elektriksel izi olabilir. Ritim bozukluklarını saptamada da önemlidir.
• Holter monitör. Özellikle çarpıntı, baş dönmesi ya da açıklanamayan yorgunluk şikayeti olan hastalarda günlük yaşamdaki ritim değişikliklerini kaydeder. Ventriküler taşikardi bu hasta grubunda önemli bir risk olduğundan holter takibi izlemin ayrılmaz bir parçasıdır.
• Efor testi. Egzersiz kapasitesini nesnel olarak ölçmek için kullanılır. Pulmoner kapak yetmezliğinde egzersiz kapasitesi düşmesi kimi zaman semptomlar ortaya çıkmadan önce görülebilir ve bu da girişim kararını etkileyebilir.

Tedavisi

Pulmoner kapak yetmezliğinin tedavisi yetmezliğin miktarına, sağ alt odacığın boyutuna ve işlevine, belirtilerin varlığına göre belirlenir. Tedavinin temel amacı sağ alt odacıkta kalıcı hasar oluşmadan önce müdahale etmek ve komplikasyonları önlemektir. Zamanlamak kritik önem taşır; çok erken müdahale gereksiz risk oluşturabilirken çok geç müdahale kalıcı sağ ventrikül hasarına yol açabilir.

İzlem

Hafif ve orta dereceli pulmoner kapak yetmezliğinde iyi işlev gören sağ alt odacıkla yıllarca izlem sürdürülebilir. Ekokardiyografi ve kalp MRI ile sağ alt odacığın hacmi, işlevi ve yetmezliğin miktarı düzenli aralıklarla ölçülür. Sağ alt odacığın kritik eşiklere yaklaşması ya da belirtilerin ortaya çıkması girişim kararını tetikler.

İlaç Tedavisi

İlaçlar pulmoner kapak yetmezliğini doğrudan tedavi etmez. Ancak belirtileri hafifletmede ve komplikasyonları yönetmede önemli bir yere sahiptir.

• Diüretikler. Sağ kalp yetmezliği belirtileri geliştiğinde yani bacak şişliği ve nefes darlığı ortaya çıktığında vücuttaki fazla sıvıyı uzaklaştırarak rahatlama sağlar.
• Ritim bozukluklarının tedavisi. Ventriküler taşikardi ve atriyal fibrilasyon bu hasta grubunda önemli riskler oluşturur. Antiaritmik ilaçlar ya da kateter ablasyon bu sorunların yönetiminde kullanılabilir.
• Atriyal fibrilasyonda kan sulandırıcılar. Atriyal fibrilasyon geliştiğinde felç riskini azaltmak için kan sulandırıcı ilaçlar gerekebilir.

Transkatetr Pulmoner Kapak İmplantasyonu

Daha önce doğumsal kalp hastalığı nedeniyle ameliyat geçirmiş ve pulmoner kapak yetmezliği gelişmiş uygun hastalarda kateter aracılığıyla yeni bir pulmoner kapak yerleştirilebilir. Bu yöntem açık kalp ameliyatı gerektirmez.

Kasıktan ya da boyundan ilerletilen ince bir kateter sağ kalp içinden pulmoner kapağa ulaştırılır. Kateter üzerindeki yeni kapak doğru konuma yerleştirildikten sonra açılır ve eski kapak dokusunun içine ya da daha önce yerleştirilmiş olan conduit adı verilen boru şeklindeki kanal içine sabitlenir. İşlem tamamlandıktan sonra kateter geri çekilir.

Bu yöntemin en büyük avantajı tekrar ameliyat riskini ortadan kaldırmasıdır. Doğumsal kalp hastalığı olan hastalar ömürleri boyunca birden fazla ameliyat geçirebilir; her ameliyatla birlikte riskler artar. Transkatetr yöntem bu riski önemli ölçüde azaltabilir. Ancak her hasta için uygun değildir; kalbin ve pulmoner arterin anatomisi belirleyicidir. Bu seçeneğin sizin için uygun olup olmadığını deneyimli bir doğumsal kalp hastalıkları merkezinde değerlendirin.

Cerrahi Pulmoner Kapak Değişimi

Transkatetr yöntemin uygun olmadığı ya da yeterli olmadığı durumlarda cerrahi kapak değişimi gerekir. Pulmoner konumda biyolojik kapaklar genellikle tercih edilir. Biyolojik kapaklar pıhtı açısından mekanik kapaklara kıyasla daha az sorun yaratır ve bu konumda görece daha uzun ömürlüdür. Biyolojik kapak kullanan hastalar uzun süreli kan sulandırıcı gerektirmez.

Cerrahi kararında sağ alt odacığın hacmi ve işlevi belirleyici rol oynar. Genel kabul gören eşikler aşıldığında, yani sağ alt odacık normalin belirgin üzerine büyüdüğünde ya da işlev bozulduğunda, kapağın değiştirilmesi önerilir. Müdahalenin çok geç bırakılması sağ alt odacıkta kalıcı hasar ve kapak değişiminden sonra dahi devam eden işlev bozukluğu riskini artırır.

Komplikasyonları

Yeterince izlenmeyen ya da tedavi edilmeyen pulmoner kapak yetmezliği zamanla ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

• Sağ alt odacığın kalıcı büyümesi ve işlev kaybı. En önemli ve en sık görülen komplikasyondur. Süregelen yük altında sağ alt odacık giderek büyür ve duvarları incelir. Belirli bir eşiğin ötesine geçen bu değişiklikler kapak değiştirildikten sonra bile tam olarak geri dönmeyebilir. Bu nedenle zamanında müdahale hayati önem taşır.
• Sağ kalp yetmezliği. Büyümüş ve güçsüzleşmiş sağ alt odacık zamanla vücudun kan ihtiyacını karşılayamaz hale gelir. Bacaklarda şişlik, karaciğer büyümesi ve ciddi yorgunluk gelişebilir.
• Ritim bozuklukları. Büyüyen sağ alt odacık ciddi ritim sorunlarına zemin hazırlayabilir. Ventriküler taşikardi bu hastalarda hayatı tehdit eden bir ritim bozukluğu olabilir. Ani kalp durması riski bu nedenle yakın izlemi gerektiren önemli bir konudur.
• Atriyal fibrilasyon. Sağ üst odacığın da büyümesiyle birlikte atriyal fibrilasyon gelişebilir. Bu durum hem belirtileri ağırlaştırır hem de felç riskini artırır.
• Egzersiz kapasitesinin kalıcı olarak azalması. Sağ alt odacıkta oluşan hasar kapak değişiminden sonra da egzersiz kapasitesini sınırlayabilir. Bu durumun önüne geçmek için doğru zamanda müdahale büyük önem taşır.

Yaşam Tarzı

Pulmoner kapak yetmezliğiyle yaşayan kişilerin büyük bölümü çocuklukta doğumsal kalp hastalığı nedeniyle ameliyat geçirmiştir. Bu kişiler için erişkinlik dönemindeki takip hem tıbbi hem de yaşam kalitesi açısından çok önemlidir.

Düzenli Kardiyoloji Takibi

Bu hasta grubunda en önemli yaşam tarzı unsuru düzenli ve kesintisiz kardiyoloji takibidir. Takip sıklığı yetmezliğin derecesine göre belirlenir. Ekokardiyografi ve kalp MRI belirli aralıklarla tekrarlanır. Holter monitör ve efor testi de izlemin parçasıdır. Kontrol randevularını aksatmak sağ alt odacıktaki değişikliklerin geç fark edilmesine ve müdahalenin gecikmesine yol açabilir.

Erişkin Doğumsal Kalp Hastalıkları Merkezleri

Doğumsal kalp hastalığı nedeniyle ameliyat geçirmiş ve pulmoner kapak yetmezliği olan kişilerin takibinin bu alanda uzmanlaşmış merkezlerde yapılması önerilir. Bu merkezlerde kardiyolog, kalp cerrahı, radyolog ve diğer uzmanlar bir arada çalışarak hem yetmezliğin izlenmesi hem de müdahale zamanlaması konusunda en uygun kararlar alınabilir. Çocukluk döneminde geçirilen ameliyatın detayları ve türü de bu merkezler tarafından daha iyi yorumlanabilir.

Fiziksel Aktivite

Hafif ve orta dereceli pulmoner kapak yetmezliği olan kişilerin büyük bölümü normale yakın bir fiziksel aktivite düzeyini sürdürebilir. Ağır yetmezlik ya da büyümüş sağ alt odacık varlığında yüksek yoğunluklu ve yarışmacı spor önerilmeyebilir. Hangi tür ve yoğunlukta egzersizin sizin için uygun olduğuna kardiyologunuz karar vermelidir. Bu karar sağ alt odacığın boyutuna, ritim bozukluğu olup olmadığına ve genel kalp işlevine göre kişiselleştirilmesi gereken bir değerlendirmedir.

Ritim Bozukluklarına Dikkat

Bu hasta grubunda ventriküler ritim bozuklukları ve ani kalp durması riski diğer kapak hastalıklarına kıyasla daha önemlidir. Çarpıntı, baş dönmesi ya da bayılma gibi belirtiler mutlaka doktora bildirilmeli ve değerlendirilmelidir. ICD yani otomatik defibrilatör cihazı bazı yüksek riskli hastalarda ani kalp durmasını önlemek amacıyla değerlendirilebilir.

İlaç Kullanımı

Başlanan ilaçları düzenli kullanmak önemlidir. Herhangi bir ilacı kendiniz kesmemeyin. Başka bir sağlık sorunu için ilaç başlanacaksa geçirilmiş kalp ameliyatınızı ve pulmoner kapak yetmezliğinizi mutlaka belirtin.

Düzenli Takip

Pulmoner kapak yetmezliği yaşam boyu izlem gerektiren bir durumdur. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Egzersiz kapasitesinde belirgin ve hızlı bir düşme fark edilirse
• Nefes darlığı başlarsa ya da kötüleşirse
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik gelişirse
• Çarpıntı, baş dönmesi ya da bayılma yaşanırsa
• Açıklanamayan yorgunluk belirgin biçimde artarsa

Randevuya Hazırlanma

Pulmoner kapak yetmezliği tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru değerlendirmeye hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Geçirilmiş kalp ameliyatınızın türünü ve ne zaman yapıldığını aktarın. Mümkünse ameliyat belgelerinizi getirin.
• Belirtilerin ne zaman başladığını ve nasıl ilerlediğini not edin. Özellikle egzersiz kapasitenizdeki değişiklikleri belirtin.
• Önceki ekokardiyografi ve kalp MRI raporlarınızı getirin.
• Kullandığınız tüm ilaçları ve takviyeleri listeleyin.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Yetmezliğim ne kadar ciddi ve sağ alt odacığım büyümüş mü?
• Cerrahi ya da transkatetr yöntem gerekiyor mu?
• Transkatetr pulmoner kapak implantasyonu benim için uygun bir seçenek mi?
• Egzersiz yapabilir miyim ve hangi aktiviteler güvenli?
• Ritim bozukluğu riskime karşı ne yapmalıyım?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Hangi doğumsal kalp hastalığı için ameliyat geçirdiniz ve ne zaman?
• Belirtiler ne zaman başladı ve nasıl ilerledi?
• Egzersiz kapasitenizdeki değişiklikleri fark ettiniz mi?
• Çarpıntı, baş dönmesi ya da bayılma yaşadınız mı?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• Son ekokardiyografi ya da kalp MRI ne zaman yapıldı?

Pulmoner kapak darlığı, kalbin sağ alt odacığı ile akciğerlere giden büyük atardamar olan pulmoner arter arasındaki kapağın tam açılamamasıyla ortaya çıkan bir durumdur. Sağlıklı bir pulmoner kapak her kalp atımında tamamen açılarak kanın akciğerlere serbestçe geçmesini sağlar. Pulmoner kapak darlığında ise kapak yaprakçıkları kalınlaşmış, sertleşmiş ya da birbirine yapışmış olduğundan yeterince açılamaz. Sağ alt odacık bu direnci aşmak için giderek daha fazla güç harcamak zorunda kalır.

Pulmoner kapak darlığı büyük çoğunlukla doğumsal bir anomali olarak ortaya çıkar ve kalp kapağı hastalıkları arasında en sık görülen doğumsal türlerden biridir. Hafif ve orta dereceli darlık uzun yıllar hatta on yıllarca belirti vermeden ilerleyebilir. Ciddi darlıkta ise sağ alt odacık zamanla yıpranır ve kalp yetmezliğine zemin hazırlayabilir.

İyi haber şu ki pulmoner kapak darlığı genellikle etkili biçimde tedavi edilebilir. Uygun hastalarda balon yöntemiyle yapılan ve açık kalp ameliyatı gerektirmeyen bir girişimle kapak başarıyla genişletilebilir. Erken tanı ve doğru tedaviyle pek çok hasta uzun ve aktif bir yaşam sürdürebilir.

Belirtileri

Pulmoner kapak darlığının belirtileri darlığın ne kadar ciddi olduğuna göre önemli ölçüde değişir. Hafif darlıkta uzun süre hiçbir belirti görülmeyebilir. Orta ve ağır darlıkta sağ alt odacığın aşırı çalışmasına ve yetersiz kan pompalamasına bağlı belirtiler ortaya çıkabilir.

• Nefes darlığı. Başlangıçta yalnızca merdiven çıkmak ya da hızlı yürümek gibi efor gerektiren durumlarda ortaya çıkabilir. Darlık ilerledikçe daha az eforla ya da istirahatte de belirginleşebilir.
• Yorgunluk ve halsizlik. Sağ alt odacık yeterince kan pompalayamadığında vücuda ulaşan oksijen azalır ve süregelen bir bitkinlik hissi gelişebilir. Egzersiz kapasitesi beklenenden belirgin biçimde düşük olabilir.
• Baş dönmesi ve sersemlik. Ciddi darlıkta sağ alt odacığın yetersiz pompalama gücü beyne giden kanı azaltabilir ve baş dönmesi ya da sersemlik hissine yol açabilir.
• Bayılma. Özellikle egzersiz sırasında ya da sonrasında gerçekleşen bayılma pulmoner kapak darlığında önemli bir uyarı işaretidir. Ağır darlığa ya da egzersizle tetiklenen ritim bozukluğuna işaret edebilir. Mutlaka ciddiye alınmalı ve vakit kaybetmeden değerlendirilmelidir.
• Çarpıntı ve düzensiz kalp atışı. Sağ alt odacığın aşırı yüklenmesiyle birlikte ritim bozuklukları gelişebilir. Kalbin hızlı, düzensiz ya da güçlü biçimde çarptığı hissedilebilir.
• Bacak ve ayak bileklerinde şişlik. Ciddi darlıkta sağ kalp yetmezliği geliştiğinde vücutta sıvı birikmesi başlayabilir.
• Morarma. Çok ağır darlıkta ya da eşlik eden doğumsal bir kalp deliği varsa yeterince oksijenlenemeyen kan vücuda karışabilir ve dudaklarda ile tırnak uçlarında morlaşma görülebilir. Bu ciddi bir bulgudur.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Aşağıdaki belirtiler fark edildiğinde bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Eforla ya da dinlenirken ortaya çıkan nefes darlığı
• Egzersiz kapasitesinde belirgin ve açıklanamayan düşme
• Baş dönmesi ya da sersemlik
• Çarpıntı veya düzensiz kalp atışı hissi
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Ani ve şiddetli nefes darlığı
• Dudaklarda ya da tırnak uçlarında morlaşma
• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı

Nedenleri

Pulmoner kapak darlığının büyük çoğunluğu doğumsal bir gelişim anomalisinden kaynaklanır. Kapak embriyonik gelişim sırasında normalden az yaprakçıkla, birbirine yapışmış yaprakçıklarla ya da kalın ve hareketliliği kısıtlanmış yaprakçıklarla oluşabilir. Bunun yanı sıra darlık bazen kapak halkasında ya da kapağın hemen altında ya da üstünde de bulunabilir.

• İzole doğumsal pulmoner kapak darlığı. En sık görülen türdür. Başka bir kalp anomalisi eşlik etmeksizin yalnızca pulmoner kapak etkilenmiştir. Kapak yaprakçıkları birbirine yapışmış ve kubbe biçiminde açılan bir görünüm alabilir. Bu tür balonlu valvüloplastiye çok iyi yanıt vermektedir.
• Fallot tetralojisi. Pulmoner kapak darlığının önemli nedenlerinden biri olan bu doğumsal kalp hastalığında birden fazla yapısal anomali bir arada bulunur. Sağ alt odacık ile pulmoner arter arasındaki akımın engellenmesi bu hastalığın temel bileşenlerinden biridir.
• Displastik pulmoner kapak. Kapak yaprakçıkları anormal biçimde kalın ve sertleşmiş olabilir. Bu tür Noonan sendromu adı verilen genetik bir hastalıkla ilişkilidir ve balonlu valvüloplastiye yanıt daha az tahmin edilebilir olabileceğinden cerrahi daha sık gündeme gelebilir.
• Karsinoid sendrom. Sindirim sisteminin belirli tümörlerinden salgılanan hormonlar pulmoner kapak yaprakçıklarında birikici hasar yapabilir ve zamanla darlığa yol açabilir. Erişkinlerde nadir görülen edinilmiş bir pulmoner kapak darlığı nedenidir.
• Romatizmal ateş. Pulmoner kapağı etkileyen romatizmal hastalık çok nadirdir ve genellikle diğer kapakların da tutulduğu ağır romatizmal kalp hastalıklarında görülür.

Risk Faktörleri

• Doğumsal kalp hastalığı öyküsü. Pulmoner kapak darlığının büyük bölümü doğumsal kökenlidir. Ailede doğumsal kalp hastalığı öyküsü risk faktörü olabilir ancak pulmoner kapak darlığı çoğunlukla ailevi geçiş göstermez.
• Noonan sendromu. Bu genetik hastalık displastik pulmoner kapak darlığıyla güçlü biçimde ilişkilidir. Noonan sendromu tanısı olan kişilerde kardiyoloji değerlendirmesi önerilir.
• Gebelik döneminde bazı enfeksiyonlar ya da ilaç maruziyetleri. Kalbin geliştiği ilk üç aylık dönemde annede geçirilen bazı enfeksiyonlar ya da belirli ilaçlara maruz kalınması doğumsal kalp anomalisi riskini artırabilir.

Tanısı

Pulmoner kapak darlığı tanısı klinik değerlendirme ve görüntüleme yöntemlerinin birlikte kullanılmasıyla konur. Darlığın derecesini ve sağ alt odacık üzerindeki etkisini doğru belirlemek hem izlem planını hem de girişim zamanlamasını şekillendirir.

• Tıbbi öykü ve fizik muayene. Belirtilerin ne zaman başladığı ve nasıl ilerlediği sorgulanır. Doğumsal kalp hastalığı öyküsü ve geçirilmiş kalp ameliyatı özellikle önemlidir. Fizik muayenede steteskopla kalp dinlendiğinde pulmoner kapak darlığına özgün bir bulgu olan ejeksiyon klik sesi duyulabilir; bu ses kapak yaprakçıklarının açılmaya çalışırken çıkardığı karakteristik bir sestir. Ardından sistolde yani kalbin kasıldığı sırada duyulan sert bir üfürüm gelir. Üfürümün siddeti darlığın derecesiyle her zaman doğru orantılı değildir; bu nedenle görüntüleme şarttır.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Tanının ve izlemin temel taşıdır. Kapak yaprakçıklarının yapısını, kalınlığını ve hareketini gerçek zamanlı olarak gösterir. Darlığın derecesini sayısal olarak ölçer; bu ölçüm için kapak boyunca kan akım hızına bakılır ve bu hız dönüştürülerek kapak basınç gradiyenti yani kapağın iki tarafı arasındaki basınç farkı hesaplanır. On milimetre cıva ve altındaki fark hafif, yirmi beş ile kırk milimetre cıva arası orta, kırk milimetre cıva üzeri ise ağır darlık olarak değerlendirilir. Sağ alt odacığın duvar kalınlığını, büyüklüğünü ve kasılma işlevini değerlendirir. Kapağın hemen altında ya da üstünde ek bir darlık olup olmadığını araştırır.
• EKG. Sağ alt odacığın aşırı çalışmasına bağlı duvar kalınlaşmasının elektriksel izlerini saptayabilir. Sağ aks sapması ve sağ dal bloğu gibi bulgular sağ alt odacığın yüklendiğine işaret edebilir. Ritim bozukluklarını saptamada da kullanılır.
• Akciğer grafisi. Pulmoner arterin darlık ötesinde genişlemesini ve sağ kalbin büyüklüğünü gösterebilir. Kapak kireçlenmesi de zaman zaman bu görüntüde fark edilebilir.
• Kalp MRI. Sağ alt odacığın boyutunu ve işlevini çok hassas biçimde ölçer. Ekokardiyografide görüntü kalitesinin yetersiz kaldığı ya da eşlik eden karmaşık doğumsal anomalilerin ayrıntılı değerlendirilmesinin gerektiği durumlarda tercih edilir. Darlık ötesindeki pulmoner arterin görüntülenmesinde de kullanılabilir.
• Sağ kalp kateterizasyonu. Kapak boyunca gerçek basınç farkını doğrudan ölçen invaziv bir yöntemdir. Ekokardiyografik bulgularla çelişen ya da girişim planlaması için kesin basınç ölçümü gereken durumlarda kullanılır. Balonlu valvüloplasti ile aynı seansta uygulanabilir.
• Efor testi. Belirtisiz görünen orta dereceli darlıkta gerçek egzersiz kapasitesini ölçmek ve egzersizle ortaya çıkan belirtileri değerlendirmek için kullanılabilir. Egzersiz sırasında kan basıncı tepkisi ve egzersiz toleransı girişim zamanlamasını etkileyebilir.

Tedavisi

Pulmoner kapak darlığının tedavisi darlığın derecesine ve belirtilerin varlığına göre belirlenir. Hafif darlıkta izlem yeterli olabilirken orta ve ağır darlıkta girişim gerekir.

İzlem

Hafif pulmoner kapak darlığında herhangi bir girişim ya da ilaç gerekmez. Darlık çoğu kişide yıllar içinde anlamlı ölçüde ilerleme göstermez. Düzenli ekokardiyografi ile kapak gradiyenti ve sağ alt odacığın durumu belirli aralıklarla değerlendirilir. Orta dereceli darlıkta izlem sıklığı artırılır ve belirtilerin gelişimine dikkat edilir.

Balonlu Pulmoner Valvüloplasti

Pulmoner kapak darlığının tedavisinde ilk tercih edilen ve en etkili girişimsel yöntemdir. Açık kalp ameliyatı gerektirmez.

Kasıktan büyük bir damar aracılığıyla ince bir kateter kalbe ulaştırılır. Kateter sağ kalp içinden pulmoner kapağa yönlendirilir. Kapak yaprakçıklarının birleştiği dar noktaya küçük bir balon yerleştirilir ve şişirilerek yaprakçıklar birbirinden ayrılır ve kapak açıklığı genişletilir. Balon söndürülür ve kateter geri çekilir. İşlem genellikle lokal anestezi ve sedasyon altında yapılır. Hastanede kalış süresi çoğunlukla bir ila iki gündür.

Balonlu valvüloplasti izole pulmoner kapak darlığında son derece başarılı sonuçlar vermektedir. Kırk milimetre cıva üzerinde basınç gradiyenti olan ağır darlıkta girişim endikasyonu net biçimde ortaya çıkar. Orta dereceli darlıkta ise belirtilerin varlığına ya da sağ alt odacığın durumuna göre karar verilir. Kapak yaprakçıklarının birbirine yapışmış ama yeterince esnek olduğu vakalarda bu yöntem en iyi sonucu vermektedir. Yaprakçıkların çok kalın ve sert olduğu displastik tiplerde balonlu valvüloplastinin başarı oranı daha düşük olabilir.

Cerrahi Tedavi

Balonlu valvüloplastinin uygun olmadığı ya da başarılı olmadığı durumlarda cerrahi seçenekler değerlendirilir.

• Cerrahi valvülotomi. Birbirine yapışmış kapak yaprakçıklarının cerrahi olarak ayrılmasıdır. Kapak yaprakçıkları yeterince sağlam durumdaysa bu yöntemle kapak korunabilir.
• Pulmoner kapak değişimi. Kapak yaprakçıkları aşırı hasar görmüşse ya da displastik tipte balonlu valvüloplasti başarısız olmuşsa kapak değişimi gerekebilir. Pulmoner konumda biyolojik kapaklar genellikle tercih edilir.
• Fallot tetralojisi ve diğer karmaşık doğumsal anomalilerde cerrahi. Bu durumlarda yalnızca pulmoner kapak değil tüm kalbin anatomisi birlikte ele alınır. Pulmoner kapak genişletmesi ya da onarımı total düzeltme ameliyatının bir parçasıdır.

İlaç Tedavisi

İlaçlar pulmoner kapak darlığını doğrudan tedavi etmez. Ancak ağır darlıkta sağ kalp yetmezliği geliştiğinde diüretikler sıvı birikimini azaltmaya yardımcı olabilir. Ritim bozuklukları geliştiğinde uygun antiaritmik ilaçlar kullanılır. Atriyal fibrilasyon varlığında felç riskini azaltmak için kan sulandırıcı ilaçlar gerekebilir.

Komplikasyonları

Tedavi edilmemiş ya da yeterince izlenmeyen pulmoner kapak darlığı zamanla ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

• Sağ alt odacık kalınlaşması ve yetmezliği. Süregelen yüksek basınç altında sağ alt odacık duvarları giderek kalınlaşır. Bu kalınlaşma başlangıçta koruyucu bir tepkidir ancak zamanla sağ alt odacık kasılma işlevini yitirebilir ve sağ kalp yetmezliği gelişebilir.
• Sağ kalp yetmezliği. Sağ alt odacığın yetersiz pompalama gücü vücutta sıvı birikmesine, bacak şişliğine ve karaciğer büyümesine yol açabilir.
• Ritim bozuklukları. Aşırı yüklenen sağ kalp atriyal fibrilasyon ve diğer ritim sorunlarına zemin hazırlayabilir.
• Kalp deliğinden kan geçişi. Bazı kişilerde kalbin üst odacıkları arasında doğumsal bir delik olan foramen ovale açık kalmış olabilir. Ağır pulmoner darlıkta sağ taraftaki yüksek basınç bu delikten oksijenlenmiş ve oksijenleşmemiş kanın karışmasına yol açabilir. Bu durum kan oksijeninin düşmesine ve morarmaya neden olabilir.
• Enfektif endokardit. Hasarlı ya da anormal kapak yüzeyleri bakteri yerleşimi için zemin oluşturabilir.

Yaşam Tarzı

Pulmoner kapak darlığıyla yaşamak büyük ölçüde darlığın derecesine bağlıdır. Hafif darlıkta günlük yaşamda önemli bir kısıtlama gerekmez. Orta ve ağır darlıkta ise bazı noktalara dikkat etmek önemlidir.

Fiziksel Aktivite

Hafif pulmoner kapak darlığında egzersiz konusunda herhangi bir kısıtlama gerekmez. Orta dereceli darlıkta egzersiz kapasitesi doktorunuzla birlikte değerlendirilmelidir. Ağır darlıkta ya da sağ alt odacıkta belirgin kalınlaşma varsa yüksek yoğunluklu ve yarışmacı spor önerilmeyebilir. Balonlu valvüloplasti ya da cerrahi sonrasında çoğu hasta tam fiziksel aktiviteye dönebilir. Bu konuda kardiyologunuz size rehberlik edecektir.

Balonlu Valvüloplasti ve Cerrahi Sonrası Takip

Balonlu valvüloplasti ya da cerrahi tedavi sonrasında düzenli kardiyoloji kontrolü gerekir. İşlem başarılı olsa bile kapak işlevi ve sağ alt odacığın durumu düzenli ekokardiyografi ile takip edilmelidir. Kapak yeniden darlık gösterebilir ve bunu erken fark etmek önemlidir.

Doğumsal Kalp Hastalığı Olan Yetişkinlerde Özel Takip

Fallot tetralojisi ya da başka bir doğumsal kalp hastalığı nedeniyle çocukluk döneminde ameliyat geçiren kişilerin erişkinlik döneminde de uzman kardiyoloji merkezlerinde düzenli izleme devam etmesi büyük önem taşır. Bu grubun özellikle pulmoner kapak işlevi ve sağ alt odacık boyutu açısından uzun vadeli takibi birçok ülkede erişkin doğumsal kalp hastalıkları merkezlerinde yürütülmektedir.

Enfektif Endokardit Korunması

Pulmoner kapak hastalığı olan bazı hastalarda, özellikle daha önce kapak girişimi geçirmiş olanlarda, diş tedavileri ve belirli cerrahi girişimler öncesinde antibiyotik profilaksisi önerilebilir. Diş hekiminizi ve tedavi yapacak her doktoru kapak hastalığınız hakkında bilgilendirin.

Düzenli Takip

Pulmoner kapak darlığı düzenli izlem gerektiren bir durumdur. Ekokardiyografi ile kapak gradiyenti ve sağ alt odacığın durumu periyodik olarak değerlendirilir. Hafif darlıkta her beş yılda bir kontrol yeterliyken orta ve ağır darlıkta daha sık izlem gerekir. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Nefes darlığı yeniden başlarsa ya da kötüleşirse
• Baş dönmesi ya da bayılma gelişirse
• Çarpıntı ya da düzensiz kalp atışı hissedilirse
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik gelişirse
• Dudaklarda ya da tırnak uçlarında morlaşma fark edilirse

Randevuya Hazırlanma

Pulmoner kapak darlığı tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Belirtilerin ne zaman başladığını ve nasıl ilerlediğini not edin.
• Doğumsal kalp hastalığı ya da geçirilmiş kalp ameliyatı öykünüzü aktarın.
• Önceki ekokardiyografi raporlarınızı getirin.
• Kullandığınız tüm ilaçları ve takviyeleri listeleyin.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Darlığım ne kadar ciddi ve ilerliyor mu?
• Balonlu valvüloplasti benim için uygun mu?
• Cerrahi gerekiyor mu?
• Sağ alt odacığım etkilenmiş mi?
• Egzersiz yapabilir miyim ve hangi aktiviteler güvenli?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Belirtiler ne zaman başladı ve nasıl ilerledi?
• Daha önce kalp ameliyatı geçirdiniz mi?
• Egzersiz sırasında baş dönmesi ya da bayılma yaşadınız mı?
• Nefes darlığı ne zaman ortaya çıkıyor?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• Ailede doğumsal kalp hastalığı ya da Noonan sendromu var mı?

Pulmoner kapak hastalığı, kalbin sağ alt odacığı ile akciğerlere giden büyük atardamar olan pulmoner arter arasında yer alan pulmoner kapağın düzgün çalışmamasıyla ortaya çıkan bir durumdur. Pulmoner kapak normalde üç yaprakçıktan oluşur ve her kalp atımında açılıp kapanarak kanın yalnızca akciğerlere doğru ilerlemesini sağlar. Bu kapak tam açılamadığında ya da tam kapanmadığında sağ kalbin iş yükü artar ve zamanla ciddi sorunlar gelişebilir.

Pulmoner kapak hastalığı diğer kalp kapağı hastalıklarına kıyasla daha az sıklıkla görülür. En yaygın türü pulmoner kapak darlığıdır ve büyük çoğunluğu doğumsal bir sorun olarak karşımıza çıkar. Pulmoner kapak yetmezliği ise çoğunlukla doğumsal kalp hastalıklarının cerrahi tedavisinin bir sonucu olarak ya da başka bir kalp hastalığının komplikasyonu olarak gelişebilir.

Pulmoner kapak hastalığının seyri büyük ölçüde türüne ve ciddiyetine göre değişir. Hafif vakalarda izlem yeterli olabilirken orta ve ağır vakalarda girişim gerekebilir. Erken tanı ve uygun tedaviyle pek çok hasta uzun ve aktif bir yaşam sürdürebilir.

Türleri

• Pulmoner kapak darlığı. En sık görülen türdür. Kapak yaprakçıkları kalınlaşmış, sertleşmiş ya da birbirine yapışmış olduğundan tam açılamaz. Sağ alt odacıktan pulmoner artere geçen kan azalır ve sağ alt odacık bu direnci aşmak için giderek daha fazla güç harcamak zorunda kalır. Zamanla sağ alt odacık duvarları kalınlaşır. Pulmoner kapak darlığı büyük çoğunlukla doğumsal bir anomali olarak ortaya çıkar. İzole pulmoner kapak darlığı, özellikle hafif ve orta derecedeyse, yıllarca hatta on yıllarca belirti vermeden ilerleyebilir.
• Pulmoner kapak yetmezliği. Kapak tam kapanmaz ve akciğerlerden gelen kan pulmoner arterden sağ alt odacığa geri kaçar. Sağ alt odacık bu geri kaçan kanı da pompalamak zorunda kaldığından zamanla büyür. Pulmoner kapak yetmezliği pek çok vakada Fallot tetralojisi gibi doğumsal kalp hastalıklarının cerrahi onarımından sonra gelişir. Pulmoner hipertansiyon ya da romatizmal ateş de daha nadir görülen nedenler arasındadır.
• Pulmoner kapak atrezisi. Pulmoner kapağın hiç gelişmediği ya da tamamen tıkalı olduğu çok nadir görülen ağır bir doğumsal anomalidir. Bu durum doğumdan hemen sonra tedavi gerektiren ciddi bir kalp hastalığıdır.

Belirtileri

Pulmoner kapak hastalığının belirtileri türüne ve ciddiyetine göre önemli ölçüde farklılık gösterebilir. Hafif darlık ya da yetmezlikte uzun süre hiçbü belirti görülmeyebilir.

• Nefes darlığı. Özellikle efor sırasında ortaya çıkabilir. Sağ alt odacık yeterince kan pompalayamadığında ya da aşırı çalışmak zorunda kaldığında nefes almak güçleşebilir.
• Yorgunluk ve halsizlik. Vücuda yeterli kan ulaşmadığında süregelen bir bitkinlik hissi gelişebilir. Daha önce kolaylıkla yapılan fiziksel aktiviteler giderek daha yorucu hissettirmeye başlayabilir.
• Çarpıntı ve düzensiz kalp atışı. Sağ alt odacığın büyümesi ve yüklenmesiyle birlikte ritim bozuklukları gelişebilir. Kalbin hızlı, düzensiz ya da güçlü biçimde çarptığı hissedilebilir.
• Bacak ve ayak bileklerinde şişlik. Sağ kalp yetmezliği geliştiğinde vücutta sıvı birikmesi başlayabilir.
• Baş dönmesi ve sersemlik. Ciddi darlıkta sağ alt odacık yeterince kan pompalayamadığında beyne giden kan azalabilir ve baş dönmesi hissedilebilir.
• Bayılma. Ağır pulmoner darlıkta, özellikle efor sırasında, yetersiz kan akımı bayılmaya yol açabilir. Bu belirti mutlaka ciddiye alınmalıdır.
• Morarma. Çok ağır pulmoner darlıkta ya da pulmoner kapak atrezisinde kan yeterince oksijenlenememesi nedeniyle dudaklarda ve tırnak uçlarında morlaşma görülebilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Aşağıdaki belirtiler fark edildiğinde bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Eforla ya da dinlenirken ortaya çıkan nefes darlığı
• Egzersiz kapasitesinde belirgin ve açıklanamayan düşme
• Çarpıntı veya düzensiz kalp atışı hissi
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik
• Baş dönmesi ya da sersemlik

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Ani ve şiddetli nefes darlığı
• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı
• Dudaklarda ya da tırnak uçlarında ani morarma

Nedenleri

• Doğumsal kapak anomalileri. Pulmoner kapak hastalığının en sık nedenidir. Kapak yaprakçıklarının normalden az sayıda olması, kalın ya da yapışık gelişmesi gibi doğumsal farklılıklar pulmoner kapak darlığına zemin hazırlar. Fallot tetralojisi, pulmoner kapak atrezisi ve diğer karmaşık doğumsal kalp hastalıkları da pulmoner kapağı etkileyen önemli nedenler arasındadır.
• Doğumsal kalp ameliyatı sonrası yetmezlik. Fallot tetralojisi gibi doğumsal kalp hastalıklarının onarımında pulmoner kapak genişletilmesi ya da çıkarılması gerekebilir. Bu girişimlerin ardından pulmoner kapak yetmezliği gelişmesi oldukça sık görülür. Çocukluk döneminde geçirilen bu ameliyatların uzun vadeli izlemi bu nedenle büyük önem taşır.
• Pulmoner hipertansiyon. Akciğer damarlarındaki basınç artışı pulmoner kapak üzerindeki yükü artırabilir ve zamanla kapak yetmezliğine zemin hazırlayabilir.
• Romatizmal ateş. Çok nadir görülmekle birlikte romatizmal ateş pulmoner kapağı da etkileyebilir. Bu durumda çoğunlukla diğer kapaklar da birlikte etkilenmiştir.
• Enfektif endokardit. Pulmoner kapak enfeksiyonları diğer kapakların endokarditine kıyasla çok daha az sıklıkla görülür. Ancak özellikle damar yolu kullanan kişilerde göz ardı edilmemelidir.
• Karsinoid sendrom. Sindirim sisteminin belirli tümörlerinden salgılanan hormonların kalp kapakları üzerinde biriktirici etkisi pulmoner kapak hasarına yol açabilir.

Risk Faktörleri

• Doğumsal kalp hastalığı öyküsü. Pulmoner kapak hastalığı olan kişilerin büyük bölümünde altta yatan bir doğumsal kalp sorunu mevcuttur.
• Doğumsal kalp ameliyatı geçirmiş olmak. Özellikle çocukluk döneminde Fallot tetralojisi ya da benzeri hastalık için ameliyat geçiren kişiler ilerleyen yıllarda pulmoner kapak yetmezliği açısından yakın izlem altında tutulmalıdır.
• Pulmoner hipertansiyon. Herhangi bir nedene bağlı akciğer damarı basıncı artışı pulmoner kapak üzerindeki yükü artırır.

Tanısı

• Tıbbi öykü ve fizik muayene. Belirtilerin ne zaman başladığı ve nasıl ilerlediği sorgulanır. Doğumsal kalp hastalığı ya da daha önce geçirilmiş kalp ameliyatı öyküsü özellikle önemlidir. Fizik muayenede steteskopla kalp dinlendiğinde pulmoner kapak hastalığına işaret eden bir üfürüm duyulabilir. Pulmoner darlıkta sert ve sistolde duyulan bir ejeksiyon üfürümü karakteristiktir.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Tanının ve izlemin temel taşıdır. Pulmoner kapak yaprakçıklarının yapısını ve hareketini görüntüler. Darlık ya da yetmezliğin derecesini ölçer. Sağ alt odacığın boyutunu, duvar kalınlığını ve işlevini değerlendirir. Pulmoner arter basıncını tahmin etmeye de yardımcı olur.
• Kalp MRI. Sağ alt odacığın boyutunu ve işlevini çok hassas biçimde ölçer. Pulmoner kapak yetmezliğinin miktarını sayısal olarak belirlemede ekokardiyografiye ek bilgi sağlar. Özellikle doğumsal kalp hastalığı olan hastalarda ve cerrahi karar aşamasında çok değerlidir.
• EKG. Sağ alt odacık büyümesine ve kalınlaşmasına bağlı elektriksel değişiklikleri saptamada kullanılır.
• Akciğer grafisi. Sağ kalbin büyüklüğünü ve pulmoner arterin genişlediğini gösterebilir.
• Bilgisayarlı tomografi. Pulmoner arterin ve büyük damarların ayrıntılı görüntülenmesinde kullanılabilir. Doğumsal anomalilerin karmaşık anatomisinin değerlendirilmesinde tercih edilebilir.

Tedavisi

Pulmoner kapak hastalığının tedavisi türüne, ciddiyetine ve belirtilerin varlığına göre belirlenir.

• İzlem. Hafif ve orta dereceli pulmoner kapak darlığında uzun yıllar boyunca izlem yeterli olabilir. Düzenli ekokardiyografi ve klinik kontrol ile sağ alt odacığın durumu ve darlığın ilerleyip ilerlemediği takip edilir.
• İlaç tedavisi. İlaçlar pulmoner kapak hastalığını doğrudan tedavi etmez. Ancak sağ kalp yetmezliği belirtileri ortaya çıktığında diüretikler sıvı birikimini azaltmaya yardımcı olabilir. Ritim bozukluklarının yönetimi ve atriyal fibrilasyon varlığında kan sulandırıcı kullanımı gerekebilir.
• Balonlu pulmoner valvüloplasti. Pulmoner kapak darlığında ilk tercih edilen girişimsel tedavidir. Açık kalp ameliyatı gerektirmez. Kasıktan ilerletilen ince bir kateter pulmoner kapağa ulaştırılır ve kapak açıklığında küçük bir balon şişirilerek yaprakçıklar birbirinden ayrılır, kapak genişletilir. Özellikle kapak yaprakçıklarının çok kireçlenmemiş olduğu vakalarda çok başarılı sonuçlar vermektedir.
• Cerrahi kapak onarımı ya da değişimi. Balonlu valvüloplastinin uygun olmadığı ya da başarılı olmadığı durumlarda cerrahi seçenekler değerlendirilir. Karmaşık doğumsal anomalilerde kapak anatomisi cerrahi yaklaşımı belirler.
• Transkatetr pulmoner kapak implantasyonu. Daha önce doğumsal kalp hastalığı nedeniyle ameliyat geçirmiş ve pulmoner yetmezlik gelişmiş olan uygun hastalarda kateter aracılığıyla yeni bir pulmoner kapak yerleştirilebilir. Bu yöntem açık kalp ameliyatını gerektirmez ve özellikle tekrar ameliyat riskini azaltmak açısından değerlidir.

Yaşam Tarzı ve Takip

Pulmoner kapak hastalığı yaşam boyu izlem gerektiren bir durumdur. Özellikle doğumsal kalp hastalığı nedeniyle ameliyat geçiren kişilerin erişkinlik döneminde de düzenli kardiyoloji kontrollerine devam etmesi büyük önem taşır. Bu hasta grubunda izlem, doğumsal kalp hastalıkları konusunda uzmanlaşmış merkezlerde yürütülmesi önerilen bir süreçtir.

Ekokardiyografi ve gerektiğinde kalp MRI ile sağ alt odacığın durumu ve kapak işlevi periyodik olarak değerlendirilir. Takip sıklığı hastalığın türüne ve ciddiyetine göre belirlenir.

Ritim bozuklukları pulmoner kapak hastalığında sık görülen bir komplikasyondur ve düzenli EKG takibini gerektirir. Egzersiz kapasitesindeki değişiklikler de dikkatle izlenmesi gereken önemli bir göstergedir.

Diş hekiminizi ve tedavi yapacak her doktoru pulmoner kapak hastalığınız ya da geçirilmiş kalp ameliyatınız hakkında bilgilendirin. Bazı hastalarda diş tedavileri ve belirli cerrahi girişimler öncesinde enfeksiyonu önlemek amacıyla antibiyotik kullanımı önerilebilir.

Yeni bir belirti başladığında randevuyu beklemeyin ve doktorunuzu arayın.

Triküspid kapak yetmezliği, kalbin sağ üst odacığı ile sağ alt odacığı arasındaki triküspid kapağın her kalp atımının ardından tam kapanmamasıyla ortaya çıkan bir durumdur. Sağlıklı bir triküspid kapakta sağ alt odacık yani sağ ventrikül kasıldığında kapak sıkıca kapanır ve kanın yalnızca akciğerlere doğru ilerlemesini sağlar. Triküspid yetmezliğinde ise kapak tam kapanmaz ve pompalanan kanın bir kısmı sağ üst odacığa yani sağ atriyuma geri kaçar.

Triküspid kapak yetmezliği, kalp kapağı hastalıkları arasında en sık görülenlerden biridir. Önemli bir bölümü hafif derecededir ve herhangi bir belirti ya da tedavi gerektirmez. Ancak orta ve ağır dereceli yetmezlik zamanla sağ kalp yetmezliğine, vücutta sıvı birikmesine ve yaşam kalitesinin belirgin biçimde düşmesine yol açabilir.

Triküspid kapak yetmezliği çoğunlukla sol taraftaki kapak hastalıklarının ya da akciğer damarı basıncı artışının bir sonucu olarak ikincil biçimde gelişir. Bu nedenle tedavide yalnızca triküspid kapağa değil, altta yatan nedene odaklanmak çoğu zaman en doğru yaklaşımdır.

Belirtileri

Hafif triküspid kapak yetmezliği çoğunlukla hiçbü belirti vermez ve yalnızca kalp tetkiklerinde tesadüfen saptanır. Orta ve ağır yetmezlikte ise sağ kalbin yeterince kan pompalayamamasına bağlı belirtiler ortaya çıkabilir.

• Bacak ve ayak bileklerinde şişlik. En belirgin belirtilerden biridir. Sağ kalp kanı yeterince ileriye pompalayamadığında vücutta sıvı birikmeye başlayabilir. Şişlik özellikle gün ilerledikçe artabilir.
• Karın bölgesinde büyüme ve dolgunluk hissi. Karaciğerde ve karın boşluğunda sıvı birikmesi karın bölgesinde belirgin bir büyüme ve dolgunluk hissine yol açabilir. Yemek sonrası erken doyma hissi de görülebilir.
• Yorgunluk ve halsizlik. Vücuda yeterli kan ulaşmadığında süregelen bir bitkinlik hissi gelişebilir. Günlük aktiviteler daha yorucu hissettirmeye başlayabilir.
• Nefes darlığı. Özellikle efor sırasında ortaya çıkabilir. Eşlik eden sol taraf kalp hastalığı ya da akciğer basıncı artışı nefes darlığını daha da belirginleştirebilir.
• Boyun bölgesinde nabız hissi. Sağ üst odacıktaki basınç artışı boyun damarlarında belirgin bir dolgunluk ve nabız hissine yol açabilir. Bazı kişiler bunu boyunlarında attığı hissedilen bir nabız olarak tarif eder.
• Çarpıntı ve düzensiz kalp atışı. Atriyal fibrilasyon triküspid kapak yetmezliğinde sık görülen bir ritim bozukluğudur. Kalbin hızlı, düzensiz ya da güçlü biçimde çarptığı hissedilebilir.
• Karaciğer bölgesinde ağrı ya da rahatsızlık. Karaciğerin büyümesi ve içinde kan birikmesi sağ üst karın bölgesinde hafif ağrı ya da ağırlık hissine yol açabilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Aşağıdaki belirtiler fark edildiğinde bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Bacak, ayak bileği ya da karında şişlik
• Eforla ya da dinlenirken ortaya çıkan nefes darlığı
• Açıklanamayan ve süregelen yorgunluk
• Çarpıntı veya düzensiz kalp atışı hissi
• Karın bölgesinde belirgin büyüme

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Ani ve şiddetli nefes darlığı
• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı
• Bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Çok hızlı ya da çok düzensiz kalp atışı

Türleri

Triküspid kapak yetmezliği altta yatan nedene göre iki ana grupta incelenir. Bu ayrım hem tedavi yaklaşımını hem de uzun vadeli yönetimi doğrudan etkiler.

• İkincil triküspid yetmezliği. En sık görülen türdür. Kapak yaprakçıklarının kendisi sağlam olabilir ancak sağ alt odacığın büyümesiyle birlikte triküspid kapak halkası da genişler. Genişleyen halkada yaprakçıklar artık bir araya gelerek kapağı tam kapatamaz. Mitral kapak hastalığı, aort kapağı hastalığı, akciğer damarı basıncı artışı ve kalp yetmezliği bu tablonun başlıca nedenleri arasındadır. Bu tür yetmezlikte asıl sorun kapakta değil, sağ kalbin büyümesinde ve altta yatan hastalıktadır.
• Birincil triküspid yetmezliği. Daha az sık görülen bu türde sorun doğrudan kapak yaprakçıklarında, yaprakçıkları tutan kirişlerde ya da papiller kaslar adı verilen küçük kalp kaslarında bulunur. Enfektif endokardit, romatizmal ateş, radyasyon hasarı, Ebstein anomalisi adı verilen doğumsal bir kalp bozukluğu ve göğüs travması bu türün başlıca nedenleri arasındadır.

Nedenleri

• Sol taraf kalp hastalıkları. Mitral kapak hastalığı ya da aort kapağı hastalığı gibi sol taraf sorunlar sol kalbin basıncını artırır. Bu basınç zamanla sağ kalbe yansır. Sağ alt odacık bu artan yüke karşı büyüyerek tepki verir ve triküspid kapak halkası genişler. İkincil triküspid yetmezliğinin en sık nedenidir.
• Pulmoner hipertansiyon. Akciğer damarlarındaki basınç artışı sağ alt odacuğu daha fazla güç harcamaya zorlar. Sağ alt odacık zamanla büyüyerek triküspid kapak halkasının genişlemesine zemin hazırlayabilir.
• Kalp yetmezliği ve kardiyomiyopati. Kalbin büyümesi ve zayıflaması sağ tarafı da etkileyerek ikincil triküspid yetmezliğine yol açabilir.
• Enfektif endokardit. Özellikle damar yolu kullanan kişilerde triküspid kapak bakteri enfeksiyonlarına karşı savunmasızdır. Bakteri enfeksiyonu kapak yaprakçıklarını tahrip edebilir ve ciddi yetmezliğe yol açabilir.
• Romatizmal ateş. Tedavi edilmemiş boğaz enfeksiyonunun ardından gelişen romatizmal ateş triküspid kapak yaprakçıklarında hasar bırakabilir. Romatizmal triküspid tutulumu çoğunlukla mitral kapak hastalığıyla birlikte görülür.
• Ebstein anomalisi. Doğumsal bir kalp bozukluğu olan bu durumda triküspid kapak yaprakçıkları normalden daha aşağıda yerleşmiştir. Bu anormal yerleşim kapağın düzgün kapanmasını engeller ve yetmezliğe yol açabilir.
• Radyasyon hasarı. Göğüs bölgesine uygulanan radyoterapi yıllar içinde triküspid kapağı etkileyerek yaprakçıklarda hasara yol açabilir.
• Göğüs travması. Ciddi bir göğüs yaralanması kapak yaprakçıklarını ya da yaprakçıkları tutan kirişleri tahrip edebilir.

Risk Faktörleri

• Sol taraf kapak hastalığı öyküsü. Mitral ya da aort kapağı hastalığı olan kişilerde triküspid kapak etkilenme riski yüksektir.
• Pulmoner hipertansiyon. Herhangi bir nedene bağlı akciğer damarı basıncı artışı sağ kalbi etkiler ve triküspid yetmezliğine zemin hazırlayabilir.
• Kalp yetmezliği. Sağ kalbin büyümesiyle birlikte triküspid yetmezliği sıklıkla eşlik eder.
• Damar yolu kullanımı. Triküspid kapak enfektif endokardit riskini artırır ve birincil triküspid yetmezliğinin önemli bir nedeni olabilir.
• İleri yaş. Dejeneratif kapak değişiklikleri yaşla birlikte artar.

Tanısı

Triküspid kapak yetmezliği tanısı klinik değerlendirme ve görüntüleme yöntemlerinin birlikte kullanılmasıyla konur. Yetmezliğin derecesini, sağ alt odacığın durumunu ve altta yatan nedeni doğru saptamak hem tedavi planını hem de cerrahi zamanlamasını belirler.

• Tıbbi öykü ve fizik muayene. Belirtilerin başlangıcı ve seyri sorgulanır. Bilinen kalp hastalığı, romatizmal ateş öyküsü ve damar yolu kullanımı özellikle önemlidir. Fizik muayenede steteskopla kalp dinlendiğinde sistolde yani kalbin kasıldığı anda sağ tarafta duyulan bir üfürüm triküspid yetmezliğine işaret edebilir. Boyun damarlarının dolgunluğu ve nabzı, karaciğer büyüklüğü, karında sıvı birikimi ve bacaklardaki şişlik önemli muayene bulgularıdır.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Tanının ve izlemin temel taşıdır. Triküspid kapağın yapısını ve kapanma özelliğini gerçek zamanlı olarak gösterir. Kan kaçağının derecesini ölçer. Sağ alt odacığın boyutunu ve işlevini değerlendirir. Akciğer damarlarındaki basıncı tahmin etmeye de yardımcı olur. Birincil yetmezlikte kapak yaprakçıklarındaki patoloji yani hasarlı bölge görüntülenebilir. Altta yatan sol taraf kapak hastalığı da bu yöntemle tespit edilebilir.
• Transözofageal ekokardiyografi. Yutaktan yapılan bu ultrason yöntemi triküspid kapağın yapısını çok daha ayrıntılı biçimde gösterir. Özellikle enfektif endokardit şüphesinde, kapak yaprakçıklarındaki hasarın ayrıntılı değerlendirilmesinde ve cerrahi planlama aşamasında tercih edilir.
• Kalp MRI. Sağ alt odacığın boyutunu ve işlevini çok hassas biçimde ölçer. Yetmezlik miktarını sayısal olarak belirlemede ek bilgi sağlar. Özellikle ekokardiyografinin yetersiz kaldığı durumlarda ya da Ebstein anomalisi gibi karmaşık doğumsal kapak sorunlarının değerlendirilmesinde kullanılır.
• EKG. Sağ alt odacık büyümesine bağlı elektriksel değişiklikleri ve atriyal fibrilasyonu saptamada kullanılır.
• Holter monitör. Atriyal fibrilasyon ya da diğer ritim bozukluklarının aralıklı olduğu durumlarda günlük yaşamdaki ritim değişikliklerini kaydeder.
• Kan testleri. Karaciğer fonksiyon testleri triküspid yetmezliğinin karaciğer üzerindeki etkisini ortaya koyabilir. Karaciğer enzimlerinin yükselmesi ve bilirubin artışı kronik sağ kalp yetersizliğinin bir yansıması olabilir. BNP ve NT-proBNP kalp üzerindeki baskıyı yansıtır.
• Sağ kalp kateterizasyonu. Akciğer damarı basıncını ve sağ kalbin işlevini doğrudan ölçmek için kullanılan invaziv bir yöntemdir. Cerrahi karar aşamasında ya da pulmoner hipertansiyon şiddetinin belirlenmesinde tercih edilebilir.

Tedavisi

Triküspid kapak yetmezliğinin tedavisi yetmezliğin derecesine, türüne yani ikincil mi birincil mi olduğuna, sağ alt odacığın durumuna ve altta yatan nedene göre belirlenir. Tedavinin temel amacı belirtileri hafifletmek, sağ alt odacıkta kalıcı hasar oluşmadan önce müdahale etmek ve komplikasyonları önlemektir.

İzlem

Hafif triküspid kapak yetmezliğinde herhangi bir tedavi ya da girişim gerekmez. Düzenli ekokardiyografi ile yetmezliğin derecesi ve sağ alt odacığın boyutu izlenir. Orta dereceli yetmezlikte izlem sıklığı artırılır ve belirtilerin gelişimine dikkat edilir.

Altta Yatan Nedenin Tedavisi

İkincil triküspid kapak yetmezliğinde en önemli tedavi adımı budur. Sol taraf kapak hastalığı düzeltildiğinde ya da kalp yetmezliği etkili biçimde tedavi edildiğinde sağ alt odacık küçülebilir ve triküspid yetmezliği belirgin ölçüde azalabilir. Pulmoner hipertansiyon tedavi edildiğinde de benzer bir iyileşme görülebilir. Bu nedenle izole triküspid müdahalesi her zaman ilk seçenek olmayabilir.

İlaç Tedavisi

• Diüretikler. Vücuttaki fazla sıvıyı uzaklaştırarak bacak şişliğini, karın büyümesini ve nefes darlığını hafifletir. Triküspid kapak yetmezliğinde en etkili semptomatik ilaçlardır. Ancak aşırı sıvı atılması sağ alt odacığın dolumunu bozabileceğinden dozun dikkatli ayarlanması gerekir.
• Kalp yetmezliği ilaçları. Sol taraf kalp yetmezliği altta yatan neden ise ACE inhibitörleri ya da ARB'ler, beta blokerler ve SGLT2 inhibitörleri gibi standart kalp yetmezliği ilaçları hem kalbi korur hem de ikincil triküspid yetmezliğini azaltabilir.
• Atriyal fibrilasyon tedavisi. Atriyal fibrilasyon geliştiğinde kalp hızını kontrol eden ilaçlar ve felç riskini azaltmak amacıyla kan sulandırıcılar kullanılır. Triküspid kapak yetmezliğinde atriyal fibrilasyon hem belirtileri ağırlaştırır hem de felç riskini artırır.
• Pulmoner hipertansiyon tedavisi. Akciğer damarı basıncı artışı altta yatan neden ise buna yönelik özel ilaçlar sağ kalp üzerindeki yükü azaltabilir ve triküspid yetmezliğini dolaylı yoldan hafifletebilir.

Cerrahi Tedavi

Triküspid kapak cerrahisi çoğunlukla sol taraf kapak ameliyatıyla eş zamanlı olarak planlanır. Sol taraf kapak ameliyatı sırasında triküspid kapak da incelenir ve gerekirse aynı seansta onarım ya da değişim yapılır. Bu yaklaşım hastanın iki ayrı ameliyat geçirme riskini ortadan kaldırır. İzole triküspid cerrahisi ise sol taraf kapak hastalığı olmayan ya da daha önce sol taraf ameliyatı geçirmiş olan hastalarda değerlendirilir.

• Triküspid kapak onarımı. Mümkün olduğunda tercih edilen yöntemdir. En sık kullanılan teknik kapak halkasını küçülterek sağlamlaştırmayı amaçlayan halka eklenmesidir. Bu işlem kapak yaprakçıklarının bir araya gelmesini ve kapağın tam kapanmasını kolaylaştırır. Onarım kan sulandırıcı gerektirmemesi açısından önemli bir avantaj sunar. Birincil yetmezlikte kapak yaprakçığındaki hasarlı bölge onarılabilir ya da kopmuş kirişler yenilenebilir.
• Triküspid kapak değişimi. Onarımın mümkün olmadığı durumlarda değişim gerekebilir. Triküspid konumunda biyolojik kapaklar sıkça tercih edilir çünkü mekanik kapaklar bu konumda pıhtı açısından daha sorunlu olabilir ve biyolojik kapakların ömrü de bu konumda görece daha uzun olabilir. Biyolojik kapak kullanan hastalar uzun süreli kan sulandırıcı gerektirmez.

Kateter Yöntemli Girişimler

Açık kalp ameliyatı geçiremeyecek ya da riski çok yüksek olan uygun hastalarda kateter aracılığıyla uygulanan girişimler giderek daha fazla merkezde kullanılabilir hale gelmektedir. Kasıktan ya da başka bir damar yolundan ilerletilen kateterle triküspid kapağa çeşitli cihazlar yerleştirilebilmektedir. Bu yöntemlerden bazıları kaçağı azaltmayı hedeflerken bazıları kapağı tamamen değiştirmeyi amaçlar. Tüm hastalara uygun olmayabilir; kapağın anatomisi ve genel klinik durum belirleyicidir. Bu seçeneğin sizin için uygun olup olmadığını kardiyologunuzla değerlendirin.

Komplikasyonları

Tedavi edilmemiş ya da yeterince kontrol altına alınamamış triküspid kapak yetmezliği zamanla ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

• Sağ kalp yetmezliği. En sık ve en önemli komplikasyondur. Süregelen yük altında sağ alt odacık zamanla büyür ve güçsüzleşir. Bu durum vücutta sıvı birikimini, karaciğer büyümesini ve ciddi yorgunluğu beraberinde getirir.
• Karaciğer hasarı. Kronik sağ kalp yetmezliğinde karaciğere gelen kan yeterince drene edilemez. Uzun süreli karaciğer dolgunluğu karaciğer dokusuna zarar verebilir ve zamanla siroza yol açabilir. Karaciğer fonksiyon bozukluğu hem belirtileri ağırlaştırır hem de cerrahi riski artırır.
• Atriyal fibrilasyon. Büyüyen sağ üst odacık düzensiz kalp atışına zemin hazırlar. Atriyal fibrilasyon hem belirtileri ağırlaştırır hem de felç riskini artırır.
• Felç. Atriyal fibrilasyona bağlı pıhtı oluşumu felç riskini artırabilir. Kan sulandırıcı tedavi bu riski azaltır.
• Böbrek fonksiyon bozukluğu. Sağ kalp yetmezliğinin ilerlemesiyle böbreklere gelen kan azalabilir ve böbrek işlevleri bozulabilir.

Yaşam Tarzı

Triküspid kapak yetmezliğiyle yaşamak uzun vadeli bir izlem ve dikkat gerektirir. Doğru önlemler hem belirtileri hafifletebilir hem de hastalığın ilerlemesini yavaşlatabilir.

Tuz ve Sıvı Alımı

Tuz vücutta sıvı tutulmasına neden olur ve sağ kalp üzerindeki yükü artırır. Günlük tuz tüketimini azaltmak bacak şişliğini ve karın büyümesini hafifletmeye yardımcı olabilir. Hazır gıdalar, konserveler ve işlenmiş ürünler genellikle yüksek miktarda tuz içerir. Günlük tuz hedefini doktorunuzla belirleyin. Bazı hastalarda sıvı alımının da sınırlandırılması gerekebilir.

Günlük Kilo Takibi

Her sabah aynı saatte tartılmak ve kiloyu kayıt altına almak sıvı birikimini erkenden fark etmenin en pratik yollarından biridir. Kısa sürede iki ya da üç kilonun üzerinde artış sıvı biriktiğine işaret edebilir. Bu durumda doktorunuzu aramanız gerekebilir. Hangi eşikte başvurmanız gerektiğini doktorunuza sorun.

Fiziksel Aktivite

Hafif triküspid yetmezliği olan ve belirtisi bulunmayan kişilerin büyük bölümü normale yakın bir fiziksel aktivite düzeyini sürdürebilir. Ağır yetmezlik ve sağ kalp yetmezliği belirtileri olan hastalarda ise aşırı fiziksel efor zorlanmayı artırabilir. Hangi tür ve yoğunlukta aktivitenin sizin için uygun olduğuna kardiyologunuz karar vermelidir.

İlaç Kullanımı

Başlanan ilaçları düzenli kullanmak ve kendiniz kesmemek çok önemlidir. Doz atlamak, özellikle diüretiklerde, sıvı birikiminin hızla geri dönmesine yol açabilir. Yan etki yaşarsanız doktorunuza bildirin. Başka bir sağlık sorunu için ilaç başlanacaksa kapak hastalığınızı ve kullandığınız ilaçları mutlaka belirtin.

Enfektif Endokardit Korunması

Triküspid kapak yetmezliği olan bazı hastalarda diş tedavileri ve belirli cerrahi girişimler öncesinde antibiyotik profilaksisi önerilebilir. Diş hekiminizi ve tedavi yapacak her sağlık profesyonelini kapak hastalığınız hakkında bilgilendirin. Ağız hijyenine özen göstermek de enfeksiyon riskini azaltır.

Altta Yatan Hastalığın Takibi

Triküspid yetmezliği ikincil bir sorunsa, yani sol taraf kalp hastalığı ya da akciğer damarı basıncı artışına bağlıysa, bu altta yatan durumun da düzenli olarak takip edilmesi ve tedavi edilmesi büyük önem taşır. Altta yatan sorun kontrol altına alındığında triküspid yetmezliği de iyileşebilir ya da daha yavaş ilerleyebilir.

Düzenli Takip

Triküspid kapak yetmezliği düzenli ekokardiyografi ve kardiyoloji kontrolü gerektiren bir durumdur. Yetmezliğin derecesi ve sağ alt odacığın boyutu periyodik olarak değerlendirilir. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik artarsa ya da yeniden başlarsa
• Karın bölgesinde belirgin büyüme ya da gerginlik hissedilirse
• Nefes darlığı kötüleşirse
• Kısa sürede belirgin kilo artışı olursa
• Çarpıntı ya da düzensiz kalp atışı hissedilirse
• Ateş ve halsizlikle birlikte terleme başlarsa

Randevuya Hazırlanma

Triküspid kapak yetmezliği tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Belirtilerin ne zaman başladığını ve nasıl ilerlediğini not edin.
• Önceki ekokardiyografi raporlarınızı getirin.
• Bilinen kalp hastalığı, romatizmal ateş ya da enfektif endokardit öykünüzü paylaşın.
• Kullandığınız tüm ilaçları ve takviyeleri listeleyin.
• Evde kilo ve tansiyon ölçüyorsanız kayıtlarınızı getirin.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Yetmezliğim ne kadar ciddi?
• Sağ alt odacığım büyümüş mü?
• Yetmezliğim ikincil mi birincil mi ve bu tedaviyi nasıl etkiler?
• Cerrahi ya da kateter yöntemli bir girişim gerekiyor mu?
• Altta yatan kalp hastalığımın tedavisi triküspid yetmezliğimi iyileştirir mi?
• Egzersiz yapabilir miyim?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Belirtiler ne zaman başladı ve nasıl ilerledi?
• Bacaklarda şişlik ne zamandır var ve gün içinde değişiyor mu?
• Bilinen kalp yetmezliği, mitral ya da aort kapağı hastalığı var mı?
• Romatizmal ateş ya da kapak enfeksiyonu geçirdiniz mi?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz ve düzenli alıyor musunuz?
• Nefes darlığı egzersizle mi yoksa istirahatte de mi oluyor?

Triküspid kapak hastalığı, kalbin sağ üst odacığı ile sağ alt odacığı arasında yer alan triküspid kapağın düzgün çalışmamasıyla ortaya çıkan bir durumdur. Triküspid kapak normalde üç yaprakçıktan oluşur ve her kalp atımında açılıp kapanarak kanın yalnızca bir yönde akmasını sağlar. Bu kapak yeterince açılamadığında ya da tam kapanamadığında kalbin sağ tarafındaki kan akışı bozulur ve zamanla ciddi sorunlar gelişebilir.

Triküspid kapak hastalığı diğer kapak hastalıklarına kıyasla daha az bilinmekle birlikte klinik açıdan önemli bir durumdur. Çoğunlukla sol taraftaki kapak hastalıklarının ya da akciğer damarı basıncının artmasının bir sonucu olarak gelişir. Bu nedenle triküspid kapak hastalığı pek çok vakada altta yatan başka bir kalp sorununun habercisi ya da yansıması olabilir.

Hafif triküspid kapak hastalığı uzun süre belirti vermeyebilir. Hastalık ilerledikçe vücutta sıvı birikimi, yorgunluk ve nefes darlığı gibi belirtiler ortaya çıkabilir. Erken tanı ve doğru tedaviyle yaşam kalitesi korunabilir.

Türleri

• Triküspid kapak yetmezliği. En sık görülen türdür. Kapak tam kapanmaz ve sağ alt odacık her kasıldığında kanın bir kısmı sağ üst odacığa geri kaçar. Çoğunlukla sağ alt odacığın genişlemesine ikincil olarak gelişir; yani kapağın kendisinde değil, kalbin boyutundaki değişiklikten kaynaklanır. Mitral kapak hastalığı, akciğer damarı basıncı artışı ve kalp yetmezliği gibi sol taraf kalp sorunları bu tabloya zemin hazırlayan başlıca nedenlerdir. Birincil triküspid yetmezliğinde ise sorun doğrudan kapak yaprakçıklarında ya da yaprakçıkları tutan kirişlerde bulunur.
• Triküspid kapak darlığı. Kapak yaprakçıkları kalınlaşır ve birbirine yapışarak tam açılamaz hale gelir. Sağ üst odacıktan sağ alt odacığa geçen kan azalır. Oldukça nadir görülen bu tür en sık romatizmal ateşe bağlı olarak gelişir ve çoğunlukla mitral kapak darlığıyla birlikte karşımıza çıkar.

Belirtileri

Triküspid kapak hastalığının belirtileri çoğunlukla altta yatan kalp sorunlarının belirtileriyle iç içe geçtiğinden ayırt edilmesi güç olabilir. Hafif triküspid kapak hastalığında uzun süre hiçbir belirti görülmeyebilir.

• Bacak, ayak bileği ve karında şişlik. En belirgin belirtilerden biridir. Sağ kalp yeterince kan pompalayamadığında vücutta sıvı birikmesi başlar. Bacaklarda ve ayak bileklerinde şişlik gelişebilir. Karın bölgesinde sıvı birikmesi de görülebilir.
• Yorgunluk ve halsizlik. Vücuda yeterli kan ulaşmadığında süregelen bir bitkinlik hissi gelişebilir.
• Nefes darlığı. Özellikle efor sırasında ortaya çıkabilir. Altta yatan sol taraf kalp hastalığı da nefes darlığına katkıda bulunabilir.
• Boyun damarlarında dolgunluk hissi. Sağ üst odacıkta artan basınç boyun damarlarının şişmesine yol açabilir. Bazı kişiler bu durumu boyun bölgesinde bir dolgunluk ya da nabız hissi olarak fark edebilir.
• Karın bölgesinde rahatsızlık ve dolgunluk hissi. Karaciğerde sıvı birikmesi ve büyümesi karında ağırlık ve dolgunluk hissine yol açabilir.
• Çarpıntı ve düzensiz kalp atışı. Atriyal fibrilasyon triküspid kapak hastalığında sık görülür. Kalbin hızlı ya da düzensiz çarptığı hissedilebilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Aşağıdaki belirtiler fark edildiğinde bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Bacak, ayak bileği ya da karında şişlik
• Eforla ya da dinlenirken ortaya çıkan nefes darlığı
• Açıklanamayan yorgunluk ve halsizlik
• Çarpıntı veya düzensiz kalp atışı hissi

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Ani ve şiddetli nefes darlığı
• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı
• Bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Çok hızlı ya da çok düzensiz kalp atışı

Nedenleri

Triküspid kapak hastalığının nedeni türüne göre farklılık gösterir. Yetmezlik ve darlık farklı nedenlerden kaynaklanır.

• Sol taraf kalp hastalıkları. Mitral kapak hastalığı ya da aort kapağı hastalığı gibi sol taraf sorunlar sol kalbin basıncını artırır. Bu artış zamanla sağ kalbi de etkiler ve sağ alt odacık genişler. Genişleyen sağ alt odacık triküspid kapak halkasını da büyüterek kapağın tam kapanamamasına yol açabilir. İkincil triküspid yetmezliğinin en sık nedeni budur.
• Pulmoner hipertansiyon. Akciğer damarlarındaki basınç artışı sağ alt odacığu daha fazla çalışmak zorunda bırakır ve zamanla sağ alt odacık büyüyerek triküspid yetmezliğe zemin hazırlayabilir.
• Romatizmal ateş. Triküspid kapak darlığının en sık nedenidir. Tedavi edilmemiş boğaz enfeksiyonunun ardından gelişen romatizmal ateş triküspid kapak yaprakçıklarına hasar verebilir. Bu durumda çoğunlukla mitral kapak da birlikte etkilenmiştir.
• Enfektif endokardit. Özellikle damar yolu kullanan kişilerde triküspid kapak enfeksiyonlara karşı savunmasızdır. Bakteri enfeksiyonu kapak yaprakçıklarını tahrip edebilir ve ciddi yetmezliğe yol açabilir.
• Kalp kası hastalıkları. Dilate kardiyomiyopati gibi kalp kası hastalıkları kalbi büyüterek triküspid kapak halkasının genişlemesine zemin hazırlayabilir.
• Doğumsal kapak sorunları. Ebstein anomalisi adı verilen doğumsal bir bozuklukta triküspid kapak yaprakçıkları normalden daha aşağıda yerleşmiş olur. Bu durum kapağın düzgün çalışmasını engeller ve yetmezliğe ya da darlığa yol açabilir.
• Göğüs travması. Göğüs kafesine gelen ciddi bir darbe triküspid kapak yaprakçıklarına ya da kapağı tutan kirişlere hasar verebilir.

Risk Faktörleri

• Sol taraf kapak hastalığı öyküsü. Mitral ya da aort kapağı hastalığı olan kişilerde triküspid kapak etkilenme riski daha yüksektir.
• Pulmoner hipertansiyon. Herhangi bir nedene bağlı akciğer damarı basıncı artışı sağ kalbi etkiler ve triküspid yetmezliğine zemin hazırlayabilir.
• Geçirilmiş romatizmal ateş. Özellikle triküspid darlık açısından önemli bir risk faktörüdür.
• Enfektif endokardit öyküsü. Daha önce kapak enfeksiyonu geçirmiş kişilerde risk artmaktadır.
• İleri yaş ve kalp yetmezliği. Kalp yetmezliğine bağlı sağ kalp büyümesi ilerledikçe triküspid yetmezliği gelişme riski artar.

Tanısı

Triküspid kapak hastalığı tanısı çoğunlukla başka bir kalp sorunu araştırılırken tesadüfen ya da belirtilerin değerlendirilmesi sırasında saptanır.

• Tıbbi öykü ve fizik muayene. Belirtilerin ne zaman başladığı ve nasıl ilerlediği sorgulanır. Bilinen kalp hastalığı, romatizmal ateş öyküsü ve damar yolu kullanımı özellikle önemlidir. Fizik muayenede steteskopla kalp dinlendiğinde triküspid yetmezliğe özgün bir üfürüm duyulabilir. Boyun damarlarının dolgunluğu, karaciğer büyüklüğü ve bacaklardaki şişlik de değerlendirilir.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Tanının ve izlemin temel taşıdır. Triküspid kapağın yapısını ve hareketini gerçek zamanlı olarak gösterir. Yetmezlik ya da darlık derecesini ölçer. Sağ alt odacığın boyutunu ve işlevini değerlendirir. Akciğer damarı basıncını tahmin etmeye de yardımcı olur. Altta yatan sol taraf kapak hastalığı ya da diğer kalp sorunları da bu yöntemle ortaya konabilir.
• EKG. Sağ kalp büyümesine bağlı elektriksel değişiklikleri ve atriyal fibrilasyonu saptamada kullanılır.
• Kalp MRI. Sağ alt odacığın boyutunu ve işlevini çok hassas biçimde değerlendirir. Özellikle ekokardiyografinin yetersiz kaldığı durumlarda ya da doğumsal kapak sorunlarının ayrıntılı değerlendirilmesinde kullanılabilir.
• Kan testleri. Karaciğer fonksiyon testleri triküspid kapak hastalığının karaciğer üzerindeki etkisini ortaya koyabilir. Kalp yetmezliği belirteçleri olan BNP ya da NT-proBNP kalp üzerindeki baskıyı yansıtır.

Tedavisi

Triküspid kapak hastalığının tedavisi türüne, ciddiyetine ve altta yatan nedene göre belirlenir. Pek çok vakada asıl hedef altta yatan kalp sorununu tedavi etmektir.

Altta Yatan Nedenin Tedavisi

İkincil triküspid yetmezliğinin en önemli tedavi ilkesi budur. Sol taraf kapak hastalığı düzeltildiğinde ya da kalp yetmezliği etkili biçimde tedavi edildiğinde sağ alt odacık küçülebilir ve triküspid yetmezliği kendiliğinden azalabilir. Bu nedenle izole triküspid müdahalesi her zaman ilk seçenek değildir.

İlaç Tedavisi

• Diüretikler. Vücuttaki fazla sıvıyı uzaklaştırarak bacak şişliğini, karın büyümesini ve nefes darlığını hafifletir. Triküspid kapak hastalığında semptomatik rahatlamada en etkili ilaçlardır.
• Atriyal fibrilasyon tedavisi. Atriyal fibrilasyon geliştiğinde kalp hızını kontrol eden ilaçlar ve kan sulandırıcılar kullanılır. Felç riskini azaltmak için kan sulandırıcı tedavi çoğunlukla zorunludur.
• Kalp yetmezliği ilaçları. Altta yatan kalp yetmezliğinin tedavisi hem kalbi korur hem de ikincil triküspid yetmezliğini azaltabilir.

Cerrahi ve Kateter Yöntemli Girişimler

Triküspid kapak girişimi çoğunlukla sol taraf kapak ameliyatıyla eş zamanlı olarak planlanır. İzole triküspid cerrahisi daha az sıklıkla uygulanır.

• Triküspid kapak onarımı. Mümkün olduğunda kapağın değiştirilmesi yerine onarılması tercih edilir. Kapak halkasını sağlamlaştırmak amacıyla halka eklenmesi en sık kullanılan onarım yöntemidir. Onarım kan sulandırıcı gerektirmemesi açısından önemli bir avantaj sunar.
• Triküspid kapak değişimi. Onarımın mümkün olmadığı durumlarda kapak değişimi gerekebilir. Triküspid kapak değişiminde biyolojik kapaklar sıkça tercih edilir çünkü bu konumdaki mekanik kapaklar pıhtı riski açısından daha sorunlu olabilir.
• Kateter yöntemli girişimler. Cerrahi riski yüksek olan uygun hastalarda kateter aracılığıyla uygulanan onarım ya da değişim yöntemleri giderek daha fazla merkezde uygulanabilir hale gelmektedir. Bu seçeneğin sizin için uygun olup olmadığını kardiyologunuzla değerlendirin.

Yaşam Tarzı ve Takip

Triküspid kapak hastalığı düzenli izlem gerektiren bir durumdur. Ekokardiyografi ile kapak durumu ve sağ alt odacığın boyutu periyodik olarak değerlendirilir. Takip sıklığı hastalığın ciddiyetine ve altta yatan duruma göre belirlenir.

Günlük tuz tüketimini azaltmak vücuttaki sıvı birikimini hafifletmeye yardımcı olabilir. Her sabah aynı saatte tartılmak ve kiloyu kayıt altına almak sıvı birikimini erken fark etmenin pratik bir yoludur. Kısa sürede belirgin kilo artışı olursa doktorunuzu aramanız gerekebilir.

Diş hekiminizi ve tedavi yapacak her doktoru triküspid kapak hastalığınız hakkında bilgilendirin. Bazı hastalarda diş tedavileri ve belirli cerrahi girişimler öncesinde enfeksiyonu önlemek amacıyla antibiyotik kullanımı önerilebilir.

Yeni bir belirti başladığında randevuyu beklemeyin ve doktorunuzu arayın.

Mitral kapak darlığı, kalbin sol üst odacığı ile sol alt odacığı arasındaki mitral kapağın tam açılamamasıyla ortaya çıkan bir durumdur. Sağlıklı bir mitral kapak, sol üst odacık kasıldığında tamamen açılarak kanın sol alt odacığa serbestçe geçmesini sağlar. Mitral kapak darlığında ise kapak yaprakçıkları kalınlaşmış, sertleşmiş ya da birbirine yapışmış olduğundan yeterince açılamaz. Sol alt odacığa geçen kan azalır ve sol üst odacıkta basınç birikmeye başlar.

Bu basınç zamanla akciğer damarlarına yansır, sol üst odacık büyür ve akciğerlerde sıvı birikmesine zemin hazırlar. Hastalık genellikle yavaş ilerlediğinden belirtiler çoğunlukla yıllar içinde sinsi biçimde ortaya çıkar.

Mitral kapak darlığının dünya genelindeki en sık nedeni tedavi edilmemiş boğaz enfeksiyonunun ardından gelişen romatizmal ateştir. Romatizmal kalp hastalığı gelişmiş ülkelerde giderek azalmaktadır ancak birçok ülkede hâlâ önemli bir sorun olmayı sürdürmektedir. Erken tanı ve uygun tedaviyle hastalığın seyri belirgin biçimde iyileştirilebilir.

Belirtileri

Mitral kapak darlığı uzun süre belirti vermeyebilir. Kapak açıklığı belirli bir düzeyin altına indiğinde ya da kalp hızını artıran durumlar ortaya çıktığında belirtiler belirginleşebilir. Gebelik, enfeksiyon, efor ya da atriyal fibrilasyon gibi kalp hızını artıran durumlar, daha önce belirti vermeyen bir kapak darlığını aniden semptomatik hale getirebilir.

• Nefes darlığı. En sık görülen belirtilerden biridir. Sol üst odacıkta biriken basınç akciğerlere yansıdığında nefes almak güçleşebilir. Başlangıçta yalnızca efor sırasında ortaya çıkabilir. Hastalık ilerledikçe istirahatte ya da yatarken de belirginleşebilir.
• Yorgunluk ve halsizlik. Sol alt odacığa yeterli kan geçemediğinde vücuda ulaşan kan azalır ve süregelen bir bitkinlik hissi gelişebilir.
• Çarpıntı ve düzensiz kalp atışı. Sol üst odacığın genişlemesiyle birlikte atriyal fibrilasyon adı verilen düzensiz kalp atışı gelişebilir. Mitral kapak darlığında atriyal fibrilasyon hem belirtileri aniden ağırlaştırabilir hem de felç riskini önemli ölçüde artırabilir.
• Öksürük. Akciğerlerdeki basınç artışı özellikle yatarken belirginleşen kuru ya da bazen kanlı bir öksürüğe yol açabilir.
• Bacak ve ayak bileklerinde şişlik. Hastalık ilerledikçe sağ kalp de etkilenebilir ve vücutta sıvı birikimi başlayabilir.
• Göğüste rahatsızlık hissi. Bazı kişilerde göğüste baskı ya da sıkışma hissi görülebilir.
• Ses kısıklığı. Büyüyen sol üst odacığın sese yönelik sinire baskı yapmasıyla nadiren ses kısıklığı gelişebilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Aşağıdaki belirtiler fark edildiğinde bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Eforla ya da dinlenirken ortaya çıkan nefes darlığı
• Çarpıntı veya düzensiz kalp atışı hissi
• Açıklanamayan yorgunluk ve egzersiz kapasitesinde düşme
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik
• Yatarken artan öksürük

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Ani ve şiddetli nefes darlığı
• Kanlı öksürük
• Bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı
• Çok hızlı ya da çok düzensiz kalp atışı

Nedenleri

Mitral kapak darlığının en sık nedeni romatizmal ateştir. Ancak başka nedenler de bu tabloyu ortaya çıkarabilir.

• Romatizmal ateş. Grup A streptokok bakterisinin yol açtığı boğaz enfeksiyonu tedavi edilmediğinde bağışıklık sistemi yanlışlıkla kalp kapak dokusuna saldırabilir. Bu süreç mitral kapak yaprakçıklarında kalınlaşmaya, skarlaşmaya ve yaprakçıkların birbirine yapışmasına neden olur. Romatizmal ateşin kalbe etkisi genellikle ilk ataktan on ila yirmi yıl sonra ortaya çıkar. Tekrarlayan romatizmal ateş atakları hasarı daha da ağırlaştırabilir.
• Yaşa bağlı kalsifikasyon. İleri yaşta mitral kapak halkasında ve yaprakçıklarında kireçlenme gelişebilir. Bu durum kapağın hareketini kısıtlayarak hafif ya da orta dereceli darlığa yol açabilir. Romatizmal darlıktan farklı bir mekanizmadır ve genellikle daha yavaş seyreder.
• Doğumsal mitral darlık. Çok nadir görülür. Bazı bebeklerde mitral kapak doğuştan dar yapılanmış olabilir.
• Radyasyon hasarı. Göğüs bölgesine uygulanan radyoterapi yıllar içinde mitral kapağı etkileyerek darlığa zemin hazırlayabilir.

Risk Faktörleri

• Geçirilmiş romatizmal ateş. En önemli risk faktörüdür. Özellikle tedavi edilmemiş ya da tekrarlayan romatizmal ateş mitral kapak hasarı riskini belirgin biçimde artırır.
• Tekrarlayan boğaz enfeksiyonları. Streptokok boğaz enfeksiyonlarının sık tekrarlaması romatizmal ateş ve dolayısıyla kapak hasarı riskini artırabilir.
• İleri yaş. Kalsifikasyona bağlı darlık yaşla birlikte daha sık görülür.
• Göğüs bölgesine radyoterapi öyküsü. Özellikle lenfoma ya da meme kanseri nedeniyle göğüs bölgesine radyasyon alan kişilerde uzun vadede kapak hasarı gelişebilir.

Tanısı

Mitral kapak darlığı tanısı klinik değerlendirme ve görüntüleme yöntemlerinin bir arada kullanılmasıyla konur. Darlığın ciddiyetini ve sol üst odacık ile akciğer damarları üzerindeki etkisini doğru belirlemek hem izlem planını hem de girişim zamanlamasını şekillendirir.

• Tıbbi öykü ve fizik muayene. Belirtilerin ne zaman başladığı ve nasıl ilerlediği sorgulanır. Geçirilmiş romatizmal ateş ya da sık tekrarlayan boğaz enfeksiyonu öyküsü özellikle önemlidir. Fizik muayenede steteskopla kalp dinlendiğinde diyastolde yani kalbin gevşeme evresinde duyulan bir üfürüm mitral kapak darlığının temel bulgusudur. Kapak açılırken duyulan karakteristik bir klik sesi de bu bulguya eşlik edebilir.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Tanının temel taşıdır. Kapak yaprakçıklarının kalınlığını, hareketini ve birleşme durumunu gösterir. Mitral kapak açıklık alanını ölçer; bu alan sağlıklı bir kapakta dört ila altı santimetre kare iken ağır darlıkta bir buçuk santimetre karenin altına inebilir. Sol üst odacığın büyüklüğünü ve akciğer damarlarındaki basıncı değerlendirir. Doppler görüntüleme ile kapak içindeki kan akım hızı ölçülerek darlığın derecesi sayısal olarak belirlenir.
• Transözofageal ekokardiyografi. Yutaktan yapılan bu ultrason yöntemi mitral kapağın yapısını standart ultrasondan çok daha ayrıntılı biçimde gösterir. Balon valvüloplasti öncesinde sol üst odacıkta pıhtı olup olmadığını araştırmak için zorunludur. Sol üst odacıkta pıhtı saptanırsa balon valvüloplasti yapılamaz.
• EKG. Sol üst odacık büyümesine bağlı elektriksel değişiklikleri ve atriyal fibrilasyonu saptamada kullanılır.
• Akciğer grafisi. Sol üst odacığın büyüklüğünü ve akciğerlerdeki sıvı birikimini gösterebilir. Kapak kireçlenmesi de bu görüntüde zaman zaman fark edilebilir.
• Kalp MRI. Sol kalp odacıklarının boyutunu ve işlevini hassas biçimde değerlendirir. Standart görüntüleme yöntemlerinin yetersiz kaldığı durumlarda ya da eşlik eden kapak sorunlarının ayrıntılı değerlendirilmesinde kullanılabilir.
• Efor testi. Belirtisiz görünen hastalarda gerçek egzersiz kapasitesini ölçmek ve eforla artan akciğer damarı basıncını değerlendirmek için kullanılabilir. Bu bilgi girişim zamanlamasını etkileyebilir.
• Koroner anjiyografi ya da koroner BT anjiyografi. Kapak cerrahisi planlanan hastalarda, özellikle elli yaş üzerinde ve kardiyovasküler risk faktörleri olan kişilerde, koroner damarların değerlendirilmesi gerekir.

Tedavisi

Mitral kapak darlığının tedavisi darlığın derecesine, belirtilerin varlığına ve akciğer damarları üzerindeki etkisine göre belirlenir. Hafif darlıkta izlem yeterli olabilirken orta ve ağır darlıkta girişim gerekebilir.

İzlem

Hafif ve belirtisiz mitral kapak darlığında düzenli ekokardiyografi ile kapak durumu ve sol üst odacık büyüklüğü izlenir. Bu süreçte herhangi bir belirti başlarsa ya da atriyal fibrilasyon gelişirse doktora hemen başvurulmalıdır.

İlaç Tedavisi

İlaçlar mitral kapak darlığını doğrudan tedavi etmez ancak belirtileri hafifletir ve komplikasyonları önlemeye yardımcı olur.

• Diüretikler. Akciğerlerdeki ve vücuttaki fazla sıvıyı uzaklaştırarak nefes darlığını ve şişliği hafifletir. Semptomatik rahatlamada en hızlı etkili ilaçlardır.
• Kalp hızını kontrol eden ilaçlar. Mitral kapak darlığında kalp hızının yükselmesi belirtileri belirgin biçimde ağırlaştırabilir. Beta blokerler ve kalsiyum kanal blokerleri kalp hızını düşürerek sol alt odacığın daha uzun süre kanla dolmasına olanak tanır ve belirtileri hafifletebilir.
• Kan sulandırıcılar. Atriyal fibrilasyon geliştiğinde ya da sol üst odacıkta pıhtı saptandığında felç riskini azaltmak için kan sulandırıcı ilaçlar zorunludur. Romatizmal mitral kapak darlığında atriyal fibrilasyon olmasa bile bazı hastalarda felç riski yüksek olabileceğinden kan sulandırıcı kullanımı önerilebilir.
• Romatizmal ateşin tekrarlamasını önlemek için antibiyotikler. Romatizmal kalp hastalığı olan kişilerde streptokok boğaz enfeksiyonunun tekrarlamasını ve dolayısıyla ek kapak hasarını önlemek amacıyla uzun süreli koruyucu penisilin tedavisi uygulanabilir. Özellikle genç hastalarda ve henüz kapak girişimi yapılmamış olanlarda bu korunma tedavisi çok önemlidir.

Balonlu Mitral Valvüloplasti

Uygun hastalarda açık kalp ameliyatı gerektirmeyen bu kateter yöntemi hem çok etkili hem de ilk tercih edilen girişimsel tedavidir.

Kasıktan ilerletilen ince bir kateter kalbe yönlendirilir. Kateteri kalbin üst odacıkları arasındaki ince bölmeyi geçirerek mitral kapağa ulaşır. Kapak yaprakçıklarının birleştiği noktada küçük bir balon şişirilerek yaprakçıklar birbirinden ayrılır ve kapak açıklığı genişletilir. Balon söndürüldükten ve kateter çıkarıldıktan sonra işlem tamamlanır. Açık kalp ameliyatına kıyasla iyileşme süreci çok daha kısadır ve hastanede kalış süresi genellikle bir ila iki gündür.

Balonlu valvüloplasti her hastada uygulanamaz. Kapak yaprakçıklarının yoğun kireçlenmiş ya da çok hasar görmüş olması, kapaktan belirgin kan kaçağı bulunması ya da sol üst odacıkta pıhtı saptanması bu yöntemin uygulanabilirliğini ortadan kaldırabilir. İşlem öncesinde transözofageal ekokardiyografi ile sol üst odacıkta pıhtı olmadığı mutlaka doğrulanmalıdır.

Cerrahi Tedavi

Balonlu valvüloplastinin uygun olmadığı ya da daha önce yapılmış olduğu hastalarda cerrahi seçenekler değerlendirilir.

• Mitral komisürotomi. Birbirine yapışmış kapak yaprakçıklarını ayırmak amacıyla yapılan açık kalp ameliyatıdır. Kapak yaprakçıkları yeterince sağlam durumdaysa bu yöntemle kapak korunabilir ve kan sulandırıcı gerekmeyebilir.
• Mitral kapak değişimi. Kapak yaprakçıkları aşırı hasar görmüşse ya da eşlik eden ciddi bir yetmezlik varsa kapak değişimi gerekebilir. Biyolojik ya da mekanik kapak seçimi hastanın yaşına, genel durumuna ve tercihine göre kardiyologunuz ve cerrahınızla birlikte belirlenir.

Komplikasyonları

Tedavi edilmemiş ya da yeterince izlenmeyen mitral kapak darlığı zamanla ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

• Atriyal fibrilasyon. En sık görülen komplikasyondur. Büyüyen sol üst odacık düzensiz kalp atışına zemin hazırlar. Atriyal fibrilasyon belirtileri aniden ağırlaştırabilir ve felç riskini önemli ölçüde artırır.
• Felç ve kan pıhtısı. Sol üst odacıkta kan daha yavaş akar ve pıhtı oluşma riski artar. Oluşan pıhtı beyne giderse felce yol açabilir. Bu risk atriyal fibrilasyon varlığında çok daha yüksektir.
• Pulmoner hipertansiyon. Sol üst odacıkta biriken yüksek basınç akciğer damarlarına yansıyabilir. Zamanla akciğer damarlarında kalıcı bir basınç artışı yani pulmoner hipertansiyon gelişebilir. Bu durum hem belirtileri ağırlaştırır hem de girişim riskini artırır.
• Sağ kalp yetmezliği. Akciğer damarlarındaki basınç artışı zamanla sağ ventrikülü de etkiler. Sağ ventrikülün aşırı yüklenmesiyle bacaklarda şişlik, karın büyümesi ve ciddi yorgunluk gelişebilir.
• Kalp yetmezliği. Hastalık ilerledikçe kalp yeterli kan pompalayamaz hale gelebilir.

Yaşam Tarzı

Mitral kapak darlığıyla yaşamak uzun vadeli bir izlem ve dikkat gerektirir. Doğru önlemler hem belirtileri hafifletebilir hem de komplikasyon riskini azaltabilir.

Fiziksel Aktivite

Hafif darlıkta pek çok kişi normale yakın bir fiziksel aktivite düzeyini sürdürebilir. Orta ve ağır darlıkta ise egzersiz kalp hızını artırdığından belirtileri belirgin biçimde ağırlaştırabilir. Hangi tür ve yoğunlukta aktivitenin sizin için uygun olduğuna kardiyologunuz karar vermelidir. Kalp hızını hızla artıran ani efor gerektiren aktivitelerden genel olarak kaçınılması önerilir.

Tuz ve Sıvı Alımı

Nefes darlığı ve şişlik gibi belirtileri olan hastalarda günlük tuz tüketimini azaltmak sıvı birikimini önlemeye yardımcı olabilir. Doktorunuzla uygun günlük tuz miktarını belirleyin.

Ateş ve Boğaz Enfeksiyonlarına Dikkat

Romatizmal kalp hastalığına bağlı mitral kapak darlığı olan kişilerde streptokok boğaz enfeksiyonlarının tekrarlaması ek kapak hasarına yol açabilir. Ateş ya da boğaz ağrısı başladığında vakit kaybetmeden doktora başvurun. Romatizmal ateş korunması için doktorunuzun önerdiği antibiyotik profilaksi tedavisini düzenli kullanın.

İlaç Kullanımı

Başlanan ilaçları düzenli kullanmak çok önemlidir. Özellikle kan sulandırıcı kullananların ilaçlarını aksatmaması ve düzenli INR takibine gitmesi gerekir. Herhangi bir ilacı kendiniz kesmemeyin. Başka bir sağlık sorunu için ilaç başlanacaksa kapak hastalığınızı ve kullandığınız ilaçları mutlaka belirtin.

Gebelik Planlaması

Mitral kapak darlığı gebeliği etkileyen en önemli kapak hastalıklarından biridir. Gebelik sırasında kan hacmi artar ve kalp daha hızlı çalışır. Bu değişiklikler özellikle orta ve ağır mitral kapak darlığında belirtileri belirgin biçimde ağırlaştırabilir. Gebelik planlanmadan önce mutlaka kardiyologunuzla kapsamlı bir değerlendirme yapın. Gebelik süresince kullanılan bazı ilaçların değiştirilmesi gerekebilir ve yakın kardiyoloji takibi planlanmalıdır.

Düzenli Takip

Mitral kapak darlığı düzenli izlem gerektiren bir hastalıktır. Ekokardiyografi ile kapak alanı, sol üst odacık büyüklüğü ve akciğer damarlarındaki basınç periyodik olarak değerlendirilir. Atriyal fibrilasyon açısından izlem sürdürülmelidir. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Nefes darlığı yeniden başlarsa ya da kötüleşirse
• Çarpıntı ya da düzensiz kalp atışı hissedilirse
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik gelişirse
• Bayılma ya da bayılmak üzere olma hissi gelişirse
• Kanlı öksürük başlarsa

Randevuya Hazırlanma

Mitral kapak darlığı tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Belirtilerin ne zaman başladığını ve nasıl ilerlediğini not edin.
• Geçirilmiş romatizmal ateş ya da sık tekrarlayan boğaz enfeksiyonu öykünüzü paylaşın.
• Önceki ekokardiyografi raporlarınızı getirin.
• Kullandığınız tüm ilaçları ve takviyeleri listeleyin.
• Gebelik planlarınız varsa belirtin.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Kapak darlığım ne kadar ciddi?
• Balonlu valvüloplasti benim için uygun mu?
• Cerrahi gerekiyor mu ve ne zaman?
• Romatizmal ateşin tekrarlamasını önlemek için antibiyotik kullanmam gerekiyor mu?
• Egzersiz yapabilir miyim ve hangi aktiviteler güvenli?
• Gebelik planlıyorum, bu durum nasıl bir risk oluşturur?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Belirtiler ne zaman başladı ve nasıl ilerledi?
• Daha önce romatizmal ateş ya da sık boğaz enfeksiyonu geçirdiniz mi?
• Nefes darlığı egzersizle mi yoksa istirahatte de mi oluyor?
• Çarpıntı ya da düzensiz kalp atışı hissediyor musunuz?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• Göğüs bölgesine radyasyon aldınız mı?
• Gebelik planlıyor musunuz?

Mitral kapak yetmezliği, kalbin sol üst odacığı ile sol alt odacığı arasındaki mitral kapağın her kalp atımının ardından tam kapanamamasıyla ortaya çıkan bir durumdur. Sağlıklı bir mitral kapakta sol alt odacık yani sol ventrikül kasıldığında kapak sıkıca kapanır ve kanın yalnızca ileri yönde akması sağlanır. Mitral yetmezlikte ise kapak yeterince kapanmaz ve pompalanan kanın bir kısmı sol üst odacığa yani sol atriyuma geri kaçar.

Sol ventrikül hem vücuda pompalamak gereken kanı hem de geri kaçan kanı tekrar pompalamak zorunda kaldığından zamanla aşırı yüklenir. Başlangıçta kalp bu ek yükü telafi edebilir ve kişi yıllarca belirti yaşamayabilir. Ancak yük devam ettikçe sol ventrikül büyür ve zamanla kalın duvarları incelip güçsüzleşebilir. Bu süreç kalp yetmezliğine ve sol ventrikülde kalıcı hasara yol açabilir.

Mitral kapak yetmezliği yavaş ilerleyen kronik bir tablo olabileceği gibi kalp krizi ya da enfektif endokardit gibi nedenlerle aniden gelişen akut bir tablo da oluşturabilir. Akut mitral kapak yetmezliği tıbbi bir acildir ve derhal müdahale gerektirir.

Belirtileri

Kronik mitral kapak yetmezliği uzun süre hiçbü belirti vermeyebilir. Belirtiler genellikle sol ventrikülün telafi kapasitesini aşmaya başladığında ortaya çıkar. Belirtilerin türü ve şiddeti yetmezliğin derecesine ve ne kadar hızlı ilerlediğine göre farklılık gösterebilir.

• Nefes darlığı. En sık görülen belirtilerden biridir. Başlangıçta yalnızca merdiven çıkmak ya da hızlı yürümek gibi efor gerektiren durumlarda ortaya çıkabilir. Zamanla istirahatte ya da yatarken de belirginleşebilir. Yatarken nefes darlığının artması ve kişiyi uykudan uyandırması önemli bir uyarı işaretidir.
• Yorgunluk ve halsizlik. Kalbin pompalama verimliliği azaldıkça vücuda yeterli kan ulaşamaz ve süregelen bir bitkinlik hissi gelişebilir. Günlük aktiviteler giderek daha yorucu hissettirmeye başlayabilir.
• Çarpıntı ve düzensiz kalp atışı. Sol atriyumun genişlemesiyle birlikte atriyal fibrilasyon adı verilen düzensiz kalp atışı gelişebilir. Kalbin hızlı, düzensiz ya da güçlü biçimde çarptığı hissedilebilir. Atriyal fibrilasyon hem belirtileri ağırlaştırabilir hem de felç riskini artırabilir.
• Bacak ve ayak bileklerinde şişlik. Kalp yetmezliği ilerledikçe vücutta sıvı birikmesi başlayabilir.
• Egzersiz kapasitesinde düşme. Daha önce kolaylıkla yapılan fiziksel aktiviteler giderek daha kısa sürede yorgunluk ya da nefes darlığına yol açabilir.
• Öksürük. Özellikle yatarken artan bir öksürük akciğerlerdeki basınç artışıyla ilişkili olabilir.

Akut mitral kapak yetmezliğinde belirtiler çok daha hızlı ve dramatik biçimde gelişir. Sol ventrikül ani yüke hazırlıksız yakalandığından akut kalp yetmezliği tablosu saatler içinde ortaya çıkabilir. Bu durum tıbbi bir acildir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Aşağıdaki belirtiler fark edildiğinde bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Eforla ya da dinlenirken ortaya çıkan nefes darlığı
• Yatarken artıp kişiyi uyandıran nefes darlığı
• Çarpıntı veya düzensiz kalp atışı hissi
• Açıklanamayan yorgunluk ve egzersiz kapasitesinde düşme
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Ani ve şiddetli nefes darlığı
• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı
• Bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Çok hızlı ya da çok düzensiz kalp atışı

Nedenleri

Mitral kapak yetmezliğinin birden fazla nedeni olabilir. Nedenin doğru belirlenmesi hem tedavi seçimini hem de cerrahi planlamayı doğrudan etkiler.

• Mitral kapak prolapsusu. Gelişmiş ülkelerde mitral yetmezliğin en sık nedenidir. Kapak yaprakçıklarının anormal biçimde geri sarkması zamanla kapağın yeterince kapanamamasına ve giderek artan miktarda kan kaçağına zemin hazırlayabilir.
• Romatizmal kalp hastalığı. Tedavi edilmemiş boğaz enfeksiyonunun ardından gelişen romatizmal ateş mitral kapak yaprakçıklarında kalıcı hasar ve skarlaşma bırakabilir. Romatizmal hastalık hem darlığa hem de yetmezliğe neden olabilir.
• Kalbin büyümesi ve kalp yetmezliği. Herhangi bir nedene bağlı kalp büyümesi mitral kapak halkasını da genişletir. Yaprakçıklar artık kapak halkasını tam kapatamaz hale gelir ve kan kaçağı başlar. Bu tür yetmezliğe işlevsel mitral yetmezlik denir çünkü kapağın kendisinde değil, kalbin boyutundaki değişiklikten kaynaklanır.
• Kalp krizi. Kalp krizine bağlı kas hasarı mitral kapağı tutan ve kapağın kapanmasına yardımcı olan papiller kasları etkileyebilir. Bu kasların hasar görmesi ya da kopması ani ve ağır mitral yetmezliğe yol açabilir. Bu durum acil cerrahi gerektiren tıbbi bir acildir.
• Enfektif endokardit. Mitral kapak yaprakçıklarına yerleşen bakteri enfeksiyonu yaprakçıkları tahrip edebilir ve hızla ilerleyen yetmezliğe yol açabilir.
• Yaşa bağlı dejenerasyon. Kapak yaprakçıklarının zamanla bozulması özellikle ileri yaşta yetmezliğe zemin hazırlayabilir.
• Radyasyon hasarı. Göğüs bölgesine uygulanan radyoterapi yıllar içinde mitral kapağı etkileyebilir.
• Doğumsal kapak sorunları. Bazı kişiler mitral kapak yapısındaki anomalilerle doğabilir.

Risk Faktörleri

• Mitral kapak prolapsusu öyküsü. Prolapsus olan kişilerde zamanla yetmezlik gelişme riski vardır ve düzenli izlem gerektirir.
• Romatizmal ateş öyküsü. Özellikle tedavi edilmemiş ya da tekrarlayan romatizmal ateş kapak hasarına zemin hazırlar.
• Bilinen kalp yetmezliği ya da dilate kardiyomiyopati. Kalbin büyümesiyle birlikte işlevsel mitral yetmezlik gelişme riski artar.
• Geçirilmiş kalp krizi. Özellikle sol ventrikülün alt ve arka duvarını etkileyen kalp krizleri papiller kas hasarı yoluyla yetmezliğe zemin hazırlayabilir.
• İleri yaş. Dejeneratif değişiklikler yaşla birlikte artar.

Tanısı

Mitral kapak yetmezliği tanısı klinik değerlendirme ve görüntüleme yöntemlerinin birlikte kullanılmasıyla konur. Yetmezliğin derecesini ve sol ventrikülün durumunu doğru saptamak hem izlem planını hem de cerrahi zamanlamasını belirler.

• Tıbbi öykü ve fizik muayene. Belirtilerin başlangıcı ve seyri sorgulanır. Mitral kapak prolapsusu, romatizmal ateş, geçirilmiş kalp krizi ve enfektif endokardit öyküsü özellikle önemlidir. Fizik muayenede steteskopla kalp dinlendiğinde sistolde yani kalp kasıldığı anda duyulan üfürüm mitral yetmezliğin temel bulgusudur. Üfürümün siddeti ve karakteri yetmezliğin derecesi hakkında ilk ipucunu verir.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Tanının ve izlemin temel taşıdır. Kan kaçağının derecesini ölçer. Kaçağın hangi yaprakçıktan kaynaklandığını ve nedenini gösterir. Sol ventrikülün büyüklüğünü, duvar kalınlığını ve ejeksiyon fraksiyonunu değerlendirir. Sol atriyumun büyüyüp büyümediğini ortaya koyar. Sol ventrikül boyutu ve ejeksiyon fraksiyonunun seri olarak takip edilmesi cerrahi zamanlamasını doğrudan belirler. Üç boyutlu ekokardiyografi kapağın ayrıntılı anatomisini göstermede ve onarılabilirliğini değerlendirmede çok değerlidir.
• Transözofageal ekokardiyografi. Yutaktan yapılan bu ultrason yöntemi mitral kapağın yapısını standart ultrasondan çok daha ayrıntılı biçimde gösterir. Özellikle cerrahi planlama aşamasında, hangi yaprakçığın ya da hangi bölgenin etkilendiğini belirlemede ve kapağın onarılabilir olup olmadığını değerlendirmede kritik öneme sahiptir. Enfektif endokardit şüphesinde de tercih edilir.
• Kalp MRI. Sol ventrikülün boyutunu ve hacmini çok hassas biçimde ölçer. Kaçak miktarını sayısal olarak belirleme konusunda ekokardiyografiye ek bilgi sağlar. Özellikle ekokardiyografide görüntü kalitesinin yetersiz kaldığı durumlarda sol ventrikül işlevini değerlendirmede ve cerrahi zamanlamasını desteklemede kullanılır.
• EKG. Sol atriyum büyümesine bağlı elektriksel değişiklikleri ve atriyal fibrilasyonu saptamada kullanılır.
• Holter monitör. Atriyal fibrilasyon ya da diğer ritim bozukluklarının aralıklı olduğu durumlarda 24 saat ya da daha uzun süre taşınan bu cihaz ritim değişikliklerini kaydeder.
• Efor testi. Belirtisiz görünen hastalarda gerçek egzersiz kapasitesini ölçmek ve gizli belirtileri ortaya çıkarmak için kullanılabilir. Kan basıncı ve egzersiz toleransı cerrahi zamanlamasına katkıda bulunabilir.
• Koroner anjiyografi ya da koroner BT anjiyografi. Kapak cerrahisi ya da girişimi öncesinde koroner damarların değerlendirilmesi gerekir. Eşlik eden koroner damar hastalığı varsa aynı seansta kapak onarımıyla birlikte bypass da planlanabilir.

Tedavisi

Mitral kapak yetmezliğinin tedavisi yetmezliğin derecesine, sol ventrikülün durumuna, belirtilerin varlığına ve yetmezliğin nedenine göre belirlenir. Tedavinin temel amacı belirtileri hafifletmek, sol ventrikülde kalıcı hasar oluşmadan önce müdahale etmek ve komplikasyonları önlemektir.

İzlem

Hafif ve orta dereceli mitral yetmezliğinde sol ventrikülün durumu düzenli ekokardiyografiyle izlenir. Sol ventrikülün büyümesi ya da ejeksiyon fraksiyonunun düşmesi cerrahi zamanının geldiğine işaret eden en önemli bulgulardır. Bu süreçte herhangi bir belirti başlarsa doktora hemen başvurulmalıdır.

İlaç Tedavisi

İlaçlar mitral yetmezliği doğrudan tedavi etmez ancak belirtileri hafifletir ve komplikasyonları önlemeye yardımcı olur.

• Kalp yetmezliği ilaçları. Sol ventrikül işlevi bozulmaya başladığında ACE inhibitörleri ya da ARB'ler, beta blokerler ve SGLT2 inhibitörleri gibi ilaçlar tedaviye eklenir. Bu ilaçlar kalbi korur ve yeniden şekillenmesini yavaşlatır.
• Diüretikler. Sıvı birikimini azaltarak nefes darlığını ve şişliği hafifletir.
• Atriyal fibrilasyon tedavisi. Atriyal fibrilasyon geliştiğinde kalp hızını kontrol eden ilaçlar ve felç riskini azaltmak için kan sulandırıcılar kullanılır.
• Kan basıncı ilaçları. Özellikle işlevsel mitral yetmezliğinde kan damarlarını genişleten ilaçlar sol ventrikülün iş yükünü azaltabilir ve kaçak miktarını hafifçe düşürebilir.

Kapak Onarımı

Mümkün olduğunda mitral kapağın değiştirilmesi yerine onarılması tercih edilir. Mitral kapak onarımı özellikle prolapsusa bağlı yetmezlikte çok başarılı sonuçlar vermektedir ve altın standart tedavi olarak kabul edilmektedir.

• Onarım teknikleri. Cerrah yaprakçıkların anormal bölümünü düzeltir, kayan ya da kopmuş kirişleri onarır ve kapak halkasını sağlamlaştırmak için halka ekler. Deneyimli merkezlerde bu işlemler çok yüksek başarı oranlarıyla uygulanmaktadır.
• Onarımın avantajları. Kapak değişimine kıyasla çok önemli avantajlar sunar. Hastanın kendi kapağı korunduğundan ömür boyu kan sulandırıcı kullanımı gerekmez. Sol ventrikül işlevi uzun vadede daha iyi korunur. Tekrar ameliyat riski mekanik kapağa kıyasla benzer ya da daha düşüktür.
• Minimal invaziv yaklaşım. Deneyimli merkezlerde mitral kapak onarımı küçük kesi yoluyla ya da robotik cerrahi yöntemlerle uygulanabilir. Bu yaklaşım iyileşme süresini kısaltabilir.

Kapak Değişimi

Kapak onarımının mümkün olmadığı durumlarda, örneğin kapak dokusunun aşırı hasar gördüğü ya da romatizmal hastalığın ileri düzeyde tutulduğu vakalarda kapak değişimi gerekebilir.

• Biyolojik kapak. Hayvan ya da insan bağış dokusundan yapılan bu kapaklar uzun süreli kan sulandırıcı gerektirmez. Ancak zamanla bozulabilir ve on ila yirmi yıl içinde yeniden değişim gerekebilir. Genellikle ileri yaştaki hastalarda ya da kan sulandırıcı kullanamayacak kişilerde tercih edilir.
• Mekanik kapak. Çok dayanıklıdır ve nadiren yeniden değişim gerektirir. Ancak pıhtı oluşum riski nedeniyle ömür boyu warfarin kullanımı zorunludur. Genellikle uzun vadeli antikoagülasyon yönetimine uyum sağlayabilecek genç hastalarda tercih edilir.

Kateter Yöntemli Girişimler

• MitraClip. Cerrahi riski yüksek olan uygun hastalarda kateter aracılığıyla uygulanan bir yöntemdir. Kasıktan ilerletilen ince bir kateterle mitral kapak yaprakçıklarına küçük bir klips takılır ve yaprakçıklar birbirine tutturularak kaçak azaltılır. Açık kalp ameliyatı gerektirmez. Tüm hastalara uygun değildir; kapağın anatomisi bu yöntemin uygulanabilirliğini belirler.
• Transkatetr mitral kapak değişimi. Hâlâ geliştirme aşamasında olan bu yöntem ilerleyen yıllarda daha geniş bir hasta grubuna uygulanabilir hale gelebilir. Bu konuyu kardiyologunuzla değerlendirin.

İşlevsel Mitral Yetmezliğinde Özel Yaklaşım

Kalp büyümesine bağlı olarak gelişen işlevsel mitral yetmezliğinde asıl hedef kalp yetmezliğini ve altta yatan nedeni tedavi etmektir. Kalp yetmezliği ilaçları ve kardiyak resenkronizasyon tedavisi yani kalbin her iki alt odacığını eş zamanlı uyaran özel bir cihaz bu tür yetmezliği iyileştirmede etkili olabilir. Kapak müdahalesi bu grupta daha seçilmiş vakalarda değerlendirilir.

Komplikasyonları

Tedavi edilmemiş ya da yeterince izlenmeyen mitral kapak yetmezliği zamanla ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

• Sol ventrikül yetmezliği ve kalıcı hasar. Uzun süreli aşırı yük sol ventrikülü büyütür ve zamanla güçsüzleştirir. Belirli bir eşiğin ötesine geçen bu hasar kapak onarılsa ya da değiştirilse bile kısmen kalıcı olabilir. Bu nedenle cerrahi zamanlaması çok önemlidir.
• Kalp yetmezliği. Sol ventrikülün kalıcı olarak zayıflamasıyla kronik kalp yetmezliği gelişebilir.
• Atriyal fibrilasyon. Sol atriyumun genişlemesiyle birlikte atriyal fibrilasyon gelişebilir. Atriyal fibrilasyon hem belirtileri ağırlaştırır hem de felç riskini artırır.
• Felç. Atriyal fibrilasyona bağlı pıhtı oluşumu felç riskini artırabilir. Kan sulandırıcı tedavi bu riski azaltır.
• Pulmoner hipertansiyon. Sol atriyumda biriken yüksek basınç zamanla akciğer atardamarlarına da yansıyabilir ve pulmoner hipertansiyona yol açabilir. Bu durum hem belirtileri ağırlaştırır hem de cerrahi riski artırır.

Yaşam Tarzı

Mitral kapak yetmezliğiyle yaşamak uzun vadeli bir dikkat ve izlem gerektirir. Doğru önlemler hem hastalığın ilerlemesini yavaşlatabilir hem de yaşam kalitesini koruyabilir.

Fiziksel Aktivite

Hafif ve orta dereceli yetmezliği olan ve belirtisi bulunmayan pek çok kişi normale yakın bir fiziksel aktivite düzeyini sürdürebilir. Ağır yetmezlik geliştiğinde ise yoğun egzersiz ve yarışmacı spor sol ventrikül üzerindeki yükü artırabilir. Hangi tür ve yoğunlukta egzersizin sizin için uygun olduğuna kardiyologunuz karar vermelidir.

Kan Basıncı Kontrolü

Yüksek tansiyon mitral yetmezliği üzerindeki yükü artırır. Kan basıncını hedef değerlerde tutmak hem sol ventrikülü korur hem de kaçak miktarını azaltmaya yardımcı olabilir. Evde düzenli tansiyon takibi yapılması önerilir.

Tuz ve Sıvı Alımı

Kalp yetmezliği belirtileri olan hastalarda günlük tuz tüketimini azaltmak sıvı birikimini önlemeye yardımcı olabilir. Doktorunuzla uygun günlük tuz miktarını belirleyin.

Günlük Kilo Takibi

Her sabah aynı saatte tartılmak ve kiloyu kayıt altına almak sıvı birikimini erkenden fark etmenin pratik bir yoludur. Kısa sürede belirgin kilo artışı olursa doktorunuzu aramanız gerekebilir.

İlaç Kullanımı

Başlanan ilaçları düzenli kullanmak çok önemlidir. Kapak değişimi sonrasında kapak türüne göre ilaç tedavisi değişir. Mekanik kapak takılmışsa warfarin tedavisi dikkatle yönetilmeli ve INR değerleri düzenli olarak takip edilmelidir. Herhangi bir ilacı kendiniz kesmemeyin. Başka bir sağlık sorunu için ilaç başlanacaksa kapak hastalığınızı ve kullandığınız ilaçları mutlaka belirtin.

Enfektif Endokardit Korunması

Mitral kapak yetmezliği olan bazı hastalarda diş tedavileri ve belirli cerrahi girişimler öncesinde antibiyotik profilaksisi önerilebilir. Diş hekiminizi ve tedavi yapacak her sağlık profesyonelini kapak hastalığınız hakkında bilgilendirin. Ağız hijyenine özen göstermek de önemlidir.

Düzenli Takip

Mitral kapak yetmezliği düzenli ekokardiyografi ve kardiyoloji kontrolü gerektiren bir hastalıktır. Sol ventrikülün boyutu ve ejeksiyon fraksiyonu periyodik olarak değerlendirilir. Takip sıklığı yetmezliğin derecesine göre belirlenir. Herhangi bir yeni belirti başladığında randevuyu beklemeyin. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Nefes darlığı yeniden başlarsa ya da kötüleşirse
• Yatarken nefes almak güçleşirse
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik artarsa
• Çarpıntı ya da düzensiz kalp atışı hissedilirse
• Egzersiz kapasitesinde belirgin düşme olursa
• Ateş ve halsizlikle birlikte terleme başlarsa

Randevuya Hazırlanma

Mitral kapak yetmezliği tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Belirtilerin ne zaman başladığını ve nasıl ilerlediğini not edin.
• Önceki ekokardiyografi raporlarınızı getirin. Sol ventrikül boyutu ve ejeksiyon fraksiyonu değerleri özellikle önemlidir.
• Mitral kapak prolapsusu, romatizmal ateş ya da geçirilmiş kalp krizi öykünüzü paylaşın.
• Kullandığınız tüm ilaçları ve takviyeleri listeleyin.
• Diş tedavisi ya da cerrahi girişim planlarınız varsa belirtin.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Yetmezliğim ne kadar ciddi?
• Sol ventrikulüm ne durumda ve büyüme var mı?
• Cerrahi ya da başka bir girişime ihtiyacım var mı?
• Kapak onarımı mı yoksa değişim mi daha uygun olur?
• MitraClip benim için bir seçenek olabilir mi?
• Egzersiz yapabilir miyim ve hangi aktiviteler güvenli?
• Diş tedavisi öncesinde antibiyotik kullanmam gerekiyor mu?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Belirtiler ne zaman başladı ve nasıl ilerledi?
• Nefes darlığı yatarken artıyor mu?
• Mitral kapak prolapsusu, romatizmal ateş ya da kalp krizi öykünüz var mı?
• Bilinen kalp yetmezliği ya da büyük kalp tanınız var mı?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• Egzersiz sırasında belirtiler artıyor mu?
• Daha önce kapak enfeksiyonu geçirdiniz mi?

Mitral kapak prolapsusu, kalbin sol üst odacığı ile sol alt odacığı arasındaki kapağın yaprakçıklarından birinin ya da her ikisinin sol ventrikül kasıldığında sol atriyuma doğru geri sarktığı bir durumdur. Normalde mitral kapak yaprakçıkları kapandığında tam ve düzgün biçimde bir araya gelir. Prolapsusta ise bir ya da her iki yaprakçık hafifçe balonlaşarak sol atriyum tarafına doğru hareket eder.

Mitral kapak prolapsusu en sık görülen kalp kapağı sorunlarından biridir. Toplumun yaklaşık yüzde ikisinde görülür. Çoğu kişide yaşam boyu hiçbir belirti vermez ve ciddi bir sorun oluşturmaz. Pek çok kişi bu durumu rutin muayene sırasında ya da başka bir nedenle yapılan kalp ultrasonografisinde tesadüfen öğrenir.

Mitral kapak prolapsusu olan kişilerin büyük çoğunluğu için prognoz çok iyidir ve tedavi gerekmez. Ancak bazı vakalarda yaprakçıkların bu anormal hareketi mitral kapaktan kan kaçağına yani mitral yetmezliğe yol açabilir. Bu durum geliştiğinde daha yakın izlem ve zaman zaman da tedavi gerekebilir.

Belirtileri

Mitral kapak prolapsusu olan kişilerin büyük çoğunluğu hiçbir belirti yaşamaz. Belirtiler ortaya çıktığında ise genellikle hafiftir ve çoğunlukla hayatı tehdit etmez. Bazı belirtilerin prolapsustan mı yoksa başka bir nedenden mi kaynaklandığı her zaman net olmayabilir.

• Çarpıntı. En sık bildirilen belirtilerden biridir. Kalbin düzensiz, hızlı ya da takla atar gibi çarptığı hissedilebilir. Çoğunlukla ciddi bir ritim bozukluğunun işareti değildir; ancak kalıcı ya da şiddetli olursa değerlendirilmesi gerekir.
• Göğüs ağrısı. Göğüs sol tarafında ani ve batıcı nitelikte bir ağrı ya da sıkışma hissi zaman zaman görülebilir. Bu ağrı genellikle eforla ilişkili değildir ve kısa sürede geçer. Koroner damar hastalığındaki göğüs ağrısından farklıdır.
• Nefes darlığı. Bazı kişilerde hafif eforla nefes darlığı hissedilebilir. Belirgin bir mitral yetmezlik gelişmediği sürece ciddi nefes darlığı beklenmez.
• Yorgunluk. Açıklanamayan ve süregelen bir yorgunluk hissi bildirilebilir. Ancak bu belirtinin doğrudan mitral kapak prolapsusuyla ilişkisi her zaman net değildir.
• Baş dönmesi. Zaman zaman hafif baş dönmesi ya da sersemlik hissi ortaya çıkabilir.
• Anksiyete hissi. Bazı kişilerde çarpıntı ve göğüs rahatsızlığı kaygıyı artırabilir. Mitral kapak prolapsusu olan kişilerde anksiyetenin biraz daha sık görülebildiği bilinmekle birlikte bu ilişki tam anlamıyla açıklanamamıştır.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Mitral kapak prolapsusu tanısı olan kişilerin aşağıdaki durumlarda bir sağlık kuruluşuna başvurması önerilir.

• Çarpıntı sık, uzun süreli ya da giderek kötüleşiyorsa
• Nefes darlığı yeniden başlarsa ya da belirginleşirse
• Egzersiz kapasitesinde açıklanamayan düşme olursa
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik gelişirse

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı
• Bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Çok hızlı ya da çok düzensiz kalp atışı
• Ani ve şiddetli nefes darlığı

Nedenleri

Mitral kapak prolapsusu çoğunlukla kalıtsal bir durumdur. Kapak yaprakçıklarını oluşturan doku normalden daha fazla esneklik gösterebilir. Bu fazla esneklik yaprakçıkların kasılma sırasında olması gerekenin ötesine geçmesine ve sol atriyuma doğru sarkmalarına yol açar. Bazı bağ dokusu hastalıklarında bu durum daha belirgin biçimde karşımıza çıkabilir.

• Kalıtsal geçiş. Mitral kapak prolapsusu aynı aile içinde birden fazla kişiyi etkileyebilir. Birinci derece akrabalarda hastalık varsa risk daha yüksektir.
• Marfan sendromu. Bağ dokusunu etkileyen bu genetik hastalıkta mitral kapak prolapsusu sıkça görülür ve zaman zaman daha ciddi bir seyir izleyebilir.
• Ehlers-Danlos sendromu. Bir diğer bağ dokusu hastalığı olan bu durumda da mitral kapak prolapsusu görülebilir.
• İnce yapılı vücut tipi. Mitral kapak prolapsusu ince yapılı kişilerde ve özellikle genç kadınlarda biraz daha sık görülebilir. Bu ilişki tam anlamıyla açıklanamamıştır ancak uzun zamandır gözlemlenmiştir.

Risk Faktörleri

• Aile öyküsü. Birinci derece akrabalarda mitral kapak prolapsusu varsa risk artabilir.
• Kadın cinsiyet. Mitral kapak prolapsusu her iki cinsiyette de görülmekle birlikte kadınlarda biraz daha sık bildirilir.
• Bağ dokusu hastalıkları. Marfan sendromu ve Ehlers-Danlos sendromu gibi hastalıklar mitral kapak prolapsusuyla ilişkilidir.

Tanısı

Mitral kapak prolapsusu çoğunlukla tesadüfen ya da rutin muayenede fark edilir. Doktor muayenesinde steteskopla kalp dinlendiğinde karakteristik bir klik sesi duyulabilir. Bu ses sistolde yani kalbin kasıldığı anda ortaya çıkar ve ardından bir üfürüm gelebilir. Bu klik sesi mitral kapak prolapsusu için oldukça tanısal bir bulgudur.

• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Tanıyı doğrulayan ve izlemde en temel yöntemdir. Yaprakçıkların sol atriyuma ne kadar sarkıp sarkmadığını gerçek zamanlı olarak gösterir. Kapaktan kan kaçağı olup olmadığını ve varsa ne kadar olduğunu ölçer. Sol ventrikülün boyutunu ve işlevini değerlendirir. Prolapsusun derecesi ve eşlik eden yetmezlik durumu hem tanıyı hem de takip planını şekillendirir.
• EKG. Ritim bozukluklarını saptamada kullanılır. Mitral kapak prolapsusu olan bazı kişilerde T dalgası değişiklikleri ya da erken atımlar görülebilir. EKG tek başına tanı koydurucusu değildir ancak çarpıntı şikayeti olan hastalarda önemlidir.
• Holter monitör. Çarpıntı ya da ritim bozukluğu şikayeti olan hastalarda 24 saat ya da daha uzun süre taşınan bu taşınabilir EKG cihazı günlük yaşamdaki ritim değişikliklerini kaydeder. Çarpıntının ritim bozukluğuyla ilişkili olup olmadığını ortaya koymada değerlidir.
• Efor testi. Egzersiz sırasında ortaya çıkan belirtileri değerlendirmek ya da egzersizle tetiklenen ritim bozukluklarını araştırmak için kullanılabilir.

Tedavisi

Mitral kapak prolapsusu olan kişilerin büyük çoğunluğu herhangi bir tedaviye ihtiyaç duymaz. Tedavi ihtiyacı olup olmadığı ve ne tür bir tedavinin uygun olduğu kapaktan kan kaçağı olup olmadığına ve belirtilerin ciddiyetine göre belirlenir.

Belirtisiz Hastalarda Yaklaşım

Kan kaçağı olmayan ya da hafif düzeyde olan ve belirtisi bulunmayan mitral kapak prolapsusu için herhangi bir ilaç ya da girişim gerekmez. Bu gruptaki hastaların büyük çoğunluğu normal yaşamlarını sürdürebilir. Düzenli kardiyoloji kontrolü ve belirli aralıklarla yapılan kalp ultrasonografisi yeterlidir.

Çarpıntı ve Göğüs Ağrısının Yönetimi

• Beta blokerler. Çarpıntı ve göğüs rahatsızlığı belirtileri olan bazı hastalarda beta blokerler bu şikayetleri hafifletmeye yardımcı olabilir. Kalp hızını yavaşlatarak ve ritim bozukluklarını baskılayarak etki ederler. Her hastada kullanılmaz; semptomatik faydası olan seçilmiş hastalarda tercih edilir.
• Kafeinsiz yaşam tarzı değişiklikleri. Kafein, alkol ve sigaranın azaltılması ya da bırakılması bazı hastalarda çarpıntı sıklığını azaltabilir.

Ritim Bozukluklarının Tedavisi

Mitral kapak prolapsusu olan kişilerin büyük bölümünde görülen çarpıntı ciddi bir ritim bozukluğuna işaret etmez. Ancak Holter monitörde ciddi ventriküler ritim bozuklukları saptandığında antiaritmik ilaç tedavisi ya da kateter ablasyon değerlendirilebilir. Bu karar kardiyolog tarafından bireysel risk değerlendirmesiyle yapılır.

Mitral Yetmezlik Geliştiğinde Tedavi

Mitral kapak prolapsusu ilerleyerek belirgin kan kaçağına yani mitral yetmezliğe dönüştüğünde tedavi gerekebilir. Bu durumda tedavi yaklaşımı mitral yetmezliğin derecesine ve sol ventrikülün durumuna göre belirlenir.

• İzlem ve ilaç tedavisi. Orta dereceli yetmezlikte düzenli ekokardiyografi ile sol ventrikülün durumu izlenir. Kalp yetmezliği belirtileri varsa ilaç tedavisi başlanabilir.
• Mitral kapak onarımı. Belirgin mitral yetmezlik geliştiğinde ve sol ventrikülde büyüme ya da işlev bozukluğu başladığında cerrahi önerilir. Mitral kapak prolapsusu kaynaklı yetmezlikte kapak onarımı çok başarılı sonuçlar vermekte ve kapak değişimine kıyasla tercih edilen yöntem olmaktadır. Onarılan kapak kan sulandırıcı gerektirmez ve uzun vadeli sonuçlar genellikle çok iyidir. Deneyimli merkezlerde minimal invaziv yani küçük kesi ile yapılan onarım yöntemleri de mümkündür.
• Mitral kapak değişimi. Onarımın mümkün olmadığı durumlarda biyolojik ya da mekanik kapak ile değişim yapılır.
• MitraClip. Cerrahi riski yüksek olan uygun hastalarda kateter yöntemiyle yaprak uçlarını birbirine klipsleyen bu cihaz kan kaçağını azaltmak için kullanılabilir.

Komplikasyonları

Mitral kapak prolapsusu olan kişilerin büyük çoğunluğu komplikasyon yaşamaz. Ancak bazı vakalarda aşağıdaki durumlar gelişebilir.

• Mitral yetmezliği. En sık görülen komplikasyondur. Yaprakçıkların anormal hareketi zamanla kapaktan kan kaçağına zemin hazırlayabilir. Yetmezlik ilerledikçe sol ventrikülde büyüme ve işlev bozukluğu gelişebilir.
• Ritim bozuklukları. Atriyal fibrilasyon ve bazı ventriküler ritim bozuklukları gelişebilir. Atriyal fibrilasyon hem belirtileri ağırlaştırabilir hem de felç riskini artırabilir.
• Enfektif endokardit. Özellikle belirgin yetmezlik eşlik ediyorsa kapak yüzeyine bakteri yerleşimi riski artabilir.
• Ani kalp durması. Çok nadir görülür. Ağır mitral yetmezliği olan ve ciddi ventriküler ritim bozukluğu saptanan kişilerde risk biraz daha yüksek olabilir. Basit mitral kapak prolapsusunda ani kalp durması riski genel toplumdan belirgin biçimde yüksek değildir.

Yaşam Tarzı

Mitral kapak prolapsusu olan kişilerin büyük çoğunluğu için günlük yaşamda önemli bir kısıtlama gerekmez. Doğru bilgilendirilmek ve gereksiz endişeden kaçınmak bu hastalığı yönetmenin en önemli parçalarından biridir.

Fiziksel Aktivite

Belirgin mitral yetmezliği olmayan ve ritim bozukluğu saptanmayan mitral kapak prolapsusu olan kişiler egzersiz dahil günlük fiziksel aktivitelerine serbestçe devam edebilir. Bu gruptaki hastalar için egzersiz kısıtlaması gerekmez. Belirgin yetmezlik ya da ritim bozukluğu saptandığında egzersiz kısıtlaması konusunda kardiyologunuz size rehberlik edecektir.

Kafein, Alkol ve Sigara

Kafein, alkol ve sigara bazı kişilerde çarpıntıyı artırabilir. Bu maddeleri azaltmak ya da bırakmak belirtileri hafifletmeye yardımcı olabilir. Sigara aynı zamanda genel kalp ve damar sağlığını olumsuz etkiler; bırakmak bu açıdan da önemlidir.

Anksiyete ve Stres Yönetimi

Mitral kapak prolapsusu olan bazı kişilerde çarpıntı ve göğüs rahatsızlığı kaygıyı artırabilir. Hastalığın gerçek doğasını anlamak yani büyük çoğunlukla iyi huylu bir durum olduğunu bilmek bu kaygıyı azaltmada çok yardımcı olabilir. Gerektiğinde stres yönetimi teknikleri ya da psikolojik destek almak da faydalıdır.

Enfektif Endokardit Korunması

Günümüzde basit mitral kapak prolapsusu için rutin antibiyotik profilaksisi önerilmemektedir. Ancak belirgin mitral yetmezliği olan ya da daha önce kapak enfeksiyonu geçirmiş hastalar farklı bir grupta değerlendirilebilir. Bu konuyu kardiyologunuzla görüşün ve diş hekiminizi kapak hastalığınız hakkında bilgilendirin.

Düzenli Takip

Mitral kapak prolapsusu düzenli kardiyoloji izlemi gerektiren bir durumdur. Takip sıklığı kan kaçağının derecesine göre belirlenir. Kaçak olmayan ya da çok hafif olan hastalarda her birkaç yılda bir kontrol yeterliyken belirgin yetmezlik geliştiğinde daha sık izlem gerekir. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Çarpıntı sık, uzun süreli ya da giderek kötüleşiyorsa
• Nefes darlığı yeniden başlarsa ya da belirginleşirse
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik gelişirse
• Bayılma ya da bayılmak üzere olma hissi gelişirse
• Ateş ve halsizlikle birlikte terleme başlarsa

Randevuya Hazırlanma

Mitral kapak prolapsusu tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru değerlendirmeye hem de size en uygun yaklaşıma ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Çarpıntı ya da göğüs rahatsızlığı yaşıyorsanız ne zaman ve hangi durumlarda ortaya çıktığını not edin.
• Ailede mitral kapak prolapsusu ya da bağ dokusu hastalığı öyküsü varsa paylaşın.
• Önceki ekokardiyografi raporlarınız varsa getirin.
• Kullandığınız tüm ilaçları ve takviyeleri listeleyin.
• Kafein, alkol ve sigara alışkanlıklarınızı aktarın.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Kapağımdan kan kaçağı var mı ve ne kadar?
• Herhangi bir tedaviye ya da ilaca ihtiyacım var mı?
• Spor yapabilir miyim ve egzersiz konusunda herhangi bir kısıtlama var mı?
• Diş tedavisi öncesinde antibiyotik kullanmam gerekiyor mu?
• Çarpıntılar ciddi bir ritim bozukluğuna işaret ediyor mu?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Çarpıntı ne zaman başladı ve ne sıklıkta oluyor?
• Göğüs ağrısı eforla mı yoksa efordan bağımsız mı ortaya çıkıyor?
• Ailede mitral kapak prolapsusu ya da bağ dokusu hastalığı var mı?
• Kafein, alkol ya da sigara kullanıyor musunuz?
• Nefes darlığı ya da egzersiz kapasitesinde düşme fark ettiniz mi?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?

Mitral kapak hastalığı, kalbin sol üst odacığı olan sol atriyum ile sol alt odacığı olan sol ventrikül arasında yer alan mitral kapağın düzgün çalışmamasıyla ortaya çıkan bir durumdur. Mitral kapak normalde iki yaprakçıktan oluşur ve her kalp atımında açılıp kapanarak kanın yalnızca bir yönde akmasını sağlar. Bu kapak yeterince açılamadığında, tam kapanmadığında ya da yaprakçıklar anormal biçimde hareket ettiğinde kalp daha fazla güç harcamak zorunda kalır.

Mitral kapak hastalığı en sık görülen kalp kapağı hastalıklarından biridir. Bazı türleri yıllarca ya da on yıllarca belirti vermeden ilerlerken bazıları görece hızlı bir seyir izleyebilir. Erken tanı ve düzenli takip hastalığın yönetiminde belirleyici rol oynar. İleri vakalarda ise kapağın onarılması ya da değiştirilmesi gerekebilir.

Türleri

• Mitral kapak prolapsusu. En sık görülen mitral kapak sorunudur. Kapak yaprakçıklarından biri ya da her ikisi sol ventrikül kasıldığında sol atriyuma doğru geri sarar. Bu durum genellikle herhangi bir belirti vermez ve çoğu kişide ciddi bir sorun oluşturmaz. Ancak bazı vakalarda kapaktan kan kaçağı gelişebilir ve bu durumda daha yakın izlem ya da tedavi gerekebilir.
• Mitral kapak yetmezliği. Kapak tam kapanmaz ve sol ventrikül her kasıldığında kanın bir kısmı sol atriyuma geri kaçar. Sol ventrikül hem ileri hem de geri kaçan kanı pompalamak zorunda kaldığından zamanla aşırı yüklenir ve büyür. Mitral kapak prolapsusu, romatizmal ateş ve kalbin büyümesi bu durumun sık görülen nedenleri arasındadır.
• Mitral kapak darlığı. Kapak yaprakçıkları kalınlaşır ve birbirine yapışarak tam açılamaz hale gelir. Sol atriyumdan sol ventriküle geçen kan azalır ve sol atriyumda basınç birikir. Dünyada en sık görülen nedeni tedavi edilmemiş boğaz enfeksiyonunun ardından gelişen romatizmal ateştir.

Belirtileri

Mitral kapak hastalığının belirtileri türüne ve ciddiyetine göre değişebilir. Bazı kişilerde hastalık uzun süre hiçbir belirti vermeyebilir.

• Nefes darlığı. Başlangıçta yalnızca efor sırasında görülebilir. Hastalık ilerledikçe istirahatte ya da yatarken de belirginleşebilir.
• Yorgunluk ve halsizlik. Kalp yeterince verimli pompalayamadığında süregelen bir bitkinlik hissi gelişebilir.
• Çarpıntı ve düzensiz kalp atışı. Mitral kapak hastalığı, özellikle mitral darlık ve yetmezlikte, atriyal fibrilasyon adı verilen düzensiz kalp atışına zemin hazırlayabilir. Kalbin hızlı, düzensiz ya da güçlü çarptığı hissedilebilir.
• Bacak ve ayak bileklerinde şişlik. Vücutta sıvı birikmesi özellikle hastalık ilerlediğinde ortaya çıkabilir.
• Öksürük. Özellikle mitral darlıkta ve yatarken belirginleşen öksürük akciğerlerdeki basınç artışıyla ilişkili olabilir.
• Göğüste rahatsızlık hissi. Bazı kişilerde göğüste baskı ya da sıkışma hissi görülebilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Aşağıdaki belirtiler fark edildiğinde bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Eforla ya da dinlenirken ortaya çıkan nefes darlığı
• Çarpıntı veya düzensiz kalp atışı hissi
• Açıklanamayan yorgunluk ve egzersiz kapasitesinde düşme
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Ani ve şiddetli nefes darlığı
• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı
• Bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Çok hızlı ya da çok düzensiz kalp atışı

Nedenleri

Mitral kapak hastalığının nedeni türüne göre farklılık gösterir.

• Romatizmal ateş. Tedavi edilmemiş boğaz enfeksiyonunun ardından gelişen romatizmal ateş mitral kapak yaprakçıklarına kalıcı hasar bırakabilir. Dünya genelinde mitral kapak hastalığının, özellikle de mitral darlığın en sık nedenidir.
• Mitral kapak prolapsusu. Yaprakçıkların anormal hareketi zamanla kapaktan kan kaçağına zemin hazırlayabilir.
• Kalbin büyümesi ve kalp yetmezliği. Kalp büyüdükçe mitral kapak halkası da genişler ve yaprakçıklar tam kapanmayabilir. Bu durum mitral yetmezliğin önemli bir nedenidir.
• Kalp krizi. Kalp krizine bağlı kas hasarı mitral kapağı destekleyen yapılara zarar verebilir ve ani mitral yetmezliğe yol açabilir.
• Enfektif endokardit. Kapak yaprakçıklarına yerleşen bakteri enfeksiyonu ciddi ve hızlı ilerleyen kapak hasarına neden olabilir.
• Yaşa bağlı dejenerasyon. Mitral kapak yaprakçıklarının zamanla bozulması özellikle ileri yaşta mitral yetmezliğe zemin hazırlayabilir.
• Doğumsal kapak sorunları. Bazı kişiler mitral kapak yapısındaki anomalilerle doğabilir.

Tanısı

Mitral kapak hastalığı tanısı çoğunlukla muayenede duyulan bir üfürümle ya da başka bir nedenle yapılan tetkikte tesadüfen saptanır.

• Kalp ultrasonografisi. Tanıda ve izlemde en temel yöntemdir. Mitral kapağın yapısını ve hareketini gerçek zamanlı olarak gösterir. Kaçak ya da darlık derecesini ölçer. Sol atriyum ve sol ventrikülün boyutunu ve işlevini değerlendirir.
• EKG. Ritim bozukluklarını, özellikle atriyal fibrilasyonu ve kalp büyümesine bağlı elektriksel değişiklikleri gösterebilir.
• Transözofageal ekokardiyografi. Yutaktan yapılan bu ultrason yöntemi mitral kapağın yapısını çok daha ayrıntılı biçimde gösterir. Özellikle cerrahi ya da kateter girişimi öncesinde ve enfektif endokardit şüphesinde tercih edilir.
• Kalp MRI. Sol kalp odacıklarının boyutunu ve kaçak miktarını hassas biçimde ölçmede kullanılabilir.

Tedavisi

Tedavi hastalığın türüne, ciddiyetine ve belirtilerin varlığına göre belirlenir.

• İzlem. Hafif ve orta dereceli hastalıkta düzenli ekokardiyografi ve klinik kontrol yeterli olabilir.
• İlaç tedavisi. İlaçlar mitral kapağı doğrudan tedavi etmez ancak belirtileri hafifletir ve komplikasyonları önlemeye yardımcı olur. Atriyal fibrilasyon geliştiğinde hem hız kontrolü hem de felç riskini azaltmak için kan sulandırıcı tedavi gerekebilir.
• Kapak onarımı. Mümkün olduğunda kapağın değiştirilmesi yerine onarılması tercih edilir. Mitral kapak onarımı özellikle mitral yetmezlikte çok başarılı sonuçlar vermektedir ve kan sulandırıcı gerektirmemesi gibi önemli avantajlar sunar.
• Kapak değişimi. Onarımın uygun olmadığı durumlarda biyolojik ya da mekanik kapak ile değişim yapılır.
• Kateter yöntemli girişimler. Cerrahi riski yüksek olan uygun hastalarda mitral kapak yetmezliği için MitraClip gibi kateter aracılığıyla uygulanan cihazlar kullanılabilir. Mitral darlıkta ise uygun hastalarda balon yöntemiyle kapak genişletilebilir.

Yaşam Tarzı ve Takip

Mitral kapak hastalığı düzenli izlem gerektiren bir durumdur. Kalp ultrasonografisiyle kapak durumu ve kalp odacıklarının boyutu belirli aralıklarla değerlendirilir. Takip sıklığı hastalığın ciddiyetine göre belirlenir.

Yüksek tansiyonun iyi kontrol altında tutulması hem kapak hasarının ilerlemesini yavaşlatır hem de sol ventrikül üzerindeki yükü azaltır. Diş hekiminizi ve tedavi yapacak her doktoru mitral kapak hastalığınız hakkında bilgilendirin; bazı hastalarda diş tedavileri ve belirli cerrahi girişimler öncesinde enfeksiyonu önlemek amacıyla antibiyotik kullanımı önerilebilir.

Yeni bir belirti başladığında randevuyu beklemeyin ve doktorunuzu arayın.

Aort kapak hastalığı, kalbin sol ventrikülü ile vücudun ana atardamarı olan aort arasında yer alan kapağın düzgün çalışmamasıyla ortaya çıkan bir durumdur. Aort kapağı normalde üç yaprakçıktan oluşur ve her kalp atımında açılıp kapanarak kanın tek yönlü akmasını sağlar. Bu kapak tam olarak açılamadığında ya da tam kapanmadığında kalp daha fazla güç harcamak zorunda kalır ve zamanla ciddi sorunlar gelişebilir.

Aort kapağı hastalığı yavaş ve sinsi bir seyir izleyebilir. Pek çok kişide belirti yıllarca ortaya çıkmaz. Hastalık ilerledikçe kalp artan yükü taşıyamaz hale gelir ve nefes darlığı, yorgunluk, göğüs ağrısı ve bayılma gibi belirtiler başlar. Erken tanı ve düzenli takip hastalığın seyrini belirlemede büyük fark yaratır.

Aort kapağı hastalığının birkaç farklı türü vardır. Her türün belirtileri, nedenleri ve tedavisi birbirinden farklılık gösterebilir.

Türleri

• Aort kapağı darlığı. Aort kapak yaprakçıkları zamanla kalınlaşır ve kireçlenerek sertleşir. Kapak tam olarak açılamaz ve kanın dışarı çıkışı güçleşir. Sol ventrikül kan pompalamak için giderek daha fazla güç harcamak zorunda kalır. En sık görülen ciddi kapak hastalıklarından biridir ve özellikle ileri yaşta kalsifikasyona (kireçlenme) bağlı olarak gelişir. Biküspit aort kapağı olan kişilerde ise bu tablo çok daha erken yaşlarda ortaya çıkabilir.
• Aort kapağı yetmezliği. Kapak tam kapanamaz ve pompalanan kanın bir kısmı aortadan sol ventriküle geri kaçar. Sol ventrikül hem ileri hem de geri kaçan kanı pompalamak zorunda kaldığından zamanla aşırı yüklenir ve büyür. Romatizmal ateş, biküspit aort kapağı, aortun genişlemesi ve enfeksiyonlar bu durumun başlıca nedenleri arasındadır.
• Biküspit aort kapağı. Aort kapağının normalde üç yaprakçık yerine iki yaprakçıkla doğuştan geliştiği bir durumdur. En sık görülen doğumsal kalp anomalilerinden biridir. Biküspit aort kapağı hem darlığa hem de yetmezliğe yatkınlık yaratır. Bunun yanı sıra aortun genişlemesiyle yani atardamarın normalden daha fazla şişmesiyle de sıkça birlikte görülür. Bu nedenle yaşam boyu takip gerektirir.

Belirtileri

Aort kapağı hastalığı uzun süre hiçbir belirti vermeyebilir. Hastalık ilerleyip kalp yeterince telafi edemez hale geldiğinde belirtiler ortaya çıkmaya başlar.

• Nefes darlığı. Başlangıçta yalnızca efor sırasında görülebilir. Zamanla istirahatte ya da yatarken de belirginleşebilir.
• Yorgunluk ve halsizlik. Kalp yeterince kan pompalayamadığında süregelen bir bitkinlik hissi gelişebilir.
• Göğüste ağrı veya baskı hissi. Özellikle aort kapağı darlığında eforla birlikte görülebilir.
• Baş dönmesi ve bayılma. Ciddi aort darlığında egzersiz sırasında ya da sonrasında baş dönmesi ve bayılma görülebilir. Bu belirti mutlaka ciddiye alınmalıdır.
• Çarpıntı. Kalbin hızlı, düzensiz ya da güçlü biçimde çarptığı hissedilebilir.
• Bacak ve ayak bileklerinde şişlik. Hastalık ilerledikçe vücutta sıvı birikimi görülebilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Aşağıdaki belirtiler fark edildiğinde bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Eforla ya da dinlenirken ortaya çıkan nefes darlığı
• Egzersiz kapasitesinde belirgin ve açıklanamayan düşme
• Çarpıntı veya düzensiz kalp atışı hissi
• Açıklanamayan yorgunluk ya da bacaklarda şişlik

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Ani ve şiddetli göğüs ya da sırt ağrısı
• Egzersiz sırasında ya da sonrasında bayılma
• Ani ve şiddetli nefes darlığı

Nedenleri

Aort kapağı hastalığının nedeni türüne göre farklılık gösterir.

• Yaşa bağlı kalsifikasyon. Kapak yaprakçıklarının zamanla kireçlenerek sertleşmesi en sık görülen nedendir. Yüksek tansiyon, yüksek kolesterol ve şeker hastalığı bu süreci hızlandırabilir.
• Biküspit aort kapağı. Doğuştan iki yaprakçıklı gelişen kapak hem darlığa hem de yetmezliğe zemin hazırlar ve bu kişilerde kapak hastalığı çok daha erken yaşlarda ortaya çıkabilir.
• Romatizmal kalp hastalığı. Tedavi edilmemiş boğaz enfeksiyonunun ardından gelişen romatizmal ateş kapak yaprakçıklarına kalıcı hasar bırakabilir.
• Enfektif endokardit. Kapak yaprakçıklarına yerleşen bakteri enfeksiyonu ciddi ve hızlı ilerleyen kapak hasarına yol açabilir.
• Aortun genişlemesi. Kalbin hemen çıkışındaki büyük atardamarın normalden fazla genişlemesi kapak halkasını da genişleterek yetmezliğe zemin hazırlayabilir. Bu durum Marfan sendromu, biküspit aort kapağı ve yüksek tansiyonla ilişkili olabilir.

Tanısı

Aort kapağı hastalığı tanısı çoğunlukla muayenede duyulan bir kalp üfürümüyle ya da başka bir nedenle yapılan tetkikte tesadüfen saptanır. Tanıda kullanılan başlıca yöntemler şunlardır.

• Kalp ultrasonografisi. Tanının temel taşıdır. Kapağın yapısını, açılıp kapanma özelliğini, darlık ya da kaçak derecesini ve sol ventrikülün durumunu gösterir. Aortun genişleyip genişlemediği de bu yöntemle değerlendirilebilir.
• EKG. Kalbin elektrik aktivitesini kaydeder ve ritim bozukluklarını ya da kalp büyümesine bağlı değişiklikleri gösterebilir.
• Aort görüntülemesi. Aortun genişlediği durumlarda bilgisayarlı tomografi ya da manyetik rezonans ile büyük atardamarın tüm uzunluğu görüntülenir.
• Koroner değerlendirme. Cerrahi ya da girişim planlanmadan önce kalp damarlarının da incelenmesi gerekir.

Tedavisi

Tedavi hastalığın türüne, ciddiyetine ve hastanın genel durumuna göre belirlenir.

• İzlem. Hafif ve orta dereceli hastalıkta düzenli ekokardiyografi ve takip yeterli olabilir.
• İlaç tedavisi. İlaçlar kapağı doğrudan tedavi etmez ancak belirtileri hafifletir, kalbi korur ve komplikasyonları önlemeye yardımcı olur. Yüksek tansiyonun kontrolü, kalp yetmezliği ilaçları ve ritim bozukluklarının tedavisi bu kapsamda ele alınır.
• Cerrahi kapak onarımı ya da değişimi. Hastalık ilerlediğinde kapağın onarılması ya da değiştirilmesi gerekebilir. Biyolojik ve mekanik kapak seçenekleri mevcuttur ve seçim hastanın yaşına, genel durumuna ve tercihine göre yapılır.
• Kateter yöntemli girişimler. Açık kalp ameliyatı gerektirmeyen yöntemler giderek daha fazla hastada uygulanabilir hale gelmektedir. Aort kapağı darlığında TAVI yani kateter aracılığıyla yeni kapak yerleştirme yöntemi, ameliyat riski yüksek olan ya da ameliyatı tercih etmeyen uygun hastalarda tercih edilebilir.

Yaşam Tarzı ve Takip

Aort kapağı hastalığı düzenli izlem gerektiren bir durumdur. Yüksek tansiyon, yüksek kolesterol ve şeker hastalığı gibi risk faktörlerinin iyi yönetilmesi hastalığın ilerlemesini yavaşlatabilir. Sigaranın bırakılması kalp ve damar sağlığını doğrudan olumlu etkiler.

Diş tedavileri ve belirli cerrahi girişimler öncesinde enfeksiyonu önlemek amacıyla antibiyotik kullanımı bazı hastalarda önerilebilir. Diş hekiminizi ve tedavi yapacak her doktoru kapak hastalığınız hakkında bilgilendirin.

Kalp ultrasonografisi ile kapak durumu ve kalp odacıklarının boyutu düzenli aralıklarla değerlendirilmelidir. Takip sıklığı hastalığın ciddiyetine göre belirlenir. Yeni bir belirti başladığında randevuyu beklemeyin ve doktorunuzu arayın.

Biküspit aort kapağı, aort kapağının normalde olması gereken üç yaprakçık yerine iki yaprakçıkla doğuştan geliştiği bir durumdur. Aort kapağı sol ventrikül ile vücudun ana atardamarı olan aort arasında yer alır ve kanın tek yönlü akmasını sağlar. Sağlıklı bir aort kapağı üç eşit yaprakçıktan oluşur ve bu yaprakçıklar her atımda tam ve simetrik biçimde açılıp kapanır. Biküspit aort kapağında ise yalnızca iki yaprakçık vardır ve bu yaprakçıklar sıklıkla eşit boyutta değildir.

Biküspit aort kapağı en sık görülen doğumsal kalp anomalilerinden biridir. Her yüz kişiden birinde görülebilir ve erkeklerde kadınlara kıyasla iki ila dört kat daha sık karşılaşılır. Ailesel geçiş özelliği taşır; birinci derece akrabalarda görülme olasılığı genel topluma göre belirgin biçimde yüksektir.

Biküspit aort kapağı olan pek çok kişi çocukluk ve genç erişkinlik dönemini hiçbir belirti yaşamadan geçirebilir. Ancak bu kapak uzun vadede hem darlığa hem de yetmezliğe yatkınlık yaratır ve kalbin hemen çıkışındaki büyük atardamarın yani aortun genişlemesiyle de sıkça birlikte görülür. Bu nedenle biküspit aort kapağı yalnızca kapağı değil tüm aortu etkileyen bir hastalık olarak değerlendirilmeli ve yaşam boyu takip altında kalınmalıdır.

Belirtileri

Biküspit aort kapağı olan kişilerin büyük bölümü uzun yıllar boyunca hiçbir belirti yaşamayabilir. Belirtiler genellikle aort darlığı ya da yetmezliği gibi kapak komplikasyonları geliştiğinde ya da aort genişlemesi ilerlediğinde ortaya çıkmaya başlar.

• Nefes darlığı. Başlangıçta yalnızca merdiven çıkmak ya da hızlı yürümek gibi efor gerektiren durumlarda ortaya çıkabilir. Kapak hastalığı ilerledikçe istirahatte ya da yatarken de belirginleşebilir.
• Göğüste ağrı veya baskı hissi. Özellikle aort darlığı geliştiğinde eforla birlikte göğüste baskı ya da ağrı hissedilebilir.
• Baş dönmesi ve bayılma. Ciddi aort darlığında egzersiz sırasında ya da sonrasında baş dönmesi ve bayılma görülebilir. Bu belirti mutlaka ciddiye alınmalıdır.
• Çarpıntı ve düzensiz kalp atışı. Kapak hastalığının ilerlemesiyle birlikte ritim bozuklukları gelişebilir.
• Yorgunluk ve halsizlik. Kalp yeterince verimli pompalayamadığında süregelen bir bitkinlik hissi ortaya çıkabilir.
• Bacak ve ayak bileklerinde şişlik. Kalp yetmezliği geliştiğinde vücutta sıvı birikimi görülebilir.

Aort genişlemesi kendi başına çoğunlukla belirti vermez. Ancak aort diseksiyonu gibi ağır komplikasyonlar geliştiğinde ani ve şiddetli göğüs ya da sırt ağrısı ortaya çıkabilir. Bu durum hayatı tehdit eden bir acildir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Aşağıdaki belirtiler fark edildiğinde bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Eforla ya da istirahatte ortaya çıkan nefes darlığı
• Egzersiz kapasitesinde belirgin ve açıklanamayan düşme
• Çarpıntı veya düzensiz kalp atışı hissi
• Yorgunluk, baş dönmesi ya da sersemlik
• Biküspit aort kapağı tanısı konulmuş kişilerde rutin kontrol randevusu aksatılmamalıdır

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Ani ve şiddetli göğüs ya da sırt ağrısı
• Egzersiz sırasında ya da sonrasında bayılma
• Ani ve şiddetli nefes darlığı
• Çok hızlı ya da çok düzensiz kalp atışı

Nedenleri

Biküspit aort kapağı, kalbin embriyonik gelişimi sırasında aort kapağının üç yerine iki yaprakçıkla oluşmasından kaynaklanır. Bu gelişimsel farklılığın temel nedeni genetiktir.

Biküspit aort kapağı güçlü bir ailevi geçiş özelliği taşır. Etkilenmiş bir ebeveynin çocuklarında hastalık görülme olasılığı yüzde dokuz ila on dört arasında bildirilmektedir. Bu oran genel toplumun yaklaşık on katıdır. Hastalığa zemin hazırlayan gen değişiklikleri araştırılmakta olup NOTCH1 ve diğer genlerdeki değişiklikler bu anomaliyle ilişkilendirilmiştir. Biküspit aort kapağı çoğunlukla izole bir bulgu olarak görülmekle birlikte bazen aort koarktasyonu gibi diğer doğumsal kalp anomalileriyle birlikte de karşımıza çıkabilir.

Biküspit kapağın uzun vadede sorun yaratmasının iki ana nedeni vardır. Birincisi yaprakçıkların geometrisi nedeniyle kapak üzerindeki türbülanslı kan akımının zamanla kireçlenmeye ve hasara neden olmasıdır. İkincisi ise biküspit aort kapağı olan kişilerin büyük bölümünde aort duvarının yapısal olarak farklı olmasıdır; aort kökü ve asendan aort daha zayıf ve daha genişlemeye yatkın bir yapı taşır. Bu nedenle biküspit aort kapağı yalnızca bir kapak sorunu değil aynı zamanda bir aort hastalığıdır.

Risk Faktörleri

• Aile öyküsü. Birinci derece akrabalarda biküspit aort kapağı ya da aort hastalığı varsa risk belirgin biçimde artar. Bu nedenle biküspit aort kapağı tanısı konulan kişilerin anne, baba, kardeş ve çocuklarının ekokardiyografi ile değerlendirilmesi önerilir.
• Erkek cinsiyet. Biküspit aort kapağı erkeklerde kadınlara kıyasla iki ila dört kat daha sık görülür.
• Diğer doğumsal kalp sorunları. Aort koarktasyonu gibi diğer doğumsal anomalilerle birlikte görülebilir.
• Yüksek tansiyon. Kontrol altına alınamamış yüksek tansiyon hem kapak hasarını hem de aort genişlemesini hızlandırabilir.

Tanısı

Biküspit aort kapağı çoğunlukla tesadüfen fark edilir. Rutin muayenede duyulan bir kalp üfürümü ya da başka bir nedenle yapılan görüntülemede saptanabilir. Tanı konulduktan sonra hem kapak durumunun hem de aort çapının düzenli olarak izlenmesi zorunludur.

• Tıbbi öykü ve fizik muayene. Belirtiler ve aile öyküsü sorgulanır. Fizik muayenede steteskopla kalp dinlendiğinde sistolde yani kalp kasılırken duyulan bir ejeksiyon kliği ve üfürüm saptanabilir. Bu ses biküspit aort kapağına oldukça özgün bir bulgudur. Kapak darlığı ya da yetmezliği gelişmişse buna özgü üfürümler de duyulabilir.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Biküspit aort kapağının tanısında ve izleminde en temel yöntemdir. İki yaprakçığın varlığını ve kapağın açılıp kapanma özelliğini gerçek zamanlı olarak gösterir. Kapak darlığının ya da yetmezliğinin derecesini ölçer. Sol ventrikülün boyutunu, duvar kalınlığını ve ejeksiyon fraksiyonunu değerlendirir. Aort kökü ve asendan aort çaplarını ölçer. Bu çapların düzenli olarak kayıt altına alınması ve önceki ölçümlerle karşılaştırılması izlemin temelini oluşturur.
• Aort BT anjiyografi ya da MR anjiyografi. Aort kökünün ve tüm asendan aortun ayrıntılı görüntülenmesi için kullanılır. Ekokardiyografinin yetersiz kaldığı durumlarda ya da aort genişlemesi saptandığında aortun tüm uzunluğunu değerlendirmek amacıyla tercih edilir. Özellikle cerrahi karar aşamasında aortun boyutu ve anatomisi çok ayrıntılı biçimde haritalandırılmalıdır.
• Kalp MRI. Sol ventrikül boyutunu ve hacmini çok hassas biçimde ölçer. Kapak yetmezliğinin miktarını sayısal olarak belirlemede ekokardiyografiye ek bilgi sağlar. Aort kökü ve asendan aortun değerlendirilmesinde de kullanılabilir.
• EKG. Sol ventrikül büyümesine bağlı elektriksel değişiklikleri ve ritim bozukluklarını gösterebilir.
• Efor testi. Belirtisiz görünen hastalarda gerçek egzersiz kapasitesini ölçmek için kullanılabilir. Özellikle aort darlığında cerrahi zamanlamasını destekleyici bilgi sağlayabilir.
• Genetik değerlendirme. Ailevi geçişi olan ve Marfan sendromu gibi bağ dokusu hastalığından şüphelenilen vakalarda genetik danışmanlık önerilebilir. Bu, aile taramasının planlanmasına da katkıda bulunur.

Tedavisi

Biküspit aort kapağının tedavisi hem kapak durumuna hem de aort çapına göre belirlenir. Belirtisiz ve henüz komplikasyon gelişmemiş hastalarda yakın izlem ve risk faktörlerinin kontrolü tedavinin temelini oluşturur. Kapak komplikasyonları ya da aort genişlemesi belirli eşiklere ulaştığında ise cerrahi ya da kateter temelli girişim gerekir.

İzlem ve Risk Faktörlerinin Kontrolü

Biküspit aort kapağı olan kişilerde düzenli ekokardiyografi ve gerektiğinde aort görüntüleme ile kapak işlevi ve aort çapı periyodik olarak değerlendirilir. Takip sıklığı kapak durumuna ve aort çapına göre belirlenir. Yüksek tansiyonun iyi kontrol altında tutulması hem kapak hasarını hem de aort genişlemesini yavaşlatabilir. Sigara bırakılmalıdır. Yüksek kolesterol ve şeker hastalığı kontrol altında tutulmalıdır.

İlaç Tedavisi

İlaçlar biküspit aort kapağını doğrudan tedavi etmez ancak komplikasyonların yönetiminde önemli rol oynar.

• Kan basıncı ilaçları. Yüksek tansiyonun iyi kontrolü aort üzerindeki stresi azaltır. Beta blokerler aort genişlemesi olan hastalarda aort duvarı üzerindeki baskıyı azaltmak amacıyla özellikle tercih edilebilir. ACE inhibitörleri ve ARB'ler de uygun hastalarda kullanılabilir.
• Kapak komplikasyonlarına yönelik ilaçlar. Aort darlığı ya da yetmezliği geliştiğinde bu komplikasyonlara özgü ilaç tedavileri uygulanır. Ayrıntılar için ilgili kapak hastalığı yazılarına bakılabilir.
• Ritim bozukluklarının tedavisi. Atriyal fibrilasyon gibi ritim sorunları ilaçlarla yönetilir.

Cerrahi Tedaviler

Biküspit aort kapağında cerrahi ya da girişimsel tedavi iki farklı endikasyonla gündeme gelebilir. Birincisi kapak komplikasyonları, ikincisi aort genişlemesidir.

• Aort kapağı onarımı. Uygun anatomik yapı ve yeterli cerrahi deneyim varlığında biküspit aort kapağı onarılabilir. Bu yaklaşım uzun süreli kan sulandırıcı gerektirmemesi başta olmak üzere önemli avantajlar sunar. Ancak her vakada uygulanamaz ve uzun vadeli sonuçlar kapak türüne ve cerrahın deneyimine göre değişir.
• Aort kapağı değişimi. Kapak onarımının uygun olmadığı durumlarda biyolojik ya da mekanik kapak ile değişim yapılır. Seçim hastanın yaşına, hayat tarzına ve uzun süreli kan sulandırıcı kullanımına uyumuna göre kardiyologunuz ve cerrahınızla birlikte yapılır.
• Aort kökü ve asendan aort cerrahisi. Aort çapı belirli bir eşiği aştığında belirtisiz olunsa bile cerrahi müdahale önerilir. Bu eşik genellikle elli beş milimetre olmakla birlikte ailede aort diseksiyonu öyküsü, aortun hızlı büyümesi ya da biküspit kapağa özgü anatomik özellikler gibi durumlar bu eşiği daha erken bir noktaya çekebilir. Kapak ve aortun birlikte etkilendiği vakalarda her iki sorun aynı seansta ele alınabilir.
• Kapak koruyucu aort kökü ameliyatı. Aort kökü genişlemiş ancak yaprakçıklar sağlam olan uygun hastalarda aort kökünü değiştirirken hastanın kendi kapak yaprakçıklarını korumak mümkün olabilir. Bu yöntem deneyimli merkezlerde başarıyla uygulanmaktadır.
• Ross ameliyatı. Özellikle genç hastalarda değerlendirilen bu yöntemde hastanın kendi pulmoner kapağı aort yerine yerleştirilir. Uzun süreli kan sulandırıcı gerektirmemesi önemli bir avantajdır. Ancak iki kapak girişimi içerdiğinden daha karmaşık bir ameliyattır ve uzmanlaşmış merkezlerde uygulanır.
• TAVI. Biküspit aort kapağında TAVI uygulaması aort darlığında giderek daha fazla değerlendirilmektedir. Ancak biküspit anatomisi nedeniyle teknik olarak üç yaprakçıklı kapağa kıyasla daha güçtür. Ameliyat riski yüksek olan seçilmiş hastalarda uzmanlaşmış merkezlerde uygulanabilir. Bu seçeneğin sizin için uygun olup olmadığını kardiyologunuzla değerlendirin.

Komplikasyonları

Biküspit aort kapağı yeterince izlenmezse ya da komplikasyonlar zamanında tedavi edilmezse ciddi sorunlara yol açabilir.

• Aort darlığı. En sık görülen komplikasyondur. Biküspit kapak üzerindeki türbülanslı kan akımı zamanla kireçlenmeye ve darlığa yol açabilir. Biküspit aort kapağı olan kişilerde aort darlığı üç yaprakçıklı kapağa sahip kişilere kıyasla on ila yirmi yıl daha erken gelişebilir.
• Aort kapağı yetmezliği. Yaprakçıkların eşit boyutta olmaması ve kapak halkasının genişlemesiyle kanın geri kaçması gelişebilir.
• Aort kökü ve asendan aort genişlemesi. Biküspit aort kapağı olan kişilerin büyük bölümünde aort duvarı yapısal olarak zayıftır. Bu nedenle aort genişlemesi kapak komplikasyonlarından bağımsız olarak da gelişebilir ve ilerlerse aort diseksiyonu gibi hayatı tehdit eden bir tabloya yol açabilir.
• Aort diseksiyonu. Yeterince izlenmeyen ve genişleyen bir aortta iç tabaka yırtılabilir. Bu durum hayatı tehdit eden bir acildir. Aort çapının düzenli olarak ölçülmesi bu riski öngörmede kritik öneme sahiptir.
• Enfektif endokardit. Biküspit yaprakçıklar üzerindeki türbülanslı akım bakteri yerleşimine daha uygun bir zemin oluşturabilir. Kapak enfeksiyonu kapak hasarını hızla ağırlaştırabilir.
• Atriyal fibrilasyon. Kapak komplikasyonlarına bağlı sol ventrikül ve sol atriyumun büyümesiyle birlikte atriyal fibrilasyon gelişebilir.

Yaşam Tarzı

Biküspit aort kapağı doğuştan gelen ancak doğru izlem ve önlemlerle büyük ölçüde yönetilebilen bir hastalıktır. Pek çok kişi uzun ve aktif bir yaşam sürebilir.

Fiziksel Aktivite

Hafif kapak hastalığı olan ya da aort çapı henüz normal sınırlarda olan biküspit aort kapağı olan kişilerin büyük bölümü normal fiziksel aktiviteye devam edebilir. Ancak ciddi aort darlığı ya da aort genişlemesi olan hastalarda yoğun egzersiz ve yarışmacı spor önerilmez. Özellikle izometrik egzersizler yani ağırlık kaldırma gibi aktiviteler aort basıncını artırdığından dikkatli değerlendirilmelidir. Hangi tür ve yoğunlukta egzersizin sizin için uygun olduğuna kardiyologunuz karar vermelidir.

Kan Basıncı Kontrolü

Yüksek tansiyon hem kapak hasarını hem de aort genişlemesini hızlandırır. Kan basıncını hedef değerlerde tutmak bu hastalıkta çok önemlidir. Evde düzenli tansiyon takibi yapılması ve sonuçların kayıt altına alınması doktorunuzun tedaviyi yönlendirmesine yardımcı olur.

Enfektif Endokardit Korunması

Biküspit aort kapağı olan bazı hastalarda diş tedavileri ve belirli cerrahi girişimler öncesinde antibiyotik profilaksisi önerilebilir. Diş hekiminizi ve tedavi yapacak her sağlık profesyonelini biküspit aort kapağı tanınız hakkında bilgilendirin. Ağız hijyenine özen göstermek de önemlidir.

Aile Bireylerinin Taranması

Biküspit aort kapağı ailevi geçiş gösteren bir durumdur. Bu nedenle anne, baba, kardeşler ve çocuklar gibi birinci derece aile bireylerinin ekokardiyografi ile değerlendirilmesi önerilir. Etkilenmiş bir aile üyesinin fark edilmesi hem o kişi hem de diğer aile üyeleri için yaşam kalitesini ve güvenliğini doğrudan iyileştirebilir.

Cerrahi Sonrası Takip

Kapak onarımı ya da değişimi sonrasında da düzenli kardiyoloji takibi devam eder. Aort çapı izlemi cerrahi sonrasında da sürdürülmelidir çünkü aort genişlemesi kapak girişiminden bağımsız olarak ilerlemeye devam edebilir. Mekanik kapak kullananlar warfarin tedavisini dikkatle yönetmeli ve düzenli INR takibini aksatmamalıdır.

Düzenli Takip

Biküspit aort kapağı yaşam boyu izlem gerektiren bir durumdur. Ekokardiyografi ve gerektiğinde aort görüntüleme ile hem kapak hem de aort düzenli aralıklarla değerlendirilir. Takip sıklığı kapak komplikasyonunun derecesine ve aort çapına göre belirlenir. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Ani ve şiddetli göğüs ya da sırt ağrısı
• Nefes darlığı yeniden başlarsa ya da kötüleşirse
• Egzersiz sırasında ya da sonrasında bayılma
• Çarpıntı ya da düzensiz kalp atışı
• Ateş ve halsizlikle birlikte terleme başlarsa

Randevuya Hazırlanma

Biküspit aort kapağı tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Belirtilerin ne zaman başladığını ve nasıl ilerlediğini not edin.
• Önceki ekokardiyografi ya da aort görüntüleme raporlarınızı getirin. Kapak derecesi ve aort çapı değerleri özellikle önemlidir.
• Ailede biküspit aort kapağı, aort hastalığı, aort diseksiyonu ya da Marfan sendromu varsa mutlaka belirtin.
• Kullandığınız tüm ilaçları ve takviyeleri listeleyin.
• Diş tedavisi ya da cerrahi girişim planlarınız varsa belirtin.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Kapağımda darlık ya da yetmezlik var mı ve ne kadar ciddi?
• Aort kökümün ve asendan aortumun çapı nedir ve normal sınırlarda mı?
• Kapak ya da aort için cerrahi ya da girişim gerekiyor mu?
• Kapak onarımı mı yoksa değişim mi daha uygun olur?
• Aile bireylerimin taranması gerekiyor mu?
• Egzersiz yapabilir miyim ve hangi aktiviteler güvenli?
• Diş tedavisi öncesinde antibiyotik kullanmam gerekiyor mu?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Belirtiler ne zaman başladı ve nasıl ilerledi?
• Ailede biküspit aort kapağı, aort hastalığı ya da Marfan sendromu var mı?
• Daha önce kalp ameliyatı ya da kapak girişimi geçirdiniz mi?
• Yüksek tansiyonunuz var mı ve iyi kontrol ediliyor mu?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• Egzersiz sırasında belirtiler ortaya çıkıyor mu?
• Daha önce romatizmal ateş ya da kapak enfeksiyonu geçirdiniz mi?

Aort kapak yetmezliği, kalbin aort kapağının her atımın ardından tam kapanamamasıyla ortaya çıkan bir durumdur. Sol ventrikül her kasıldığında kanı aortaya pompalar. Sağlıklı bir aort kapağı bu işlemin ardından sıkıca kapanır ve kanın geri kaçmasını önler. Aort kapağı yetmezliğinde ise kapak yeterince kapanamaz; pompalanan kanın bir kısmı aortadan sol ventriküle geri döner.

Sol ventrikül bu geri kaçan kanı tekrar pompalamak zorunda kaldığından zamanla aşırı yüklenir. Başlangıçta kalp bu ek yükü telafi edebilir ve kişi yıllarca hatta on yıllarca belirti yaşamayabilir. Ancak yük sürdükçe sol ventrikül büyür ve kalın duvarları zamanla incelip güçsüzleşir. Bu süreç kalp yetmezliğine ve kalıcı kalp hasarına yol açabilir.

Aort yetmezliği yavaş ilerleyen kronik bir süreç olabileceği gibi kalp krizine bağlı kapak yırtılması ya da enfektif endokardit gibi nedenlerle ani başlayan akut bir tablo da oluşturabilir. Akut aort kapağı yetmezliği tıbbi bir acildir ve derhal müdahale gerektirir.

Belirtileri

Kronik aort kapak yetmezliği uzun süre belirti vermeyebilir. Sol ventrikül bu ek yükü başlangıçta telafi edebildiğinden kişi yıllarca asemptomatik kalabilir. Belirtiler genellikle sol ventrikülün telafi kapasitesini aşmaya başladığında ortaya çıkar.

• Nefes darlığı. Başlangıçta yalnızca merdiven çıkmak ya da hızlı yürümek gibi efor gerektiren durumlarda ortaya çıkabilir. Sol ventrikül işlevi bozuldukça istirahatte ya da yatarken de belirginleşebilir. Yatarken nefes darlığının artması ve kişiyi uykudan uyandırması önemli bir işarettir.
• Çarpıntı. Sol ventrikül büyüdükçe ve her atımda daha fazla kan pompaladıkça kişi güçlü, hızlı ya da düzensiz kalp atışları hissedebilir. Özellikle yatarken göğsün sol tarafında belirginleşen güçlü atış hissi aort kapağı yetmezliğine özgün bir belirti olabilir.
• Yorgunluk ve halsizlik. Kalbin pompalama verimliliği azaldıkça vücuda ulaşan kan miktarı düşer ve süregelen bir bitkinlik hissi gelişebilir.
• Egzersiz kapasitesinde düşme. Daha önce kolaylıkla yapılan fiziksel aktiviteler giderek daha kısa sürede yorgunluğa ya da nefes darlığına neden olabilir.
• Bacak ve ayak bileklerinde şişlik. Sol ventrikül yetmezliği ilerlediğinde vücutta sıvı birikmesi başlayabilir.
• Göğüste rahatsızlık hissi. Bazı kişilerde göğüste baskı ya da sıkışma hissi görülebilir.
• Baş dönmesi. Özellikle ani hareketlerde kan basıncındaki değişikliklere bağlı baş dönmesi hissedilebilir.

Akut aort kapağı yetmezliğinde belirtiler çok daha hızlı ve dramatik biçimde gelişir. Sol ventrikül ani yüke hazırlıksız yakalandığından akut kalp yetmezliği ve kardiyojenik şok tablosu hızla ortaya çıkabilir. Bu durum tıbbi bir acildir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Aşağıdaki belirtiler fark edildiğinde bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Eforla ya da istirahatte ortaya çıkan nefes darlığı
• Yatarken artıp kişiyi uyandıran nefes darlığı
• Açıklanamayan yorgunluk ve egzersiz kapasitesinde düşme
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik
• Yatarken göğüs sol tarafında hissedilen güçlü kalp atışları

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Ani ve şiddetli nefes darlığı
• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı
• Bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Çok hızlı ya da çok düzensiz kalp atışı

Nedenleri

Aort kapağı yetmezliği birden fazla nedenden kaynaklanabilir. Nedenler hastalığın kronik mu yoksa akut mu seyrettiğini de büyük ölçüde belirler.

• Biküspid aort kapağı. Normalde üç yaprakçıklı olan aort kapağının doğuştan iki yaprakçıklı olması en sık görülen doğumsal kapak anomalisinden biridir. Biküspid kapak hem darlığa hem de yetmezliğe yatkınlık yaratır. Aort kökü genişlemesiyle de sıkça birlikte görülür.
• Aort kökü ve asendan aort genişlemesi. Aort kapağı yaprakçıkları sağlıklı olsa bile aortanın kapak halkası yeterince genişlediğinde yaprakçıklar birbirine yetişemez ve kapak kaçırmaya başlar. Marfan sendromu, biküspid aort kapağı, yaşa bağlı aort sertleşmesi ve yüksek tansiyon bu genişlemenin önemli nedenleri arasındadır.
• Romatizmal kalp hastalığı. Tedavi edilmemiş boğaz enfeksiyonunun ardından gelişen romatizmal ateş aort kapağı yaprakçıklarına kalıcı hasar bırakabilir. Romatizmal hastalık hem darlığa hem de yetmezliğe neden olabilir ve zaman içinde her ikisini birden oluşturabilir.
• Yaşa bağlı kalsifikasyon ve dejenerasyon. Kapak yaprakçıkları ileri yaşta kireçlenerek esnekliğini yitirebilir. Bu durum tam kapanmayı engelleyerek yetmezliğe yol açabilir.
• Enfektif endokardit. Aort kapağına yerleşen bakteri enfeksiyonu yaprakçıkları tahrip edebilir ve ani ya da hızlı ilerleyen yetmezliğe yol açabilir. Hızlı tedavi edilmezse akut aort kapağı yetmezliği gelişerek cerrahi acile dönüşebilir.
• Aort diseksiyonu. Aortanın iç tabakasının yırtılmasıyla aort kökü etkilenirse aort kapağı desteği bozulabilir ve ani yetmezlik gelişebilir. Bu durum hayatı tehdit eden bir acildir.
• Travma. Göğüs kafesine gelen ciddi bir darbe aort kapak yaprakçıklarına ya da aort köküne hasar verebilir.
• Otoimmün hastalıklar. Ankilozan spondilit ve romatoid artrit gibi otoimmün hastalıklar aort kökünde inflamasyona ve zamanla kapak yetmezliğine zemin hazırlayabilir.

Risk Faktörleri

• Biküspid aort kapağı. Bu doğumsal anomali hem erken hem de daha ağır seyirli kapak hastalığına yatkınlık yaratır. Yakın izlem gerektirir.
• Marfan sendromu ve bağ dokusu hastalıkları. Aort kökünde genişleme ve yetmezlik riski bu hastalıklarda belirgin biçimde daha yüksektir.
• Kontrol altına alınamamış yüksek tansiyon. Aort kökünü ve kapak halkasını genişleterek yetmezliğe zemin hazırlayabilir.
• Romatizmal ateş öyküsü. Özellikle tekrarlayan romatizmal ateş geçirenler aort kapağı hasarı açısından yakından izlenmelidir.
• Enfektif endokardit öyküsü. Daha önce kapak enfeksiyonu geçirmiş kişilerde risk devam eder.
• İleri yaş. Dejeneratif kapak değişiklikleri yaşla birlikte artar.

Tanısı

Aort yetmezliği tanısı klinik değerlendirme ve görüntüleme yöntemlerinin bir arada kullanılmasıyla konur. Hastalığın ciddiyetini ve sol ventrikülün durumunu doğru değerlendirmek hem izlem planını hem de müdahale zamanlamasını belirler.

• Tıbbi öykü ve fizik muayene. Belirtilerin başlangıcı ve seyri sorgulanır. Aort kapağı yetmezliğine özgü bazı muayene bulguları vardır. Diastolik üfürüm, yani atımlar arasındaki dinlenme döneminde duyulan anormal ses, aort kapağı yetmezliğinin temel bulgusu olarak steteskopla duyulabilir. Nabız basıncının geniş olması yani sistolik ve diastolik tansiyon arasındaki farkın normalin üzerine çıkması da aort kapağı yetmezliğine işaret eden önemli bir bulgudur. Ağır vakalarda atardamarların her atımla görünür biçimde atması gibi karakteristik bulgular da görülebilir.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Aort kapağı yetmezliği tanısında ve izleminde en temel yöntemdir. Kapağın yapısını ve kapanma özelliğini gösterir. Geri kaçan kan miktarını yani yetmezliğin derecesini ölçer. Sol ventrikülün büyüklüğünü, duvar kalınlığını ve ejeksiyon fraksiyonunu değerlendirir. Sol ventrikül boyutunun ve işlevinin takibi cerrahi zamanlamasını doğrudan belirler. Aort kökü ve asendan aort çapları da düzenli olarak ölçülür. Doppler görüntüleme geri kaçan kan akımının yönünü ve hızını gösterir.
• Transözofageal ekokardiyografi. Yutaktan yapılan bu ultrason yöntemi aort kapağının yapısını ve aort kökünü çok daha ayrıntılı biçimde görüntüler. Özellikle enfektif endokardit şüphesinde, biküspid aort kapağının anatomisini değerlendirmede ve cerrahi öncesi planlama aşamasında tercih edilir.
• Kalp MRI. Sol ventrikül boyutunu ve hacmini çok hassas biçimde ölçer. Yetmezlik miktarını sayısal olarak belirlemede ekokardiyografiye ek bilgi sağlar. Sol ventrikül işlevini değerlendirmede ve cerrahi zamanlamasını belirlemede giderek daha önemli bir rol oynamaktadır. Aort kökü ve asendan aortun tüm uzunluğunu değerlendirmede de kullanılır.
• EKG. Sol ventrikül büyümesine bağlı elektriksel değişiklikleri ve ritim bozukluklarını gösterebilir. Atriyal fibrilasyon aort kapağı yetmezliğinin geç dönem komplikasyonları arasında yer alır.
• Aort BT anjiyografi ya da MR anjiyografi. Aort kökü ve asendan aortun genişlediği durumlarda aortun tüm uzunluğunu görüntülemek için kullanılır. Özellikle Marfan sendromu ve biküspid aort kapağı olan hastalarda aort çapının düzenli izlenmesi zorunludur.
• Efor testi. Belirtisiz görünen hastalarda gerçek egzersiz kapasitesini ölçmek ve gizli belirtileri ortaya çıkarmak için kullanılabilir. Egzersiz sırasında kan basıncı tepkisi ve egzersiz toleransı cerrahi zamanlamasını etkileyebilir.
• Koroner anjiyografi ya da koroner BT anjiyografi. Kapak cerrahisi öncesinde koroner damarların değerlendirilmesi gerekir. Eşlik eden koroner damar hastalığı varsa aynı seansta kapak cerrahisiyle birlikte bypass da planlanabilir.

Tedavisi

Aort kapağı yetmezliğinin tedavisi hastalığın ciddiyetine, sol ventrikülün durumuna ve belirtilerin varlığına göre belirlenir. Hafif ve orta dereceli yetmezlikte ilaç tedavisi ve düzenli izlem yeterliyken ağır yetmezlikte kapak girişimi gerekir.

İzlem ve Bekleme

Hafif ve orta dereceli aort kapağı yetmezliği olan ve belirtisi bulunmayan hastalarda sol ventrikül boyutu ve işlevi ekokardiyografiyle düzenli olarak izlenir. Müdahale zamanlaması sol ventrikül boyutu ve ejeksiyon fraksiyonu değerlerine göre belirlenir. Bu izlem sürecinde herhangi bir belirti başlarsa doktora hemen başvurulmalıdır.

İlaç Tedavisi

İlaçlar aort kapağı yetmezliğini doğrudan tedavi etmez. Ancak sol ventrikül üzerindeki yükü azaltabilir ve belirtileri hafifletebilir.

• Kan basıncı ilaçları. Kan damarlarını genişleten ilaçlar, özellikle ACE inhibitörleri, ARB'ler ve dihidropiridin grubu kalsiyum kanal blokerleri, aortadaki direnci azaltır. Bu sayede sol ventrikülün her atımda daha az güç harcaması sağlanır ve geri kaçan kan miktarı azalabilir. Ağır aort kapağı yetmezliğinde bu ilaçlar özellikle yüksek tansiyonu olan hastalarda veya cerrahi için henüz uygun olmayan hastalarda kullanılır.
• Kalp yetmezliği ilaçları. Sol ventrikül işlevi bozulmaya başladığında standart kalp yetmezliği ilaçları tedaviye eklenir. Diüretikler sıvı birikimini azaltarak nefes darlığını hafifletir.
• Ritim bozukluklarının tedavisi. Atriyal fibrilasyon gibi ritim sorunları ilaçlarla yönetilir. Atriyal fibrilasyon varlığında felç riskini azaltmak için kan sulandırıcı tedavi genellikle zorunlu olur.

Cerrahi ve Kateter Temelli Tedaviler

Ağır aort kapağı yetmezliğinde ya da sol ventrikülde belirgin bir büyüme başladığında kapak girişimi gerekir. Aort kapağı yetmezliğinde cerrahi zamanlaması kritik önem taşır. Çok geç kalındığında sol ventrikülde oluşan hasar kalıcı olabilir.

• Aort kapağı onarımı. Uygun hastalarda mümkün olduğunda kapak onarımı tercih edilir. Özellikle biküspid aort kapağı gibi belirli anatomik durumlarda ya da prolapsusa bağlı yetmezlikte deneyimli merkezlerde başarıyla uygulanabilir. Onarım kan sulandırıcı gerektirmemesi gibi önemli avantajlar sunar. Ancak her vakada uygulanamaz; hastanın anatomisi ve cerrahın deneyimi belirleyicidir.
• Aort kapağı değişimi ile biyolojik kapak. Uzun süreli kan sulandırıcı gerektirmez. Zamanla bozulabilir ve on ila yirmi yıl içinde değişim gerekebilir. Genellikle ileri yaştaki hastalarda ya da kan sulandırıcı kullanamayacak kişilerde tercih edilir.
• Aort kapağı değişimi ile mekanik kapak. Çok dayanıklıdır ve nadiren yeniden değişim gerekir. Pıhtı riski nedeniyle ömür boyu warfarin kullanımı zorunludur. Genç hastalarda ve uzun vadeli antikoagülasyon yönetimine uyum sağlayabilecek kişilerde tercih edilir.
• Ross ameliyatı. Özellikle genç hastalarda uygulanan bir cerrahi yöntemdir. Hastanın kendi pulmoner kapağı aort yerine yerleştirilir ve pulmoner kapak konumuna biyolojik ya da homograft kapak takılır. Bu yöntem uzun süreli kan sulandırıcı gerektirmemesi açısından avantajlıdır ancak iki kapak girişimi içerdiğinden daha karmaşık bir ameliyattır.
• Aort kökü ve asendan aort ameliyatı. Aort kökü ya da asendan aort genişlemesi kapak yetmezliğine eşlik ediyorsa genişlemiş aort bölümünün de değiştirilmesi gerekebilir. Kapak koruyucu aort kökü ameliyatı uygun hastalarda hem aort kökünü değiştirirken kapağın korunmasına olanak tanır.
• Kateter temelli aort kapağı girişimi (TAVI). Geleneksel olarak TAVI aort darlığı için kullanılmaktadır. Aort kapağı yetmezliğinde TAVI uygulaması teknik olarak daha güçtür ve henüz gelişmekte olan bir alandır. Ameliyat riski çok yüksek olan seçilmiş hastalarda yeni nesil cihazlarla uygulanabilir olmaya başlamıştır. Bu konuyu kardiyologunuzla değerlendirin.

Komplikasyonları

Tedavi edilmemiş ya da yeterince izlenmeyen aort kapağı yetmezliği zamanla ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

• Sol ventrikül yetmezliği ve kalıcı hasar. Sol ventrikülün uzun süre aşırı yük altında kalması kalın duvarların zamanla incelip güçsüzleşmesine neden olabilir. Belirli bir eşiğin ötesinde oluşan bu hasar kapak onarılsa ya da değiştirilse bile kısmen kalıcı olabilir. Bu nedenle cerrahi zamanlaması çok önemlidir.
• Kalp yetmezliği. İlerlemiş sol ventrikül hasarı kronik kalp yetmezliğine dönüşebilir. Bu tablo kapak değişiminden sonra da devam edebilir.
• Atriyal fibrilasyon. Sol ventrikül ve sol atriyumun büyümesi atriyal fibrilasyona zemin hazırlayabilir. Atriyal fibrilasyon hem belirtileri ağırlaştırır hem de felç riskini artırır.
• Aort kökü genişlemesi ve diseksiyon riski. Özellikle Marfan sendromu ya da biküspid aort kapağı olan hastalarda aort kökünün izlenmemesi aort diseksiyonu gibi hayatı tehdit eden bir komplikasyona zemin hazırlayabilir.
• Enfektif endokardit. Yetmezlik yapan kapak yüzeyleri bakteri yerleşimi için uygun zemin oluşturabilir ve kapak hasarını hızla ağırlaştırabilir.

Yaşam Tarzı

Aort kapağı yetmezliğiyle yaşamak uzun vadeli bir izlem ve dikkat gerektirir. Hastalığın ciddiyetine göre günlük yaşam değişkenlik gösterebilir.

Fiziksel Aktivite

Hafif ve orta dereceli yetmezliği olan ve belirtisi bulunmayan pek çok kişi normale yakın bir fiziksel aktivite düzeyini sürdürebilir. Ağır aort kapağı yetmezliğinde ise yoğun egzersiz ve yarışmacı spor sol ventrikül üzerindeki yükü artırabilir. Özellikle izometrik egzersizler yani ağırlık kaldırma gibi kas germe egzersizleri aort basıncını artırdığından dikkatli değerlendirilmelidir. Hangi tür ve yoğunlukta egzersizin uygun olduğuna kardiyologunuz karar vermelidir.

Kan Basıncı Kontrolü

Yüksek tansiyon aort kapağı yetmezliğini doğrudan kötüleştirir. Kan basıncını hedef değerlerde tutmak hem sol ventrikül üzerindeki yükü azaltır hem de aortanın daha fazla genişlemesini önlemeye yardımcı olabilir. Evde düzenli tansiyon takibi ve sonuçların kayıt altına alınması doktorunuzun tedaviyi yönlendirmesine katkıda bulunur.

İlaç Kullanımı

Başlanan ilaçları düzenli kullanmak ve kendiniz kesmemek çok önemlidir. Cerrahi sonrasında kapak türüne göre ilaç tedavisi değişir. Mekanik kapak takılmışsa warfarin tedavisi çok dikkatli yönetilmeli ve INR değerleri düzenli olarak takip edilmelidir. Başka bir sağlık sorunu için ilaç başlanacaksa kapak hastalığınızı ve kullandığınız ilaçları mutlaka belirtin.

Enfektif Endokardit Korunması

Aort kapağı yetmezliği olan bazı hastalarda diş tedavileri ve belirli cerrahi girişimler öncesinde antibiyotik profilaksisi önerilebilir. Diş hekiminizi ve tedavi yapacak her sağlık profesyonelini kapak hastalığınız hakkında bilgilendirin. Ağız hijyenine özen göstermek de enfeksiyon riskini azaltır.

Marfan Sendromu ve Biküspid Aort Kapağı Olan Hastalar

Bu hastalarda aort kökü ve asendan aort çapı düzenli olarak izlenmelidir. Aort çapı belirli bir eşiği aştığında belirtisiz bile olunsa cerrahi müdahale gerekebilir. Ailede Marfan sendromu ya da aort diseksiyonu öyküsü varsa birinci derece aile bireylerinin de değerlendirilmesi önemlidir.

Düzenli Takip

Aort kapağı yetmezliği düzenli ekokardiyografi ve kardiyoloji kontrolü gerektiren bir hastalıktır. Takip sıklığı hastalığın ciddiyetine göre belirlenir. Hafif yetmezlikte her iki ila beş yılda bir, orta dereceli yetmezlikte her bir ila iki yılda bir, ağır yetmezlikte ise yılda bir ya da daha sık kontrol önerilir. Herhangi bir yeni belirti başladığında randevuyu beklemeyin ve doktorunuzu arayın. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Nefes darlığı yeniden başlarsa ya da kötüleşirse
• Yatarken nefes almak güçleşirse
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik gelişirse
• Göğüste ağrı ya da baskı hissedilirse
• Bayılma ya da bayılmak üzere olma hissi gelişirse
• Ateş ve halsizlikle birlikte terleme başlarsa

Randevuya Hazırlanma

Aort kapağı yetmezliği tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Belirtilerin ne zaman başladığını ve nasıl ilerlediğini not edin.
• Önceki ekokardiyografi raporlarınız varsa getirin. Sol ventrikül boyutu ve ejeksiyon fraksiyonu değerleri özellikle önemlidir.
• Marfan sendromu, biküspid aort kapağı ya da aort hastalığı ailesinde varsa mutlaka belirtin.
• Romatizmal ateş ya da enfektif endokardit öykünüzü paylaşın.
• Kullandığınız tüm ilaçları, takviyeleri ve bitkisel ürünleri listeleyin.
• Diş tedavisi ya da cerrahi girişim planlarınız varsa belirtin.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Yetmezliğim ne derece ciddi?
• Sol ventrikulüm ne durumda ve büyüme var mı?
• Cerrahi ya da başka bir girişime ihtiyacım var mı, yoksa izlem yeterli mi?
• Aort kökümün durumu nasıl?
• Kapak onarımı mı yoksa değişim mi daha uygun olur?
• Biyolojik mi mekanik mi kapak öneriyorsunuz?
• Egzersiz yapabilir miyim ve hangi aktiviteler güvenli?
• Diş tedavisi öncesinde antibiyotik kullanmam gerekiyor mu?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Belirtiler ne zaman başladı ve nasıl ilerledi?
• Yatarken ya da eforla nefes darlığı yaşıyor musunuz?
• Ailede Marfan sendromu, biküspid aort kapağı ya da aort hastalığı var mı?
• Daha önce romatizmal ateş ya da kapak enfeksiyonu geçirdiniz mi?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• Egzersiz kapasitenizdeki değişiklikleri fark ettiniz mi?
• Yüksek tansiyonunuz var mı ve iyi kontrol ediliyor mu?

Kalp kapak hastalığı, kalbin dört kapağından birinin ya da birkaçının düzgün çalışmamasıyla ortaya çıkan bir durumdur. Kalp kapakları kanın kalp odacıkları arasında ve kalpten büyük damarlara doğru tek yönlü akmasını sağlar. Bir kapak yeterince açılmadığında kan geçişi zorlaşır; tam kapanmadığında ise kan geri kaçar. Her iki durumda da kalp daha fazla çalışmak zorunda kalır.

Kalp kapak hastalığı hafif seyirli olduğunda yıllarca belirti vermeyebilir. Hastalık ilerledikçe kalp giderek artan yükle mücadele eder ve zamanla kalp yetmezliğine yol açabilir. Erken tanı ve uygun takiple pek çok hasta uzun yıllar boyunca yakın izlem altında belirtisiz biçimde yaşayabilir. Hastalık ilerlediğinde ise cerrahi ya da kateter yöntemli girişimler kapağı onarabilir ya da değiştirebilir.

Kalp kapak hastalığı her yaşta görülebilir. Romatizmal ateş, doğumsal kapak sorunları, yaşa bağlı kalsifikasyon ve enfeksiyonlar bu hastalığın en sık nedenleri arasındadır.

Türleri

Kalp kapak hastalığının türü hem hangi kapağın etkilendiğine hem de kapağın nasıl etkilendiğine göre değişir.

Kapak İşlev Bozukluklarının Türleri

• Stenoz (darlık). Kapak yaprakçıkları kalınlaşır, sertleşir ya da birbirine yapışır. Kapak tam olarak açılamaz ve kan geçişi güçleşir. Kalp kanı dar açıklıktan geçirebilmek için daha fazla güç harcamak zorunda kalır.
• Yetersizlik (yetmezlik veya regürjitasyon). Kapak tam kapanmaz ve kan geri kaçar. Kalp hem ileri pompalamak hem de geri kaçan kanı tekrar pompalamak zorunda kaldığından aşırı yüklenir.
• Prolaps. Kapak yaprakçıkları kasılma sırasında sol atriuma doğru sarkar. Çoğunlukla mitral kapakta görülür. Hafif vakalarda sadece takip gerekebilirken bazı hastalarda kan kaçağına yol açabilir.

Hangi Kapak Etkilenebilir

• Aort kapağı hastalığı. Sol ventrikül ile aort arasındaki kapağın hastalığıdır. Aort darlığı en sık görülen ciddi kapak hastalıklarından biridir ve özellikle ileri yaşta kalsifikasyona bağlı olarak gelişir. Aort kapağı yetmezliğinde ise kan aortadan sol ventriküle geri kaçar.
• Mitral kapak hastalığı. Sol atrium ile sol ventrikül arasındaki kapağın hastalığıdır. Mitral darlık sıklıkla romatizmal ateşin geç dönem komplikasyonu olarak görülür. Mitral yetmezlikte kan sol ventriküle her kasılışta sol atriuma geri kaçar. Mitral kapak prolapsusu ise çok yaygın görülen ve çoğunlukla iyi huylu seyreden bir durumdur.
• Triküspid kapak hastalığı. Sağ atrium ile sağ ventrikül arasındaki kapağın hastalığıdır. Triküspid yetmezliği çoğunlukla sol taraf kapak hastalıklarının ya da pulmoner hipertansiyonun yol açtığı sağ ventrikül genişlemesinin sonucu olarak ikincil biçimde gelişir.
• Pulmoner kapak hastalığı. Sağ ventrikül ile pulmoner arterin arasındaki kapağın hastalığıdır. En sık doğumsal nedenlerle görülür.

Belirtileri

Kalp kapak hastalığı başlangıçta hiçbir belirti vermeyebilir. Hastalık ilerleyip kalp yeterince telafi edemez hale geldiğinde belirtiler ortaya çıkabilir. Belirtilerin türü ve şiddeti hem hangi kapağın etkilendiğine hem de hastalığın ciddiyetine göre değişebilir.

• Nefes darlığı. En sık görülen belirtilerden biridir. Başlangıçta yalnızca merdiven çıkmak ya da hızlı yürümek gibi efor gerektiren durumlarda ortaya çıkabilir. Zamanla istirahatte ya da yatarken de belirginleşebilir.
• Yorgunluk ve halsizlik. Kalp yeterince kan pompalayamadığında vücuda ulaşan kan azalır ve süregelen bir bitkinlik hissi gelişebilir.
• Bacak ve ayak bileklerinde şişlik. Özellikle sağ taraf kapak sorunlarında ya da ileri evre sol taraf hastalıklarında vücutta sıvı birikimi görülebilir.
• Çarpıntı ve düzensiz kalp atışı. Kalp kapağı hastalığı atriyal fibrilasyona ve diğer ritim bozukluklarına zemin hazırlayabilir.
• Göğüste ağrı veya baskı hissi. Özellikle aort darlığında eforla birlikte göğüs ağrısı görülebilir.
• Baş dönmesi ve bayılma. Özellikle ciddi aort darlığında egzersiz sırasında ya da sonrasında baş dönmesi ve bayılma görülebilir. Bu belirti çok önemlidir ve mutlaka ciddiye alınmalıdır.
• Kalp üfürümü. Doktor muayenesinde steteskopla duyulan anormal kalp sesi kapak sorununu akla getirebilir. Ancak her üfürüm hastalık anlamına gelmez; bazı üfürümler tamamen zararsız olabilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Aşağıdaki belirtiler fark edildiğinde bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Eforla ya da dinlenirken ortaya çıkan nefes darlığı
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik
• Çarpıntı veya düzensiz kalp atışı hissi
• Açıklanamayan yorgunluk ve egzersiz kapasitesinde düşme
• Kalp üfürümü saptandıysa değerlendirme için kardiyoloji kontrolü

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı
• Egzersiz sırasında ya da sonrasında bayılma
• Ani ve şiddetli nefes darlığı
• Çok hızlı ya da çok düzensiz kalp atışı

Nedenleri

Kalp kapağı hastalığının birden fazla nedeni olabilir. Nedenler hem hastalığın türüne hem de hangi kapağın etkilendiğine göre farklılık gösterir.

• Yaşa bağlı kalsifikasyon. En sık nedenlerden biridir. Kapak yaprakçıkları zamanla kireçlenerek sertleşir. Bu süreç özellikle aort kapağında belirgindir ve ileri yaşta aort darlığının en sık nedenidir. Yüksek tansiyon, yüksek kolesterol ve şeker hastalığı bu süreci hızlandırabilir.
• Romatizmal ateş. Tedavi edilmemiş boğaz enfeksiyonunun ardından gelişen romatizmal ateş mitral ve aort kapaklarına kalıcı hasar bırakabilir. Dünya genelinde hâlâ önemli bir neden olmayı sürdürmektedir.
• Doğumsal kapak sorunları. Bazı kişiler kapak yapısındaki anormalliklerle doğar. Biküspid aort kapağı, yani normalde üç yaprakçıklı olan aort kapağının iki yaprakçıklı olması en sık görülen doğumsal kapak sorunudur. Bu durum ilerleyen yıllarda erken kapak hasarına zemin hazırlayabilir.
• Enfektif endokardit. Bakterilerin kana karışarak kapak yaprakçıklarına yerleşmesi ve burada enfeksiyon oluşturması kapakları tahrip edebilir. Özellikle tedavi gecikmesi halinde ciddi ve hızlı kapak hasarına yol açabilir.
• Kalp krizi. Kalp krizine bağlı kas hasarı mitral kapağı destekleyen yapılara zarar verebilir ve ani mitral yetmezliğe neden olabilir.
• Kalp kası hastalıkları ve kalp yetmezliği. Kalbin büyümesi kapak halkalarının genişlemesine yol açabilir. Bu durum özellikle mitral ve triküspid kapaklarda yetmezliğe zemin hazırlayabilir.
• Radyasyon. Göğüs bölgesine uygulanan radyoterapi yıllar içinde kapak hasarına katkıda bulunabilir.
• Bazı ilaçlar. Belirli ilaçlar kapak hasarıyla ilişkilendirilmiştir. Bu durum genellikle uzun süreli kullanımda ortaya çıkabilir.

Risk Faktörleri

• İleri yaş. Kapak kalsifikasyonu ve dejenerasyonu yaşla birlikte artar. Ciddi aort darlığı özellikle yetmiş beş yaş üzerinde belirgin biçimde daha sık görülür.
• Doğumsal kapak anomalisi. Biküspid aort kapağı gibi doğumsal kapak sorunları erken yaşta ciddi kapak hastalığına zemin hazırlayabilir.
• Geçirilmiş romatizmal ateş. Tedavi edilmemiş boğaz enfeksiyonunun uzun vadeli komplikasyonu olarak kapak hasarı gelişebilir.
• Yüksek tansiyon ve yüksek kolesterol. Kapak kalsifikasyon sürecini hızlandırabilir.
• Enfektif endokardit öyküsü. Daha önce geçirilmiş kapak enfeksiyonu tekrar risk oluşturabilir.

Tanısı

Kalp kapak hastalığı tanısı klinik değerlendirme ve görüntüleme yöntemlerinin bir arada kullanılmasıyla konur. Hastalığın türünü, hangi kapağın etkilendiğini ve ciddiyetini belirlemek hem izlem planını hem de müdahale zamanlamasını doğrudan şekillendirir.

• Tıbbi öykü ve fizik muayene. Belirtilerin ne zaman başladığı, nasıl ilerlediği ve hangi durumlarda belirginleştiği sorgulanır. Fizik muayenede steteskopla kalp dinlenir. Kapak hastalığında duyulan üfürüm kalp seslerinin arasında ya da yerine geçen anormal bir sestir. Üfürümün zamanlaması, şiddeti ve niteliği kapağın türü ve ciddiyeti hakkında önemli ipuçları verir. Boyun damarları, akciğer sesleri ve bacaklardaki şişlik de değerlendirilir.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Kalp kapağı hastalığının tanısında altın standart yöntemdir. Kapak yaprakçıklarının yapısını, hareketini ve işlevini gerçek zamanlı olarak görüntüler. Kapağın ne kadar dar ya da kaçak olduğunu sayısal olarak ölçer. Kalp odacıklarının boyutunu, duvar kalınlığını ve ejeksiyon fraksiyonunu değerlendirir. İki boyutlu görüntüleme yetmezli kaldığında üç boyutlu ekokardiyografi ya da transözofageal ekokardiyografi yani yutaktan yapılan ultrason daha ayrıntılı bilgi sağlayabilir. Transözofageal ekokardiyografi özellikle cerrahi ya da kateter girişimi öncesinde çok değerlidir.
• EKG. Kalbin elektrik aktivitesini kaydeder. Ritim bozukluklarını, odacık büyümesine bağlı elektriksel değişiklikleri ve iletim sorunlarını gösterebilir. Atriyal fibrilasyon kapak hastalığının önemli bir komplikasyonu olduğundan EKG bu açıdan da değerlidir.
• Akciğer grafisi. Kalbin büyüklüğünü ve akciğerlerdeki sıvı birikimini gösterebilir. Kapak hastalığının kalp üzerindeki etkisini değerlendirmede yardımcı bilgi sağlar.
• Kalp MRI. Kalp odacıklarının boyutunu ve işlevini çok hassas biçimde ölçer. Ekokardiyografi ile yeterli görüntü alınamayan ya da ek anatomik bilgi gereken hastalarda tercih edilir. Kapağın ayrıntılı morfolojisini ve kapak yetmezliğinin miktarını değerlendirmede de kullanılabilir.
• Efor testi. Belirtisiz görünen hastalarda gizli belirtileri ortaya çıkarmak için kullanılabilir. Egzersiz sırasında kan basıncı, kalp hızı ve EKG izlenerek kalbin efor altındaki tepkisi değerlendirilir. Özellikle aort darlığında ve mitral kapak hastalığında cerrahi zamanlamasını belirlemede yardımcı bilgi sağlayabilir.
• Koroner anjiyografi ya da koroner BT anjiyografi. Kapak cerrahisi ya da kateter girişimi öncesinde koroner damarların değerlendirilmesi gerekir. Eşlik eden koroner damar hastalığı varsa aynı seans içinde kapak girişimiyle birlikte koroner girişim de planlanabilir. Özellikle elli yaş üzerindeki hastalarda ve risk faktörleri olan kişilerde koroner değerlendirme zorunludur.

Tedavisi

Kalp kapak hastalığının tedavisi hastalığın türüne, hangi kapağın etkilendiğine, ciddiyetine ve hastanın genel durumuna göre belirlenir. Hafif vakalarda ilaç tedavisi ve düzenli takip yeterliyken ileri vakalarda kapak onarımı ya da değişimi gerekebilir.

İlaç Tedavisi

İlaçlar kapak hastalığını doğrudan tedavi etmez ancak belirtileri hafifletir, kalbi korur ve komplikasyonların önlenmesine yardımcı olur.

• Kalp yetmezliği ilaçları. Kalbin iş yükünü azaltan ve sıvı birikimini önleyen ilaçlar nefes darlığı ve şişlik gibi belirtileri hafifletir. ACE inhibitörleri ya da ARB'ler, beta blokerler ve diüretikler bu grupta yer alır.
• Kan sulandırıcılar. Atriyal fibrilasyon eşlik ediyorsa ya da mekanik kapak takılmışsa pıhtı ve felç riskini azaltmak için kan sulandırıcılar kullanılır. Mekanik kapak kullanan hastaların büyük bölümünde warfarin gibi ilaçlar ömür boyu gerekebilir.
• Kan basıncı ilaçları. Özellikle aort kapağı yetmezliğinde kan damarlarını genişletip kalbin iş yükünü azaltan ilaçlar kalbin yeniden şekillenmesini yavaşlatabilir.
• Ritim bozukluklarının tedavisi. Atriyal fibrilasyon ya da diğer ritim sorunları ilaçlarla yönetilir.
• Enfektif endokardit profilaksisi. Bazı kapak sorunları olan hastalarda diş ve cerrahi işlemler öncesinde enfeksiyonu önlemek amacıyla antibiyotik kullanımı önerilebilir. Bu konuyu kardiyologunuzla görüşün.

Girişimsel ve Cerrahi Tedaviler

Kapak hastalığı ilerlediğinde ve ilaçlarla yeterli kontrol sağlanamadığında kapak onarımı ya da değişimi gerekir. Günümüzde hem cerrahi hem de kateter yöntemli seçenekler mevcuttur.

• Kapak onarımı. Mümkün olduğunda kapağın değiştirilmesi yerine onarılması tercih edilir. Bu yaklaşım özellikle mitral kapak hastalığında çok başarılı sonuçlar vermektedir. Onarım ameliyatında kapağın kendi dokusu korunur; çeşitli tekniklerle kapak işlevine yeniden kavuşturulur. Onarılan kapak mekanik kapak kadar uzun ömürlü olmayabilir ancak kan sulandırıcı gerektirmeme gibi önemli avantajlar sunabilir.
• Kapak değişimi ile biyolojik kapak. Hayvan dokusundan ya da insan bağış dokusundan hazırlanan bu kapaklar doğal hissettiren bir akış sağlar. Uzun süreli kan sulandırıcı gerektirmez. Ancak zamanla bozulabilir ve on ila yirmi yıl içinde değiştirilmesi gerekebilir. Genellikle ileri yaştaki hastalarda ya da kan sulandırıcı kullanamayacak kişilerde tercih edilir.
• Kapak değişimi ile mekanik kapak. Metal alaşımlı bu kapaklar çok dayanıklıdır ve nadiren değiştirilmesi gerekir. Ancak pıhtı oluşum riski nedeniyle ömür boyu warfarin kullanımı zorunludur. Genellikle genç hastalarda tercih edilir.
• TAVI (transkatetr aort kapağı implantasyonu). Aort darlığı için geliştirilmiş kateter temelli bir yöntemdir. Kasıktan ya da göğüsten ilerletilen ince bir kateter aracılığıyla yeni kapak hasarlı kapağın içine yerleştirilir. Açık kalp ameliyatı gerektirmez. Başlangıçta yalnızca ameliyat riski yüksek olan yaşlı hastalara önerilirken artık orta ve düşük riskli hastalarda da uygulanmaktadır. Hızlı iyileşme süreci ve kısa hastanede kalış süresi önemli avantajlarıdır.
• MitraClip ve diğer kateter temelli mitral girişimler. Mitral kapak yetmezliği olan ve cerrahi riski yüksek hastalarda kateter yöntemli cihazlar kapağı onarmak için kullanılabilir. MitraClip, kapak yaprakçıklarını birbirine klipsleyerek kan kaçağını azaltan bir yöntemdir.
• Balon valvüloplasti. Dar bir kapağı balon şişirerek genişletme işlemidir. Özellikle mitral darlıkta ve uygun hastalarda pulmoner darlıkta uygulanabilir. Aort darlığında geçici bir yöntem olarak uygulanabilir ancak kalıcı çözüm değildir.

Komplikasyonları

Tedavi edilmemiş ya da yeterince kontrol altına alınmamış kalp kapağı hastalığı zamanla ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

• Kalp yetmezliği. En sık ve en önemli komplikasyondur. Kalp üzerindeki süregelen yük zamanla kalbin pompalama kapasitesini aşar ve kalp yetmezliği gelişir.
• Atriyal fibrilasyon. Özellikle mitral kapak hastalığında sık görülür. Atriyal fibrilasyon hem belirtileri ağırlaştırır hem de felç riskini artırır.
• Felç. Atriyal fibrilasyona bağlı pıhtı oluşumu felç riskini artırabilir. Mekanik kapak kullanan hastalarda da pıhtı riski mevcuttur. Kan sulandırıcı tedavi bu riski azaltır.
• Enfektif endokardit. Hasarlı kapak yüzeyleri bakteri yerleşimi için uygun bir zemin oluşturabilir. Enfektif endokardit hem kapak hasarını hızla ağırlaştırabilir hem de ciddi sistemik enfeksiyona yol açabilir.
• Ani kalp durması. Ciddi ve tedavi edilmemiş kapak hastalıklarında, özellikle ileri aort darlığında, ani kalp durması riski artabilir.

Yaşam Tarzı

Kalp kapağı hastalığıyla yaşamak uzun vadeli bir bakış açısı gerektirir. Hastalığın türü ve ciddiyetine göre günlük yaşamda bazı noktalara dikkat etmek önemlidir.

Fiziksel Aktivite

Kalp kapağı hastalığında egzersiz konusu kişiye özgü değerlendirilmelidir. Hafif kapak hastalığı olan ve belirtisi bulunmayan pek çok kişi normal fiziksel aktiviteye devam edebilir. Ciddi aort darlığı gibi ağır kapak hastalığı olan kişilerde ise yoğun egzersiz belirtileri tetikleyebilir ya da riski artırabilir. Hangi tür ve yoğunlukta aktivitenin güvenli olduğuna kardiyologunuz karar vermelidir.

İlaç Kullanımı

Kapak hastalığına yönelik ilaçları düzenli kullanmak çok önemlidir. Mekanik kapak kullanan hastalarda warfarin tedavisi çok dikkatli yönetilmelidir. Warfarin dozu düzenli INR takibiyle ayarlanır. Dozu atlamamak ve ilaç etkileşimine yol açabilecek besinler ile ilaçlar konusunda dikkatli olmak gerekir. Herhangi bir ilacı kendiniz kesmemeyin.

Enfektif Endokardit Korunması

Kapak hastalığı olan bazı kişilerde diş tedavileri ve belirli cerrahi girişimler öncesinde enfeksiyonu önlemek amacıyla antibiyotik kullanımı önerilebilir. Diş hekiminizi ve tedavi yapacak her doktoru kapak hastalığınız hakkında bilgilendirin. Ağız hijyenine özen göstermek de enfektif endokardit riskini azaltmada önemlidir.

Tuz ve Sıvı Alımı

Kalp yetmezliği belirtileri olan hastalarda tuz tüketimini azaltmak sıvı birikimini önlemeye yardımcı olur. Günlük tuz hedefini doktorunuzla belirleyin. Bazı hastalarda sıvı alımının da sınırlandırılması gerekebilir.

Günlük Kilo Takibi

Her sabah aynı saatte tartılmak ve kiloyu kayıt altına almak sıvı birikimini erkenden fark etmenin pratik bir yoludur. Kısa sürede belirgin kilo artışı doktorunuzu aramanızı gerektirebilir.

Düzenli Takip

Kalp kapağı hastalığı düzenli kardiyoloji izlemi gerektirir. Ekokardiyografi ile kapak işlevi ve kalp odacıklarının boyutu düzenli aralıklarla değerlendirilir. Takip sıklığı hastalığın ciddiyetine göre belirlenir. Cerrahi ya da kateter girişimi geçirenlerde de uzun vadeli izlem zorunludur. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Nefes darlığı yeniden başlarsa ya da kötüleşirse
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik artarsa
• Göğüs ağrısı ya da baskı hissedilirse
• Bayılma ya da bayılmak üzere olma hissi gelişirse
• Çarpıntı ya da düzensiz kalp atışı hissedilirse
• Beklenmedik ateş ateşle birlikte terleme ve halsizlik başlarsa

Randevuya Hazırlanma

Kalp kapağı hastalığı tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Belirtilerin ne zaman başladığını ve nasıl ilerlediğini not edin.
• Daha önce kalp üfürümü saptandıysa ne zaman ve nerede saptandığını belirtin.
• Çocuklukta boğaz enfeksiyonu ya da romatizmal ateş öykünüz varsa paylaşın.
• Kullandığınız tüm ilaçları, takviyeleri ve bitkisel ürünleri listeleyin.
• Önceki ekokardiyografi raporlarınız varsa getirin.
• Diş tedavisi ya da cerrahi girişim planlarınız varsa belirtin.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Hangi kapağım etkilenmiş ve hastalık ne kadar ciddi?
• Cerrahi ya da kateter girişimine ihtiyacım var mı?
• Girişim gerekiyorsa onarım mı yoksa değişim mi daha uygun?
• Biyolojik mi mekanik mi kapak daha uygun olur?
• TAVI ya da kateter yöntemli bir seçenek var mı?
• Diş tedavisi öncesinde antibiyotik kullanmam gerekiyor mu?
• Egzersiz yapabilir miyim ve ne kadar?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Belirtiler ne zaman başladı ve nasıl ilerledi?
• Daha önce kalp üfürümü saptandı mı?
• Çocuklukta romatizmal ateş geçirdiniz mi?
• Bilinen başka bir kalp hastalığınız var mı?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• Egzersiz sırasında belirtiler artıyor mu?
• Daha önce kalp ameliyatı geçirdiniz mi?

Ani kardiyak arrest, kalbin aniden ve beklenmedik biçimde işlevini yitirmesidir. Kalp, elektrik sistemindeki ani bir bozukluk nedeniyle düzensiz titreşmeye başlar ya da tamamen durur. Bu durumda vücuda kan pompalanmaz ve beyin dahil tüm organlar oksijensiz kalır. Birkaç dakika içinde müdahale edilmezse hayatı tehdit eder.

Ani kardiyak arrest, kalp krizi ile sıklıkla karıştırılır; ancak ikisi farklı durumlardır. Kalp krizinde kalbe giden bir damar tıkanır ve kalp kası hasar görmeye başlar; kalp atmaya devam eder. Ani kardiyak arrestte ise kalbin elektrik sistemi çöker ve kalp atışı durur ya da anlamlı bir pompalama yapamayacak düzeyde bozulur. Bununla birlikte kalp krizi ani kardiyak arrestin en önemli tetikleyicilerinden biridir.

Ani kardiyak arrest dünya genelinde en sık görülen kardiyovasküler ölüm nedenlerinden biridir. Ancak hızlı müdahaleyle hayatta kalma şansı belirgin biçimde artırılabilir. İlk birkaç dakika içinde kalp masajı başlanması ve defibrilatör kullanılması hayat kurtarıcıdır.

Belirtileri

Ani kardiyak arrest çoğunlukla ani ve öncesinde uyarı işaretleri olmaksızın gerçekleşir. Bazı kişilerde olay öncesinde saatler ya da dakikalar içinde belirtiler görülebilir; ancak bu belirtiler her zaman fark edilmeyebilir ya da ciddiye alınmayabilir.

• Ani bilinç kaybı. Kişi aniden yere yığılır ve yanıt vermez hale gelir. Bu ani kardiyak arrestin en belirgin bulgusudur.
• Nefes almama ya da anormal soluma. Kişi nefes almıyor olabilir ya da çok yüzeysel ve düzensiz bir şekilde nefes alıyor gibi görünebilir. Bazen gasping adı verilen ani soluk alma sesleri duyulabilir; bu durum normal nefes alma değildir.
• Nabzın alınamaması. Kalp yeterli kan pompalamadığından nabız alınamaz ya da çok zayıf hissedilir.

Ani kardiyak arrest öncesinde bazı kişilerde şu belirtiler görülebilir.

• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı ya da baskı hissi
• Nefes darlığı
• Çarpıntı ya da çok hızlı kalp atışı hissi
• Baş dönmesi ya da bayılmak üzere olma hissi
• Bulantı ve terleme

Ne Yapılmalı: Derhal Harekete Geçin

Ani kardiyak arrest karşısında atılacak her adım ve geçen her saniye hayat kurtarır ya da kaybettirir.

Yanınızdaki biri aniden bilincini kaybedip yanıt vermez hale gelirse şunları yapın.

• Derhal 112'yi arayın ya da oradaki birine aratın.
• Kişinin nefes alıp almadığını kontrol edin. Nefes almıyorsa ya da anormal biçimde soluyorsa hemen kalp masajına başlayın.
• Kalp masajı için iki elinizi kişinin göğsünün ortasına yerleştirin ve güçlü, hızlı baskılar uygulayın. Dakikada en az yüz kez, göğsü yaklaşık beş santimetre çökecek şekilde bastırın. Durmayın.
• Yakınlarda otomatik harici defibrilatör varsa getirtin ve açıklamalarını takip edin. Defibrilatör kullanımı için kalp masajına ara vermekten çekinmeyin; cihaz ne yapılması gerektiğini söyleyecektir.
• Profesyonel yardım gelene kadar kalp masajına devam edin.

Kalp masajı yapmayı bilmiyorsanız 112 operatörü sizi adım adım yönlendirebilir. Mükemmel olmak zorunda değilsiniz. Hiç yapmamaktan her zaman daha iyidir.

Nedenleri

Ani kardiyak arrestin büyük çoğunluğu kalbin elektrik sistemindeki ani bir bozukluktan kaynaklanır. Bu bozuklukların çoğunda altta yatan bir kalp hastalığı vardır; ancak bazı kişilerde ilk belirti ani kardiyak arrest olabilir.

• Ventriküler fibrilasyon. Ani kardiyak arrestin en sık nedenidir. Kalbin alt odacıkları koordineli biçimde kasılmak yerine kaotik ve düzensiz titreşmeye başlar. Bu durumda anlamlı bir kan pompalama olmaz. Ventriküler fibrilasyon genellikle altta yatan koroner damar hastalığı ya da kalp krizi zemininde gelişir.
• Ventriküler taşikardi. Kalp çok hızlı atmaya başlar ve vücudun ihtiyacını karşılayacak kadar kan pompalayamaz hale gelebilir. Bu durum ventriküler fibrilasyona dönüşerek ani kardiyak arreste yol açabilir.
• Kalp krizi. Koroner arterin tıkanması kalp kasını besleyen bölgeyi oksijensiz bırakır. Bu durum tehlikeli ritim bozukluklarını tetikleyebilir ve ani kardiyak arreste zemin hazırlayabilir.
• Koroner damar hastalığı. Damarların içinde yıllar içinde biriken yağ plaklarının varlığı hem kalp krizine hem de ani kardiyak arreste zemin hazırlayabilir. Ani kardiyak arrest kurbanlarının önemli bir bölümünde daha önce tanı konulmamış koroner damar hastalığı mevcuttur.
• Kalp kası hastalıkları. Dilate kardiyomiyopati, hipertrofik kardiyomiyopati ve aritmojenik kardiyomiyopati ani kardiyak arrest riskini artıran önemli nedenler arasındadır. Hipertrofik kardiyomiyopati genç sporcularda ani ölümün en sık nedenlerinden biridir.
• Kalp yetmezliği. Zayıflamış kalp kası hem mekanik hem de elektrik sistemi açısından daha savunmasızdır. Ejeksiyon fraksiyonu düşük olan hastalar ani kardiyak arrest açısından daha yüksek risk taşır.
• Kalp kapağı hastalıkları. Ciddi aort darlığı ve diğer kapak sorunları kalbi hem mekanik hem de elektriksel olarak olumsuz etkileyebilir.
• Doğumsal kalp sorunları. Bazı doğumsal kalp defektleri tedavi edilse bile ilerleyen yıllarda ani kardiyak arrest riskini artırabilir.
• İyon kanalı hastalıkları. Brugada sendromu, uzun QT sendromu ve katekolaminerjik polimorfik ventriküler taşikardi gibi genetik kaynaklı elektriksel hastalıklar yapısal bir kalp sorunu olmaksızın ani kardiyak arreste yol açabilir. Genç ve görünürde sağlıklı kişilerde açıklanamayan ani ölüm bu hastalıklar açısından araştırmayı gerektirebilir.
• Kommosyo kordis. Göğüs duvarına gelen ani ve güçlü bir darbe, özellikle kalbin belirli bir ritim aşamasında gelirse ventriküler fibrilasyona yol açabilir. Genellikle topun göğse çarpması gibi spor kazalarında görülür.

Risk Faktörleri

• Daha önce ani kardiyak arrest geçirmiş olmak. Önceki bir ani kardiyak arrest en güçlü risk faktörüdür. Hayatta kalan kişilerde tekrarlama riski yüksek olduğundan ICD tedavisi neredeyse her zaman gereklidir.
• Bilinen koroner damar hastalığı veya geçirilmiş kalp krizi. Ani kardiyak arrest kurbanlarının büyük bölümünde altta yatan koroner damar hastalığı mevcuttur.
• Düşük ejeksiyon fraksiyonu. Özellikle yüzde otuz beş ve altında olan ejeksiyon fraksiyonu ani kardiyak arrest riskini belirgin biçimde artırır.
• Ailede ani kardiyak ölüm öyküsü. Birinci derece akrabalarda genç yaşta açıklanamayan ani kardiyak ölüm genetik bir kalp hastalığına işaret edebilir.
• Kalp kası hastalığı. Hipertrofik kardiyomiyopati, aritmojenik kardiyomiyopati ve dilate kardiyomiyopati riski artıran önemli nedenlerdir.
• Genetik iyon kanalı hastalıkları. Uzun QT sendromu, Brugada sendromu ve benzer hastalıklar özellikle genç ve görünürde sağlıklı kişilerde ani kardiyak arrest riskini artırır.
• Erkek cinsiyet. Ani kardiyak arrest erkeklerde kadınlara oranla çok daha sık görülür.
• İleri yaş. Risk yaşla birlikte artar; ancak genç bireyleri de etkileyebilir.
• Sigara, obezite ve şeker hastalığı. Bu durumlar koroner damar hastalığı riskini artırdığından dolaylı olarak ani kardiyak arrest riskini de yükseltebilir.

Tanısı

Ani kardiyak arrest klinik bir tanıdır. Kişinin bilincinin kaybedilmesi, yanıt vermemesi ve nefes almaması ya da anormal soluma göstermesi ani kardiyak arresti düşündürür. Bu noktada müdahaleye hemen başlanır; tanı beklenmez.

Hayatta kalma sağlandıktan sonra ani kardiyak arrestin nedenini belirlemek hem tekrarlama riskini azaltmak hem de uygun tedaviyi planlamak için büyük önem taşır.

• EKG. Resüsitasyon sonrasında çekilen EKG kalp krizini, iletim bozukluklarını, uzun QT sendromu ve Brugada sendromu gibi genetik elektrik hastalıklarını ortaya koyabilir. Ayrıca ritim bozukluğunun türünü belgelemeye yardımcı olur.
• Kan testleri. Troponin yüksekliği kalp krizini akla getirir. Elektrolit düzeyleri, böbrek fonksiyonları ve tiroit testleri katkıda bulunan nedenleri araştırmak için istenir. Resüsitasyon sonrası metabolik tabloyu değerlendirmek amacıyla kan gazı ve laktat ölçümü de yapılabilir.
• Koroner anjiyografi. Kalp krizinin ani kardiyak arreste yol açmış olabileceği düşünülen hastalarda tıkalı damarı belirlemek ve açmak amacıyla acil anjiyografi yapılabilir. Resüsitasyon sonrası yoğun bakımda izlenen hastalarda bu işlem çoğunlukla ilk saatler içinde gerçekleştirilir.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Kalbin yapısını ve işlevini değerlendirir. Ejeksiyon fraksiyonu, duvar hareketi, kapak sorunları ve kalp kası hastalığı olup olmadığı ortaya konur.
• Kalp MRI. Kalp kasındaki yapısal değişiklikleri, fibrozis alanlarını ve kalp kası hastalığını ayrıntılı biçimde gösterir. Ani kardiyak arrestin altta yatan nedenini anlamlandırmada değerlidir.
• Genetik test ve aile taraması. Genç hastalar ve yapısal kalp hastalığı saptanmayan kişilerde iyon kanalı hastalıklarına yönelik genetik test önerilebilir. Uzun QT sendromu, Brugada sendromu ve aritmojenik kardiyomiyopati gibi kalıtsal hastalıklar saptandığında birinci derece aile bireylerinin taranması hayat kurtarıcı olabilir.
• Elektrofizyoloji çalışması. Belirli durumlarda kalbin elektrik sistemi haritalandırılarak tehlikeli ritim bozukluklarının kaynağı belirlenir. Bu bilgi hem ICD kararına hem de kateter ablasyon planlamasına katkıda bulunur.

Tedavisi

Ani kardiyak arrestin tedavisi iki aşamada ele alınır. Birincisi olayın anında sağ kalımı sağlamak, ikincisi ise tekrarlamayı önlemektir.

Ani Müdahale: Sağ Kalım Zinciri

• Erken tanıma ve 112'nin aranması. Ani kardiyak arrestin hızla tanınması ve profesyonel yardımın çağrılması müdahalenin ilk halkasıdır. Her dakika hayatta kalma olasılığını önemli ölçüde düşürür.
• Kalp masajı (CPR). Kalp atışı durana kadar elle yapılan kalp masajı beyne ve diğer organlara kan akışını sürdürür. Güçlü, hızlı ve kesintisiz baskılar uygulamak kritik önem taşır. Sadece el baskısıyla yapılan kalp masajı, ağızdan solunum yapma konusunda isteksiz olan kişiler için etkili ve önerilen bir yöntemdir.
• Erken defibrilasyon. Ventriküler fibrilasyona bağlı ani kardiyak arrestte kalbi normal ritmine döndürmek için elektrik şoku gerekir. Otomatik harici defibrilatörler kamuya açık alanlara giderek daha yaygın biçimde yerleştirilmektedir. Bu cihazlar sesli yönergelerle kullanımı kolaylaştırmaktadır ve tıbbi eğitim gerektirmez. Ne kadar erken kullanılırsa hayatta kalma olasılığı o kadar yükselir.
• İleri yaşam desteği. Sağlık ekipleri hastane öncesinde ve acil serviste ilaç tedavisi, ileri hava yolu yönetimi ve gerektiğinde tekrar defibrilasyon uygular.
• Yoğun bakım izlemi. Resüsitasyon sonrası yoğun bakımda hedefli sıcaklık yönetimi, beyin koruyucu önlemler ve organ desteği uygulanabilir. Bu dönemde ani kardiyak arrestin nedenine yönelik araştırma da eş zamanlı sürdürülür.

Tekrarlama Riskini Önleme

• İmplante edilebilir kardiyoverter defibrilatör (ICD). Ani kardiyak arrestten sağ kurtulan kişilerde tekrarlama riski çok yüksektir. ICD bu hastalarda en etkili koruyucu tedavidir. Göğüs altına yerleştirilen bu küçük cihaz kalp ritmini sürekli izler. Hayatı tehdit eden bir ritim bozukluğu algıladığında otomatik olarak elektrik şoku vererek kalbi normale döndürür. ICD tekrarlayan ani kardiyak arrest riskini belirgin biçimde azaltır.
• Altta yatan nedenin tedavisi. Ani kardiyak arrestin nedenine yönelik özgün tedaviler uygulanır. Tıkalı koroner damar varsa balon-stent ya da bypass ameliyatıyla açılır. Kalp kası hastalığına yönelik ilaç tedavileri başlanır. İyon kanalı hastalığı saptandığında buna özgün tedaviler planlanır. Bazı ilaçların kesilmesi ya da değiştirilmesi gerekebilir.
• Kateter ablasyon. Tekrarlayan ventriküler taşikardi ataklarında ya da ICD şoklarını azaltmak amacıyla kateter ablasyon uygulanabilir. Kalbin elektrik sistemi haritalandırılarak ritim bozukluğunun kaynağı seçici biçimde devre dışı bırakılır. Kateter ablasyon ICD'nin yerini almaz; ikisi birlikte kullanılabilir.
• Antiaritmik ilaçlar. Tehlikeli ritim bozukluklarının sıklığını azaltmak amacıyla kullanılabilir. Amiodaron ve sotalol en sık tercih edilen ilaçlardandır. Bu ilaçlar ICD şoklarını azaltmaya yardımcı olabilir ancak tek başına ani kardiyak arreste karşı yeterli koruma sağlamazlar.
• Kardiyak resenkronizasyon tedavisi. Düşük ejeksiyon fraksiyonu olan ve sol dal bloğu bulunan hastalarda CRT-D cihazı hem kalp yetmezliğini destekler hem de ani kardiyak arreste karşı koruma sağlar.

Komplikasyonları

Ani kardiyak arrestten sağ kurtulan hastalarda müdahalenin başlangıcına kadar geçen süre ve uygulanan resüsitasyonun etkinliği, uzun vadeli sonuçları büyük ölçüde belirler.

• Beyin hasarı. Beyin oksijensiz kaldığı süreye bağlı olarak hafif bilişsel bozukluklardan ağır nörolojik hasara kadar geniş bir yelpazede kalıcı etki görülebilir. Erken ve etkili kalp masajı bu riski önemli ölçüde azaltır.
• Rib kırığı ve göğüs hasarı. Güçlü kalp masajı kaburga kırıklarına ve göğüs duvarında morluklara yol açabilir. Bu durum uygulamanın doğru yapıldığının göstergesidir; kalp masajının bir yan etkisidir ve gereklidir.
• Kalp fonksiyonunun bozulması. Resüsitasyon sonrası miyokard sersemlemesi adı verilen geçici bir kalp işlev bozukluğu gelişebilir. Kalp birkaç gün ile birkaç hafta içinde kısmen ya da tamamen iyileşebilir.
• Psikolojik etki. Ani kardiyak arresten kurtulan kişilerde ve olayı yakından yaşayan aile bireylerinde travma sonrası stres bozukluğu, anksiyete ve depresyon gelişebilir. Bu durum ciddiye alınmalı ve profesyonel destek aranmalıdır.

Yaşam Tarzı

Ani kardiyak arrestten sonra hayatını sürdüren kişiler için iyileşme hem fiziksel hem de duygusal bir süreçtir.

ICD ile Yaşamak

ICD cihazı takılan kişilerin büyük çoğunluğu normal yaşamlarına dönebilir. Günümüz ICD'leri çok güvenilirdir. Cihaz bir şok verdiğinde göğüste ani bir sarsılma ya da vurma hissi oluşabilir. Tek bir şok aldıktan sonra iyi hissediyorsanız doktorunuzu bilgilendirin. Kısa sürede birden fazla şok aldıysanız vakit kaybetmeden acile gidin. Cihaz kontrol randevuları aksatılmamalıdır.

Altta Yatan Hastalığın Yönetimi

Ani kardiyak arrestin nedenine yönelik tedavi hayat boyu sürebilir. Koroner damar hastalığı, kalp yetmezliği ya da kalp kası hastalığına yönelik ilaçları düzenli kullanmak tekrar olayı önlemede kritik öneme sahiptir. İlaçları kendiniz kesmemek çok önemlidir.

Risk Faktörlerinin Kontrolü

Sigara bırakılmalıdır. Yüksek tansiyon, şeker hastalığı ve yüksek kolesterol iyi yönetilmelidir. Sağlıklı beslenme ve uygun kilo kalp sağlığını destekler. Bu değişiklikler hem kalp üzerindeki yükü azaltır hem de gelecekteki olay riskini düşürür.

Fiziksel Aktivite

Ani kardiyak arrest sonrasında hangi fiziksel aktivitelerin güvenli olduğu altta yatan nedene, uygulanan tedaviye ve kalp işlevinin durumuna göre değişir. Bu karar kardiyologunuz tarafından verilmelidir. Pek çok hasta kardiyak rehabilitasyon programıyla güvenli ve denetimli biçimde yeniden aktif yaşama döner.

Aile Bireylerinin Bilgilendirilmesi

Ani kardiyak arrestin ailevi bir nedene bağlı olduğu saptanırsa birinci derece aile bireylerinin kardiyoloji değerlendirmesinden geçmesi önerilir. Ayrıca aile bireylerinin temel yaşam desteği yani kalp masajı ve defibrilatör kullanımı konusunda eğitim alması hem pratik hem de psikolojik açıdan büyük önem taşır.

Duygusal İyileşme

Ani kardiyak arrestten kurtulmak hem kişi hem de ailesi için derin bir deneyimdir. Kaygı, ölüm korkusu, ICD şoku endişesi ve depresyon bu süreçte sık görülür. Bu duyguları doktorunuzla paylaşın ve gerektiğinde profesyonel psikolojik destek alın. Pek çok hasta ve hasta yakını destek gruplarından büyük fayda görmektedir.

Düzenli Takip

Ani kardiyak arrest sonrasında düzenli kardiyoloji takibi zorunludur. Kalp ultrasonografisi, EKG, kan testleri ve ICD cihaz kontrolleri belirli aralıklarla tekrarlanır. Aşağıdaki durumlardan herhangi birinde vakit kaybetmeden acile gidin.

• ICD'den şok aldıysanız
• Kısa sürede birden fazla ICD şoku aldıysanız
• Bayılma ya da bayılmak üzere olma hissettiyseniz
• Göğüs ağrısı ya da ciddi nefes darlığı gelişirse
• Çarpıntı ya da çok hızlı kalp atışı hissettiyseniz

Randevuya Hazırlanma

Ani kardiyak arrest tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Olayın nasıl gerçekleştiğini ve müdahalenin nasıl yapıldığını aktarın.
• Daha önce kalp hastalığı, ritim bozukluğu ya da bayılma öykünüz varsa paylaşın.
• Ailede genç yaşta açıklanamayan ani kalp ölümü öyküsü varsa mutlaka belirtin.
• Kullandığınız tüm ilaçları, takviyeleri ve bitkisel ürünleri listeleyin.
• ICD kullanıyorsanız cihaz kartınızı ve son kontrol bilgilerinizi getirin.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Ani kardiyak arrestimin nedeni nedir?
• ICD gerekiyor mu ya da takıldıysa ne zaman değiştirilecek?
• Tekrarlama riskini azaltmak için ne yapabilirim?
• Kateter ablasyon benim için bir seçenek mi?
• Aile bireylerimin taranması gerekiyor mu?
• Egzersiz yapabilir miyim ve kardiyak rehabilitasyona katılmalı mıyım?
• ICD şoku aldığımda ne yapmalıyım?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Olay nasıl gerçekleşti ve müdahale ne kadar sürede başladı?
• Daha önce kalp hastalığı ya da ritim bozukluğu tanısı aldınız mı?
• Ailede genç yaşta açıklanamayan ani kalp ölümü var mı?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• Daha önce bayılma ya da çarpıntı atakları yaşadınız mı?
• Sigara ya da uyuşturucu kullanıyor musunuz?

Hasta sinüs sendromu, kalbin doğal ritim oluşturucusu olan sinüs düğümünün düzgün çalışmadığı bir iletim sistemi hastalığıdır. Sinüs düğümü kalbin sağ üst odacığında yer alır ve her atımı başlatan elektrik sinyalini üretir. Bu düğüm düzgün çalışmadığında kalp çok yavaş atabilir, belirli aralıklarla duraksayabilir ya da yavaş ve hızlı atışlar arasında gidip gelebilir.

Hasta sinüs sendromu genellikle orta ve ileri yaştaki kişilerde görülür. Yaşla birlikte sinüs düğümündeki ve çevresindeki dokudaki dejeneratif değişiklikler hastalığın en sık nedenidir. Belirtiler başlangıçta hafif olabilir ve zaman zaman ortaya çıkabilir. Bu nedenle tanı konulması bazen yıllar alabilir.

Hasta sinüs sendromu çoğunlukla kalp pili gerektiren bir hastalıktır. Kalp pili takıldığında belirtiler büyük ölçüde geçer ve çoğu kişi normal yaşamına döner.

Belirtileri

Hasta sinüs sendromunun belirtileri kalp hızının ne kadar bozulduğuna ve bu bozukluğun ne sıklıkta ortaya çıktığına göre değişebilir. Bazı kişilerde belirtiler çok hafif olabilir ya da aralıklı biçimde görülebilir. Bu durum doğru tanıya ulaşmayı zorlaştırabilir.

• Baş dönmesi ve sersemlik. Kalp çok yavaş attığında ya da kısa süreli duraklamalar yaşandığında beyne giden kan geçici olarak azalabilir. Bu durum baş dönmesi ve dengesizlik hissine yol açabilir.
• Yorgunluk ve halsizlik. Süregelen ve açıklanamayan bir bitkinlik hissi gelişebilir. Vücuda yeterli kan ulaşmadığında günlük aktiviteler bile çok yorucu gelebilir.
• Bayılma veya bayılmak üzere olma hissi. Kalp hızının ani düşüşü ya da uzun bir duraklama beyne giden kanı kritik bir düzeyin altına indirebilir. Bu durum ani bilinç kaybına yol açabilir.
• Çarpıntı. Hasta sinüs sendromu yalnızca yavaş atışlarla değil, hızlı ve yavaş atışların değişken biçimde yaşandığı bir tabloyla da karşımıza çıkabilir. Bradikardi-taşikardi sendromu olarak da adlandırılan bu tabloda kalp bazen çok yavaş, bazen de çok hızlı atar. Hızlı atış dönemlerinde çarpıntı hissedilebilir.
• Nefes darlığı. Özellikle fiziksel aktivite sırasında nefes almak güçleşebilir. Egzersiz kapasitesi beklenenden belirgin biçimde düşük olabilir.
• Göğüste rahatsızlık hissi. Bazı kişilerde göğüste baskı ya da sıkışma hissi görülebilir.
• Zihinsel yavaşlama ve konsantrasyon güçlüğü. Beyne yeterli kan gitmediğinde düşünmek ve odaklanmak güçleşebilir. Özellikle yaşlı hastalarda bu belirtiler öne çıkabilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Aşağıdaki belirtiler fark edildiğinde bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Açıklanamayan ve süregelen baş dönmesi ya da yorgunluk
• Egzersiz kapasitesinde belirgin ve açıklanamayan düşme
• Çarpıntı ya da kalbin bazen çok yavaş bazen çok hızlı attığı hissi
• Aralıklı baş dönmesi atakları

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı
• Ani ve şiddetli nefes darlığı
• Çok hızlı ya da çok düzensiz kalp atışı

Nedenleri

Hasta sinüs sendromunda sinüs düğümü yeterince güvenilir biçimde elektrik sinyali üretemez. Bu işlev bozukluğunun birden fazla nedeni olabilir.

• Yaşa bağlı dejenerasyon. En sık nedendir. Sinüs düğümündeki ve çevresindeki dokudaki yaşla birlikte ortaya çıkan değişiklikler ve fibrozis adı verilen sertleşme süreci düğümün düzgün çalışmasını bozabilir. Bu süreç onlarca yıl içinde yavaş yavaş ilerler.
• Kalp hastalığı. Koroner damar hastalığı, kalp krizi, kalp yetmezliği ve kalp kası hastalıkları sinüs düğümüne giden kan akımını azaltabilir ya da düğümün çevresindeki dokuya hasar verebilir.
• Kalp ameliyatı. Özellikle doğumsal kalp defektlerinin onarılması için yapılan ameliyatlar sinüs düğümüne yakın bölgeleri etkileyebilir ve hasta sinüs sendromuna zemin hazırlayabilir.
• İlaçlar. Beta blokerler, dijital glikozitleri, kalsiyum kanal blokerleri ve bazı antiaritmik ilaçlar sinüs düğümünün işlevini baskılayabilir. Bu etki özellikle sinüs düğümü zaten kısmen hasar görmüş olan kişilerde belirginleşebilir.
• Kalp kası iltihabı. Viral enfeksiyonlara bağlı miyokardit sinüs düğümünü geçici ya da kalıcı olarak etkileyebilir.
• Sarkoidoz ve amiloidoz. Bu sistemik hastalıklar kalbin iletim sistemine ve sinüs düğümüne yayılabilir.
• Otoimmün hastalıklar. Lupus gibi bağışıklık sistemi hastalıkları kalp dokusunu etkileyerek sinüs düğümü işlev bozukluğuna zemin hazırlayabilir.
• Genetik nedenler. Nadir durumlarda ailesel geçişli sinüs düğümü işlev bozukluğu görülebilir.

Risk Faktörleri

• İleri yaş. Hasta sinüs sendromu büyük çoğunlukla altmış beş yaş üzerinde görülür. Yaşa bağlı değişiklikler en önemli risk faktörüdür.
• Bilinen kalp hastalığı. Koroner damar hastalığı, kalp yetmezliği ya da geçirilmiş kalp krizi riski artırır.
• Kalp ameliyatı öyküsü. Özellikle çocukluk döneminde doğumsal kalp hastalığı için yapılan ameliyatlar ilerleyen yıllarda hasta sinüs sendromuna yol açabilir.
• Kalp hızını yavaşlatan ilaçların kullanımı. Bu ilaçlar altta yatan sinüs düğümü zayıflığını ortaya çıkarabilir ya da var olan tabloyu ağırlaştırabilir.

Tanısı

Hasta sinüs sendromu tanısı koymak zaman alabilir. Belirtiler aralıklı olduğundan rutin bir EKG'de her zaman yakalanmayabilir. Tanı süreci genellikle birden fazla testin birlikte kullanılmasını gerektirir.

• Tıbbi öykü ve fizik muayene. Belirtilerin ne zaman başladığı, ne sıklıkta ortaya çıktığı ve hangi durumlarla ilişkili olduğu ayrıntılı biçimde sorgulanır. Baş dönmesi ya da bayılma atakları ve bunların egzersizle ilişkisi özellikle önemlidir. Kullanılan ilaçlar, bilinen kalp hastalıkları ve geçirilmiş kalp ameliyatları değerlendirilir. Fizik muayenede nabız hızı ve düzenliliği incelenir.
• EKG. Tanıda ilk adımdır. Sinüs bradikardisi, sinüs duraklaması, sinoatriyal blok ya da atriyal fibrilasyon gibi bulgular görülebilir. Ancak belirtiler aralıklı olduğundan tek bir EKG bu bulguları yakalamayabilir.
• Holter monitör. 24 saat ya da daha uzun süre taşınan taşınabilir EKG cihazıdır. Hasta sinüs sendromu tanısında en değerli testlerden biridir. Günlük yaşam sırasında ortaya çıkan sinüs duraklamalarını, bradikardi ataklarını, taşikardi-bradikardi geçişlerini ve sinoatriyal blokları kaydeder. Belirtilerle EKG değişiklikleri arasındaki ilişkiyi ortaya koymak tanıyı büyük ölçüde pekiştirir. 24 saatlik kayıt yeterli olmadığında 48 saat ya da 72 saatlik kayıt tercih edilebilir.
• Olay kaydedici. Haftalarca ya da aylarca taşınan küçük bir cihazdır. Çarpıntı, baş dönmesi ya da bayılma hissedildiğinde aktive edilir ve o andaki ritim kaydedilir. Holter monitörde yakalanmayan seyrek ataklar için idealdir.
• İmplante edilebilir loop recorder. Deri altına yerleştirilen küçük bir cihazdır. Yıllarca ritim kaydı yapabilir. Çok seyrek olan ya da nedeni uzun araştırmaya rağmen belirlenemeyen bayılma ataklarında tercih edilir. Hasta sinüs sendromu gibi aralıklı seyirli hastalıklarda tanı koymada çok değerlidir.
• Efor testi. Egzersiz sırasında kalp hızının beklenen düzeye yükselip yükselmediğini değerlendirir. Hasta sinüs sendromunda sinüs düğümü egzersize yanıt olarak yeterince hızlanamayabilir. Kronotrop yetersizlik adı verilen bu durum hasta sinüs sendromunun önemli bir bulgusudur ve kalp pili kararını destekleyebilir.
• Elektrofizyoloji çalışması. Kalbe yerleştirilen ince elektrotlar aracılığıyla sinüs düğümünün iyileşme süresi ve sinoatriyal iletim zamanı ölçülür. Sinüs düğümü işlevini doğrudan değerlendiren bu test diğer testlerle tanı konulamayan vakalarda ya da kalp pili kararında ek bilgi gerektiğinde kullanılabilir. Ancak hasta sinüs sendromunda elektrofizyoloji çalışmasının duyarlılığı sınırlıdır ve negatif sonuç tanıyı dışlatmaz.
• Kan testleri. Tiroit fonksiyonu hasta sinüs sendromunu taklit edebilecek tiroit hastalığını dışlamak için değerlendirilir. Elektrolit düzeyleri, kalp hasarı belirteçleri ve genel metabolik panel de istenir.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Kalbin yapısını ve işlevini değerlendirir. Altta yatan kalp hastalığı, yapısal sorun ya da kalp yetmezliği olup olmadığını ortaya koyar.

Tedavisi

Hasta sinüs sendromu tedavisi belirtilerin ciddiyetine, altta yatan nedene ve tablonun tipine göre kişiselleştirilir. Belirti vermeyen hasta sinüs sendromu tedavi gerektirmeyebilir; ancak yakın izleme alınması önerilir.

Altta Yatan Nedenin Tedavisi

• İlaç değişikliği. Sinüs düğümünü baskılayan bir ilaç sorumlu tutuluyorsa doktorun gözetiminde doz azaltılabilir, ilaç değiştirilebilir ya da kesilebilir. Bu değişikliğin belirtileri giderip gidermediği izlenerek kalıcı bir sinüs düğümü hasarı olup olmadığı değerlendirilir. Bu kararı kendiniz vermeyin.
• Altta yatan hastalığın tedavisi. Miyokardit, sarkoidoz ya da amiloidoz gibi tedavi edilebilir nedenlere yönelik spesifik tedaviler uygulanabilir. Tiroit yetersizliği tedavi edildiğinde sinüs düğümü işlevi iyileşebilir.

Kalp Pili

Hasta sinüs sendromunun kalıcı ve kesin tedavisi kalp pilidir. Belirtilere yol açan hasta sinüs sendromu olan hastaların büyük çoğunluğunda kalp pili gereklidir.

• Kalıcı kalp pili. Göğüs altına yerleştirilen bu küçük cihaz sinüs düğümünün üretmesi gereken sinyali üstlenir ya da düğümün yavaşladığı anlarda devreye girerek kalp hızının belirlenen eşiğin altına düşmesini engeller. Hasta sinüs sendromunun tedavisinde en sık kullanılan pil türü, hem atriyumu hem de ventrikülleri uyarabilen çift odacıklı kalp pilidir. Bu tür, kalbin doğal kasılma sırasını taklit eder ve yalnızca ventrikülleri uyaran tek odacıklı pillerle karşılaştırıldığında atriyal fibrilasyon gelişimini azaltabilir. İşlem genellikle lokal anestezi altında yapılır ve birkaç saat sürer. Büyük çoğunluğu aynı gün ya da ertesi gün taburcu olabilir. Pil ömrü cihaza göre değişmekle birlikte genellikle beş ile on beş yıl arasındadır.
• Bradikardi-taşikardi sendromunda kalp pili. Bu tabloda yavaş atış dönemlerini önlemek için kalp pili gerekir. Ancak hızlı atış dönemlerini yani taşikardi ataklarını yönetmek için ilaç tedavisi de eklenmesi gerekebilir. Bu kombinasyon hem belirtileri giderir hem de her iki bozukluğu aynı anda yönetir.

Ritim Bozukluklarının İlaçla Tedavisi

• Bradikardi-taşikardi sendromunda antiaritmik ilaçlar. Yavaş atışları olan bir hastada taşikardi ataklarını baskılamak için kullanılan ilaçlar kalp hızını daha da düşürebilir. Bu nedenle kalp pili takılmadan önce antiaritmik ilaç başlamak bradikardi riskini artırabilir. Kalp pili takıldıktan sonra bradikardi güvencesi sağlandığında antiaritmik ilaçlar daha güvenle kullanılabilir.
• Atriyal fibrilasyon tedavisi. Hasta sinüs sendromuyla birlikte atriyal fibrilasyon sık görülür. Atriyal fibrilasyon hem belirtileri ağırlaştırabilir hem de pıhtı oluşumu yoluyla felç riskini artırabilir. Bu nedenle atriyal fibrilasyonun tedavisi ve kan sulandırıcı ilaçların kullanımı ayrıca değerlendirilmelidir.

Komplikasyonları

Hasta sinüs sendromu tedavi edilmezse ya da yeterince kontrol altına alınamazsa ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

• Bayılma ve yaralanma. Ani bilinç kaybı düşmeye ve buna bağlı kırık, baş travması gibi yaralanmalara yol açabilir. Araç kullanırken ya da yüksekte çalışırken bayılmak hayatı tehdit edebilir.
• Atriyal fibrilasyon. Hasta sinüs sendromu sıklıkla atriyal fibrilasyonla birlikte görülür ya da zamanla atriyal fibrilasyona zemin hazırlayabilir. Bu durum hem belirtileri ağırlaştırır hem de felç riskini artırır.
• Felç. Atriyal fibrilasyona bağlı pıhtı oluşumu felç riskini artırabilir. Uygun kan sulandırıcı tedavi bu riski azaltabilir.
• Kalp yetmezliği. Uzun süreli yavaş kalp hızı kalbin pompalama kapasitesini olumsuz etkileyebilir ve zamanla kalp yetmezliğine katkıda bulunabilir.
• Yaşam kalitesinde düşme. Süregelen yorgunluk, baş dönmesi ve düşük egzersiz kapasitesi günlük yaşamı ciddi biçimde etkileyebilir.

Yaşam Tarzı

Hasta sinüs sendromunun yönetimi hem tıbbi tedaviyi hem de günlük yaşamda bazı dikkat edilmesi gereken noktaları kapsar.

Kalp Piliyle Yaşamak

Kalp pili takıldıktan sonra büyük çoğunluğunda belirtiler önemli ölçüde gerilir ya da tamamen geçer. Kalp pili günümüzde çok dayanıklıdır ve günlük yaşamı büyük ölçüde kısıtlamaz. Cep telefonları ve çoğu ev aleti güvenle kullanılabilir. Çok güçlü manyetik alan üreten cihazların yakınında uzun süre bulunmaktan kaçınılmalıdır. MRI gerektiğinde kalp pili modelinin MRI uyumluluğu kontrol edilmelidir. Hastane ve havalimanı güvenlik kontrol noktalarında kalp pili kimlik kartı gösterilmelidir. Pil ömrü yaklaştığında doktorunuz sizi bilgilendirecek ve cihaz değiştirilecektir. Cihaz kontrol randevuları aksatılmamalıdır.

İlaç Kullanımı

Hasta sinüs sendromuyla birlikte atriyal fibrilasyon ya da başka bir ritim bozukluğu varsa ilaç tedavisi gerekebilir. Bu ilaçları düzenli kullanmak önemlidir. Herhangi bir ilacı kendiniz kesmemeyin. Başka bir sağlık sorunu için yeni bir ilaç başlanacaksa hasta sinüs sendromu tanınızı ve kullandığınız ilaçları mutlaka belirtin. Kalp hızını yavaşlatan bazı ilaçlar tablonuzu ağırlaştırabilir.

Araç Kullanma

Bayılma öyküsü olan ya da henüz yeterli tedavi almamış hasta sinüs sendromu olan kişilerin araç kullanması risk oluşturabilir. Kalp pili takıldıktan ve belirtiler kontrol altına alındıktan sonra araç kullanmak çoğunlukla mümkün hale gelir. Bu konuyu doktorunuzla görüşün.

Fiziksel Aktivite

Kalp pili takıldıktan sonra pek çok kişi egzersiz dahil günlük aktivitelerine serbestçe dönebilir. Kalp pili egzersiz sırasında kalp hızının gerektiği kadar yükselmesine de izin verecek biçimde programlanabilir. Hangi tür ve yoğunlukta aktivitenin sizin için uygun olduğunu doktorunuzla görüşün.

Düzenli Takip

Hasta sinüs sendromu düzenli kardiyoloji takibi gerektirir. Kalp pili kullananlar için cihaz kontrolleri zorunludur. EKG ve ekokardiyografi de belirli aralıklarla tekrarlanabilir. Atriyal fibrilasyon açısından izleme sürdürülmelidir. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Bayılma ya da bayılmak üzere olma hissi
• Baş dönmesi ya da dengesizlik hissi
• Çarpıntı ya da çok hızlı kalp atışı
• Göğüs ağrısı ya da baskı hissi
• Belirgin biçimde artan yorgunluk ya da nefes darlığı

Randevuya Hazırlanma

Hasta sinüs sendromu tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Belirtilerin ne zaman başladığını, ne sıklıkta ortaya çıktığını ve hangi durumlarda daha belirgin olduğunu not edin.
• Bayılma ya da bayılmak üzere olma atakları yaşadıysanız mutlaka belirtin. Ne zaman ve nasıl gerçekleştiğini aktarın.
• Hem çarpıntı hem de yavaş kalp atışı yaşıyorsanız ikisini ayrı ayrı tanımlayın.
• Kullandığınız tüm ilaçları, takviyeleri ve bitkisel ürünleri listeleyin. Özellikle kalp hızını etkileyebilecek ilaçları belirtin.
• Bilinen kalp hastalığı ya da kalp ameliyatı öykünüzü paylaşın.
• Önceki EKG raporlarınız varsa getirin.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Hasta sinüs sendromu tanısı kesin mi?
• Kalp pili gerekiyor mu ve ne tür bir kalp pili öneriyorsunuz?
• Hangi ilaçlarım sinüs düğümü işlevini olumsuz etkileyebilir?
• Atriyal fibrilasyon riskimiz var mı ve bunu önlemek için ne yapabilirim?
• Araç kullanmam güvenli mi?
• Egzersiz yapabilir miyim?
• Hangi belirtiler acil başvuru gerektiriyor?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Belirtiler ne zaman başladı ve ne sıklıkta oluyor?
• Daha önce bayıldınız mı?
• Hem çok yavaş hem de çok hızlı kalp atışı dönemleri yaşıyor musunuz?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• Daha önce kalp ameliyatı geçirdiniz mi?
• Bilinen kalp hastalığınız var mı?
• Egzersiz sırasında belirtiler artıyor mu?

Dal bloğu, kalbin elektrik iletim sistemindeki bir yavaşlama ya da kesintiden kaynaklanan bir ritim bozukluğudur. Normalde kalbin üst odacıklarından gelen elektrik sinyali, His demeti adı verilen bir yol üzerinden sağ ve sol olmak üzere iki ayrı dala ayrılır. Bu dallar sinyali kalbin alt odacıklarına yani ventriküllere ileterek her iki tarafın eş zamanlı kasılmasını sağlar. Dal bloğunda bu iki yoldan biri yavaşlar ya da tamamen işlevini yitirir. Etkilenmeyen dal normal sinyali iletmeye devam ederken diğer taraf gecikmeli biçimde uyarılır.

Dal bloğu sağ dal bloğu ve sol dal bloğu olmak üzere iki ana türde karşımıza çıkar. Sağ dal bloğu sıklıkla başka bir kalp sorunu olmayan sağlıklı kişilerde de görülebilir ve çoğunlukla özel bir tedavi gerektirmez. Sol dal bloğu ise daha sık olarak altta yatan bir kalp hastalığıyla ilişkilidir ve dikkatli değerlendirme gerektirir.

Dal bloğu çoğunlukla tesadüfen fark edilir. Rutin EKG sırasında ya da başka bir nedenle yapılan tetkikte saptanabilir. Bazı kişilerde hiçbir belirti vermez. Ancak altta yatan kalp hastalığının varlığına ve dal bloğunun türüne göre klinik önemi değişkenlik gösterir.

Türleri

Dal bloğu, iletim sisteminin hangi kolunun etkilendiğine ve ne ölçüde etkilendiğine göre farklı türlere ayrılır.

• Sağ dal bloğu. Sağ ventriküle giden elektrik yolunun iletimi yavaşlar ya da kesilir. Sol ventrikül normal sinyali aldığında sağ ventrikülü de uyarır; ancak bu iletim normalden daha geç gerçekleşir. Sağ dal bloğu kalp hastalığı olmayan kişilerde de görülebilir. Bazı akciğer hastalıklarında, pulmoner embolide ve doğumsal kalp sorunlarında da ortaya çıkabilir. Sağlıklı kişilerde sağ dal bloğu genellikle ek bir risk oluşturmaz.
• Sol dal bloğu. Sol ventriküle giden elektrik yolunun iletimi bozulur. Bu durum daha ciddi değerlendirilir çünkü sol dal bloğu çoğunlukla koroner damar hastalığı, kalp yetmezliği, yüksek tansiyon ya da kalp kapağı hastalığı gibi altta yatan bir kalp sorununun işareti olabilir. Sol dal bloğu aynı zamanda kalp krizinin bir bulgusu olarak da karşımıza çıkabilir; bu durumda acil değerlendirme şarttır.
• Sol ön fasikül bloğu ve sol arka fasikül bloğu. Sol dal iki küçük dala ayrılır. Bu küçük dallardan birinin iletiminin yavaşlaması ya da kesilmesi fasikül bloğu olarak adlandırılır. Genellikle tek başına belirgin bir sorun oluşturmaz ancak diğer iletim sistemi sorunlarıyla birlikte görüldüğünde önem kazanabilir.
• Bifasikül bloğu. İki iletim dalının aynı anda etkilenmesidir. Sağ dal bloğuyla birlikte sol ön ya da sol arka fasikül bloğunun birlikte görülmesi bu gruba girer. Bifasikül bloğu tam kalp bloğuna ilerleme riski taşıdığından daha dikkatli izleme gerektirebilir.
• Trifasikül bloğu. Üç dalın da etkilendiği tablodur. Bu durum tam kalp bloğuna çok yakın bir tablo oluşturur ve genellikle kalp pili takılmasını gerektirir.
• Tam dal bloğu ve tam olmayan dal bloğu. EKG'de QRS kompleksinin genişliğine göre dal bloğu tam ya da tam olmayan olarak sınıflandırılır. Tam dal bloğunda QRS süresi 120 milisaniye ve üzerindedir. Tam olmayan dal bloğunda ise iletim yavaşlamış ancak tam olarak kesilmemiştir.

Belirtileri

Dal bloğu çoğu kişide hiçbir belirti vermeyebilir ve yalnızca EKG'de tespit edilebilir. Belirtiler ortaya çıktığında genellikle altta yatan kalp hastalığından kaynaklanır; dal bloğunun kendisinden değil.

• Belirti olmayabilir. Özellikle sağ dal bloğu olan ve altta yatan kalp hastalığı bulunmayan kişilerin büyük bölümü hiçbir şikayet yaşamayabilir. Dal bloğu bu kişilerde tesadüfen fark edilir.
• Baş dönmesi ve sersemlik. Özellikle bifasikül ya da trifasikül bloğu olan hastalarda kalp hızı düşebilir ya da iletim ciddi ölçüde bozulabilir. Bu durum baş dönmesi ve dengesizlik hissine yol açabilir.
• Bayılma. İleri düzey iletim bozukluğunda tam kalp bloğuna geçiş olabilir. Bu durumda kalp hızı ani olarak çok düşebilir ve bayılmaya yol açabilir.
• Nefes darlığı ve yorgunluk. Altta yatan kalp yetmezliği ya da ciddi bir kalp hastalığı varsa bu belirtiler ortaya çıkabilir.
• Göğüste rahatsızlık hissi. Özellikle yeni gelişen sol dal bloğuyla birlikte görülen göğüs ağrısı acil değerlendirme gerektirebilir çünkü kalp krizinin belirtisi olabilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Dal bloğu EKG'de saptandığında bir kardiyolog tarafından değerlendirilmelidir. Aşağıdaki durumlarda bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Dal bloğu ilk kez tespit edildiyse
• Baş dönmesi ya da sersemlik fark ediliyorsa
• Egzersiz kapasitesinde açıklanamayan düşme varsa

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Ani başlayan göğüs ağrısı, özellikle yeni gelişen sol dal bloğuyla birlikte
• Bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Ani ve şiddetli nefes darlığı
• Çok yavaş ya da çok düzensiz kalp atışı hissi

Nedenleri

Dal bloğunun nedeni türüne göre değişir. Sağ ve sol dal bloğunun nedenleri ve klinik önemi birbirinden önemli ölçüde farklıdır.

• Koroner damar hastalığı ve kalp krizi. Kalp kası hasarı iletim sistemini de etkileyebilir. Özellikle yeni gelişen sol dal bloğu bir kalp krizinin belirtisi olabilir ve bu nedenle acil değerlendirme gerektirir. Eski bir kalp krizinin bıraktığı iz dokusu da kalıcı dal bloğuna yol açabilir.
• Kalp yetmezliği. Büyümüş ve zayıflamış kalp kasında iletim sistemi de zarar görebilir. Sol dal bloğu özellikle dilate kardiyomiyopatide sık görülen bir bulgudur.
• Yüksek tansiyon. Uzun süreli yüksek tansiyon kalp kasını ve iletim sistemini olumsuz etkileyebilir.
• Kalp kapağı hastalığı. Özellikle aort kapak hastalığı iletim sistemine yakın olduğundan dal bloğuna zemin hazırlayabilir.
• Kalbin yaşlanması. İletim sistemindeki hücrelerin zamanla dejenerasyonu yaşa bağlı dal bloğuna yol açabilir. Bu durum Lev hastalığı ya da Lenegre hastalığı olarak da bilinir.
• Pulmoner emboli. Akciğer atardamarında pıhtı oluştuğunda sağ ventrikül üzerindeki yük ani olarak artar ve sağ dal bloğu gelişebilir.
• Miyokardit. Kalp kasının iltihabı iletim sistemini etkileyebilir ve geçici ya da kalıcı dal bloğuna yol açabilir.
• Doğumsal kalp sorunları. Bazı doğumsal kalp defektleri iletim sistemini etkileyerek dal bloğuna zemin hazırlayabilir.
• Sarkoidoz ve amiloidoz. Bu sistemik hastalıklar kalp kasına ve iletim sistemine yayılabilir.
• İdiyopatik. Bazı vakalarda özellikle sağ dal bloğunda kapsamlı araştırmalara rağmen belirgin bir neden saptanamayabilir.

Risk Faktörleri

• İleri yaş. İletim sistemindeki yaşa bağlı değişiklikler dal bloğu riskini artırır.
• Bilinen kalp hastalığı. Koroner damar hastalığı, kalp yetmezliği ya da kapak hastalığı dal bloğu riskini yükseltir.
• Yüksek tansiyon. Uzun süreli kontrol altına alınamamış yüksek tansiyon iletim sistemi sorunlarına zemin hazırlayabilir.
• Erkek cinsiyet. Sol dal bloğu erkeklerde daha sık görülür.

Tanısı

Dal bloğu tanısı EKG ile konur. Ancak tanı konulduktan sonra altta yatan nedeni belirlemek ve klinik önemi değerlendirmek için ek testler gerekebilir.

• EKG. Dal bloğunun tanısında tek ve en temel araçtır. QRS kompleksinin genişliği ve şekli dal bloğunun türünü ortaya koyar. Sağ dal bloğunda QRS'in son kısmında sağ ventriküle özgü bir gecikmeden kaynaklanan karakteristik bir görünüm oluşur. Sol dal bloğunda ise QRS morfolojisi çok belirgin biçimde değişir ve V5-V6 derivasyonlarında geniş ve çentikli bir görünüm saptanır. EKG aynı zamanda dal bloğunun yeni mi yoksa eski mi olduğunu belirlemede de yardımcı olabilir. Yeni gelişen sol dal bloğu kalp krizini taklit edebilir.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Kalbin yapısını ve işlevini değerlendirir. Sol ventrikül boyutu, duvar hareketi ve ejeksiyon fraksiyonunu gösterir. Sol dal bloğunda sol ventrikülün hareket düzeninin bozulup bozulmadığını ortaya koyar. Altta yatan kalp yetmezliği ya da yapısal bir sorun olup olmadığını belirlemede kritik öneme sahiptir.
• Kan testleri. Troponin yüksekliği aktif bir kalp krizini akla getirir. BNP ve NT-proBNP kalp yetmezliğinin varlığını ve ciddiyetini yansıtır. Tiroit fonksiyon testleri, elektrolit düzeyleri ve genel metabolik panel de değerlendirilir.
• Holter monitör. Aralıklı dal bloğunu tespit etmek için kullanılabilir. Bazı kişilerde dal bloğu sürekli değil, zaman zaman ya da yalnızca belirli bir kalp hızında ortaya çıkabilir. Belirtilerle EKG değişiklikleri arasındaki ilişkiyi ortaya koymada da yardımcı olur.
• Efor testi. Egzersizle dal bloğunun ortaya çıkıp çıkmadığını ya da kötüleşip kötüleşmediğini değerlendirir. Aynı zamanda kalbin efor sırasındaki genel tepkisini değerlendirmek ve koroner damar hastalığını araştırmak için de kullanılabilir.
• Koroner anjiyografi ya da koroner BT anjiyografi. Özellikle yeni gelişen sol dal bloğunda ya da koroner damar hastalığından şüphelenildiğinde kalp damarları görüntülenerek tıkanıklık ya da ciddi darlık olup olmadığı araştırılır.
• Kalp MRI. Kalp kasındaki fibrozis yani sertleşme ve yara dokusu alanlarını, yapısal anormallikleri ve iletim sistemi hasarına yol açmış olabilecek değişiklikleri ayrıntılı biçimde görüntüler. Nedeni belirlenemeyen ya da atipik bulgular gösteren vakalarda kullanılabilir.
• Elektrofizyoloji çalışması. Rutin olarak yapılmaz. Bifasikül ya da trifasikül bloğu olan ve tam kalp bloğuna ilerleme riski taşıyan hastalarda ya da açıklanamayan bayılma öyküsü olanlarda iletim sistemini ayrıntılı biçimde değerlendirmek amacıyla önerilebilir.

Tedavisi

Dal bloğunun tedavisi türüne, klinik bulgulara ve altta yatan nedene göre belirlenir. Tek başına sağ dal bloğu olan ve altta yatan kalp hastalığı bulunmayan kişilerin büyük çoğunluğu herhangi bir tedaviye ihtiyaç duymaz. Sol dal bloğu ya da bifasikül bloğu gibi daha ciddi iletim sorunlarında ise hem altta yatan nedenin tedavisi hem de olası komplikasyonların önlenmesi gerekebilir.

Altta Yatan Nedenin Tedavisi

• Kalp yetmezliği tedavisi. Sol dal bloğunun en sık nedenlerinden biri kalp yetmezliğidir. Kalp yetmezliğini tedavi etmek hem kalp işlevini iyileştirebilir hem de dal bloğunun ciddiyetini azaltabilir. Kalp yetmezliği ilaçları düzenli kullanıldığında bazı hastalarda sol dal bloğunun derecesi gerilleyebilir.
• Koroner damar hastalığının tedavisi. Koroner damar hastalığı altta yatan neden ise balon anjiyoplasti, stent ya da bypass ameliyatı gibi yöntemlerle damarların açılması iletim sistemindeki hasarın daha fazla ilerlemesini önleyebilir.
• Yüksek tansiyonun kontrolü. Kan basıncını hedef değerlerde tutmak iletim sistemi üzerindeki yükü azaltır.

Kardiyak Resenkronizasyon Tedavisi

Sol dal bloğu olan ve kalp yetmezliği gelişmiş hastalarda kalbin iki ventrikülü uyumsuz biçimde kasılabilir. Sol dal bloğuna bağlı bu kasılma uyumsuzluğu kalbin pompalama verimliliğini düşürür ve kalp yetmezliğini ağırlaştırır.

• CRT cihazı. Kardiyak resenkronizasyon tedavisi, kalbin her iki ventrikülüne yerleştirilen elektrotlar aracılığıyla her iki tarafın eş zamanlı uyarılmasını sağlar. Bu sayede kasılma koordinasyonu yeniden kurulur. CRT tedavisi uygun hastalarda hem ejeksiyon fraksiyonunu artırabilir hem de nefes darlığı ve yorgunluk gibi belirtileri belirgin biçimde iyileştirebilir. CRT cihazı genellikle ICD özelliğiyle birleştirilerek CRT-D olarak uygulanır. Bu sayede hem resenkronizasyon hem de ani kalp durmasına karşı koruma sağlanmış olur. CRT tedavisinden en fazla yararlanan hastalar geniş QRS kompleksi olan, sol dal bloğu bulunan ve kalp yetmezliği ilaçlarına rağmen ejeksiyon fraksiyonu yüzde otuz beş ve altında olan kişilerdir.

Kalp Pili

• Kalıcı kalp pili. Bifasikül ya da trifasikül bloğu gibi ileri düzey iletim bozukluklarında ya da tam kalp bloğuna ilerleme riski yüksek hastalarda kalıcı kalp pili takılması gerekebilir. Bayılma atakları olan ve bunun iletim sistemi hastalığıyla ilişkili olduğu düşünülen kişilerde de kalp pili önerilebilir. Kalp pili hem bradikardiye hem de olası tam kalp bloğuna karşı kalıcı bir güvence sağlar.

Komplikasyonları

Dal bloğunun klinik önemi ve komplikasyon riski büyük ölçüde türüne ve altta yatan duruma göre değişir.

• Tam kalp bloğuna ilerleme. Bifasikül ya da trifasikül bloğu olan hastalarda iletim sistemi hasarı zamanla tam kalp bloğuna ilerleyebilir. Bu durum bayılma, ciddi bradikardi ve ani kalp durması riskini artırabilir.
• Kalp yetmezliğinin kötüleşmesi. Sol dal bloğuna bağlı kasılma uyumsuzluğu kalp yetmezliği olan hastalarda pompalamanın daha da bozulmasına zemin hazırlayabilir.
• Ani kalp durması. Ciddi iletim bozukluğuyla ilişkili vakalar, özellikle altta yatan kalp hastalığı da varsa, ani kalp durması riski taşıyabilir.
• Tanı güçlüğü. Sol dal bloğu varlığında EKG üzerinde kalp krizi tanısı koymak güçleşir. Kalp krizinin belirli EKG bulguları sol dal bloğuyla örtüşebilir ya da maskelenebilir. Bu durum acil serviste doğru tanıya ulaşmayı zorlaştırabilir.

Yaşam Tarzı

Dal bloğuyla yaşamak büyük ölçüde altta yatan duruma ve dal bloğunun türüne bağlıdır. Altta yatan kalp hastalığı olmayan sağ dal bloğu olan kişiler genellikle hiçbir kısıtlama olmaksızın normal yaşamlarını sürdürebilir. Sol dal bloğu ya da daha ileri iletim sorunları olan kişiler için ise bazı noktalara dikkat etmek önemlidir.

İlaç Kullanımı

Altta yatan kalp hastalığı için başlanan ilaçları düzenli kullanmak çok önemlidir. Bu ilaçlar hem kalp işlevini korur hem de iletim sistemi hasarının daha fazla ilerlemesini önleyebilir. İlaçları kendiniz kesmemek gerekir. Başka bir sağlık sorunu için ilaç başlanacaksa dal bloğu öykünüzü ve kullandığınız ilaçları mutlaka belirtin.

Risk Faktörlerinin Kontrolü

Yüksek tansiyon, şeker hastalığı ve yüksek kolesterol gibi risk faktörlerini iyi yönetmek iletim sistemi hasarının daha fazla ilerlemesini yavaşlatabilir. Sigara kalp ve damar sağlığını doğrudan olumsuz etkiler; bırakmak bu açıdan çok önemlidir. Sağlıklı beslenme ve uygun kilo, kalp sağlığını destekler.

Fiziksel Aktivite

Altta yatan kalp hastalığı olmayan sağ dal bloğu olan kişiler genellikle egzersiz konusunda herhangi bir kısıtlamayla karşılaşmaz. Sol dal bloğu ya da bifasikül bloğu olan kişilerde ise egzersiz kapasitesi ve güvenli aktivite düzeyi doktorunuz tarafından belirlenmesi gereken bir konudur.

Acil Bir Sağlık Durumunda Bilgilendirme

Sol dal bloğu olan kişilerin bu bilgiyi acil servislere bildirmesi önemlidir. Sol dal bloğu varlığında kalp krizinin EKG tanısı daha güçtür. Acil sağlık personeli bu bilgiyi bildiğinde daha hızlı ve doğru müdahale yapabilir. Cüzdanınızda ya da telefonunuzda bu bilgiyi not olarak bulundurmanız faydalı olabilir.

Düzenli Takip

Dal bloğu düzenli kardiyoloji takibi gerektiren bir durumdur. Takip sıklığı altta yatan duruma ve dal bloğunun türüne göre belirlenir. EKG ve kalp ultrasonografisi düzenli aralıklarla tekrarlanabilir. CRT cihazı ya da kalp pili kullananlar için cihaz kontrolleri takip programının zorunlu bir parçasıdır. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Bayılma ya da bayılmak üzere olma hissi
• Ani göğüs ağrısı ya da baskı hissi
• Belirgin biçimde artan nefes darlığı veya yorgunluk
• Baş dönmesi ya da sersemlik

Randevuya Hazırlanma

Dal bloğu tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Dal bloğunun ne zaman ve nasıl fark edildiğini not edin.
• Baş dönmesi, bayılma ya da nefes darlığı gibi belirtiler varsa bunları ve ne zaman ortaya çıktıklarını belirtin.
• Kullandığınız tüm ilaçları, takviyeleri ve bitkisel ürünleri listeleyin.
• Bilinen kalp hastalığı, yüksek tansiyon ya da diğer sağlık sorunlarınızı paylaşın.
• Önceki EKG raporlarınız varsa getirin.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Dal bloğumun türü nedir ve bu benim için ne anlama geliyor?
• Altta yatan bir kalp hastalığı var mı?
• Dal bloğum tam kalp bloğuna ilerleyebilir mi?
• Kalp pili ya da CRT cihazı gerekiyor mu?
• Egzersiz yapabilir miyim?
• Sol dal bloğumun olduğunu acil servislere nasıl bildirmeliyim?
• Hangi belirtiler acil başvuru gerektiriyor?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Dal bloğu ilk ne zaman fark edildi?
• Baş dönmesi, bayılma ya da nefes darlığı yaşıyor musunuz?
• Bilinen kalp hastalığınız var mı?
• Daha önce kalp krizi geçirdiniz mi?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• Yüksek tansiyonunuz ya da şeker hastalığınız var mı?
• Egzersiz sırasında belirtiler artıyor mu?

Bradikardi, kalp atış hızının normalin altına düşmesi durumudur. Yetişkinlerde dinlenme halindeki kalp hızı dakikada 60'ın altına indiğinde bradikardiden söz edilir. Ancak bu sınırın altında olmak her zaman bir sorun anlamına gelmez. Düzenli spor yapan kişilerde ve genç yetişkinlerde kalp hızının dakikada 40 ile 50 arasında seyretmesi tamamen normal olabilir.

Bradikardi sorun oluşturduğunda ise kalp vücudun ihtiyaç duyduğu kanı yeterince pompalayamaz. Beyin ve diğer organlara giden kan azaldığında baş dönmesi, yorgunluk, nefes darlığı ve bayılma gibi belirtiler ortaya çıkabilir.

Bradikardinin birden fazla nedeni olabilir. Kalbin elektrik sistemindeki sorunlar, kalp kasının hasarı, bazı ilaçlar ve belirli hastalıklar bu duruma yol açabilir. Bazı vakalarda kalp pili takılması gerekebilir. Erken tanı ve doğru tedaviyle pek çok hasta normal yaşamına dönebilir.

Belirtileri

Bradikardinin belirtileri kalp hızının ne kadar düştüğüne ve kalbin yavaş atmasına rağmen vücudu yeterince besleyip besleyemediğine bağlı olarak değişebilir. Bazı kişilerde hiçbir belirti olmayabilir. Kalp hızı çok düştüğünde ya da altta yatan bir kalp sorunu eşlik ettiğinde belirtiler belirginleşebilir.

• Baş dönmesi ve sersemlik. Beyne yeterli kan gitmediğinde dengesizlik ve baş dönmesi hissi ortaya çıkabilir. Özellikle ayağa kalkarken ya da fiziksel aktivite sırasında daha belirgin hissedilebilir.
• Yorgunluk ve halsizlik. Vücuda yeterli kan ulaşmadığında açıklanamayan ve süregelen bir bitkinlik hissi gelişebilir. Günlük aktiviteler normalden çok daha fazla çaba gerektiriyor gibi hissedilebilir.
• Nefes darlığı. Özellikle fiziksel efor sırasında nefes almak güçleşebilir. Kalp yavaş attığı için egzersiz kapasitesi belirgin biçimde düşebilir.
• Göğüste rahatsızlık hissi. Bazı kişilerde göğüste baskı ya da sıkışma hissi görülebilir.
• Bayılma veya bayılmak üzere olma hissi. Kalp hızı çok düştüğünde beyne giden kan kritik bir düzeyin altına inebilir. Bu durum ani bilinç kaybına yol açabilir. Bayılma bradikardinin en ciddi belirtilerinden biridir.
• Konsantrasyon güçlüğü ve zihinsel yavaşlama. Beyne yeterli kan gitmediğinde düşünmek ve odaklanmak güçleşebilir.
• Egzersiz kapasitesinde belirgin düşme. Daha önce kolaylıkla yapılabilen fiziksel aktiviteler hızla yorgunluk ve nefes darlığı yaratabilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Aşağıdaki belirtiler fark edildiğinde bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Açıklanamayan ve süregelen yorgunluk
• Eforla ya da istirahatte baş dönmesi
• Egzersiz kapasitesinde belirgin ve açıklanamayan düşme
• Nabzın düzenli olarak dakikada ellinin altında olduğunu fark etmek

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı
• Ani ve şiddetli nefes darlığı
• Bilinç bulanıklığı veya ani konfüzyon

Türleri

Bradikardi tek bir hastalık değildir. Kalbin elektrik sisteminin farklı bölgelerindeki sorunlardan kaynaklanabilir ve birkaç farklı türde karşımıza çıkar.

• Sinüs düğümü disfonksiyonu. En sık görülen bradikardi türüdür. Kalbin doğal ritim oluşturucusu olan sinüs düğümü normalden yavaş ateşlendiğinde ya da düzensiz çalıştığında kalp hızı düşer. Sinüs bradikardisi, sinüs duraklaması ve hasta sinüs sendromu bu grupta yer alır. Hasta sinüs sendromunda kalp bazen çok yavaş, bazen çok hızlı atar; bu değişkenlik belirtileri daha da belirginleştirebilir.
• Kalp bloğu. Kalbin üst odacıklarından (atriyumlar) alt odacıklarına (ventriküller) iletilen elektrik sinyallerinin yavaşlaması ya da tamamen kesilmesidir. Birinci derece kalp bloğunda iletim yavaşlar ancak her sinyal geçer. İkinci derece kalp bloğunda bazı sinyaller geçemez ve kalp hızı düşer. Tam kalp bloğunda (üçüncü derece) üst ve alt odacıklar arasındaki iletim tamamen kesilir ve ventriküller çok yavaş bir yedek ritimle atışını sürdürmeye çalışır. Bu tablo ciddi belirtilere ve acil müdahaleye gereksinim duyulabilecek bir tabloya yol açabilir.

Nedenleri

Bradikardinin birden fazla olası nedeni vardır. Nedenin doğru belirlenmesi tedavi planını doğrudan etkiler.

• Kalbin yaşlanması. Kalbin elektrik sistemindeki değişiklikler yaşla birlikte ortaya çıkabilir. İletim sistemini oluşturan hücreler zamanla hasar görebilir ve sinyaller daha yavaş ya da düzensiz iletilmeye başlayabilir.
• Kalp hastalığı ve kalp krizi. Kalp krizi, kalp kasını besleyen damarların tıkanması ya da kalp kası iltihabı kalbin iletim sistemine zarar verebilir. Bu hasar bradikardiye ya da kalp bloğuna yol açabilir.
• İlaçlar. Bazı ilaçlar kalp hızını yavaşlatabilir. Beta blokerler, dijital glikozitleri, kalsiyum kanal blokerleri ve bazı ritim ilaçları bu etkiyi yapabilir. İlaç dozunun fazla olması ya da başka ilaçlarla etkileşim bradikardi gelişimine zemin hazırlayabilir.
• Tiroit bezi yetersizliği. Tiroit bezi yeterince hormon üretemediğinde metabolizma yavaşlar ve kalp atış hızı düşebilir.
• Elektrolit dengesizlikleri. Kandaki potasyum, kalsiyum ya da magnezyum düzeylerindeki anormallikler kalbin elektrik sistemini bozabilir ve bradikardiye yol açabilir.
• Uyku apnesi. Uyku sırasında solunum durduğunda kalp hızında geçici düşüşler yaşanabilir. Ağır uyku apnesi gece boyunca tekrarlayan bradikardi ataklarına zemin hazırlayabilir.
• Yüksek vagal tonus. Vagus siniri kalp hızını yavaşlatır. Bazı kişilerde bu sinirin etkisi normalden güçlüdür. Düzenli aerobik spor yapan bireylerde, bayılma geçmişi olan kişilerde ve güçlü bir ıkınma, kusma ya da yutma sırasında kalp hızı belirgin biçimde düşebilir.
• Enfeksiyonlar. Lyme hastalığı ve bazı viral enfeksiyonlar kalbin iletim sistemini etkileyerek bradikardiye ve kalp bloğuna yol açabilir.
• Sarkoidoz ve amiloidoz. Bu sistemik hastalıklar kalbin iletim sistemine yayılabilir ve bradikardiye zemin hazırlayabilir.

Risk Faktörleri

• İleri yaş. Kalbin iletim sistemindeki yaşa bağlı değişiklikler bradikardi riskini artırır. Altmış beş yaş üzerinde belirgin biçimde daha sık görülür.
• Bilinen kalp hastalığı. Daha önce kalp krizi geçirmiş olmak, kalp yetmezliği ya da kalp kapağı hastalığı iletim sistemi sorunları riskini yükseltebilir.
• Yüksek tansiyon. Uzun süreli yüksek tansiyon hem kalp kasını hem de iletim sistemini olumsuz etkileyebilir.
• Tiroit hastalığı öyküsü. Tiroit yetersizliği bradikardi riskini artıran tedavi edilebilir bir nedendir.
• Belirli ilaçların kullanımı. Kalp hızını yavaşlatan ilaçların düzensiz ya da yüksek dozda kullanımı riski artırabilir.

Tanısı

Bradikardi tanısı klinik değerlendirme, EKG ve gerektiğinde ileri testlerin birlikte kullanılmasıyla konur. Tanının amacı yalnızca kalp hızının düşük olduğunu saptamak değil, nedenini belirlemek ve kalp bloğu gibi ciddi iletim sorunlarını ortaya koymaktır.

• Tıbbi öykü ve fizik muayene. Belirtilerin ne zaman başladığı, ne sıklıkta ortaya çıktığı ve hangi durumlarda arttığı sorgulanır. Kullanılan ilaçlar, geçirilmiş kalp hastalıkları ve diğer sağlık sorunları değerlendirilir. Fizik muayenede nabız hızı ve düzenliliği, tansiyon ve kalp sesleri incelenir.
• EKG. Tanıda en temel araçtır. Kalbin elektrik aktivitesini kaydederek kalp hızını, ritmini ve iletim sisteminin düzgün çalışıp çalışmadığını gösterir. Sinüs bradikardisi, kalp bloğunun derecesi ve olası iletim gecikmelerinin tespitinde kritik öneme sahiptir. Ancak EKG yalnızca çekildiği andaki ritmi gösterir; aralıklı bradikardi atlanamayabilir.
• Holter monitör. 24 saat ya da daha uzun süre taşınan taşınabilir EKG cihazıdır. Günlük yaşam sırasında ortaya çıkan aralıklı bradikardi ataklarını, kalp duraklamalarını ve iletim sorunlarını kaydeder. Belirtilerin sık olmadığı durumlarda standart EKG'den çok daha değerlidir. Belirtilerle ritim bozukluğu arasındaki ilişkiyi ortaya koymada kritik rol oynar.
• Olay kaydedici. Haftalarca ya da aylarca taşınabilen küçük bir cihazdır. Çarpıntı, baş dönmesi ya da bayılma hissedildiğinde aktive edilir ve o andaki ritim kaydedilir. Holter monitörde yakalanmayan seyrek ataklar için idealdir.
• İmplante edilebilir loop recorder. Deri altına yerleştirilen küçük bir cihazdır. Yıllarca ritim kaydı yapabilir. Çok seyrek olan ya da nedeni uzun araştırmaya rağmen belirlenemeyen bayılma ataklarında tercih edilir.
• Kan testleri. Tiroit fonksiyonunu değerlendirmek bradikardinin en sık ve en kolay tedavi edilebilir nedenlerinden birini ortaya çıkarabilir. Elektrolit düzeyleri yani potasyum, kalsiyum ve magnezyum iletim sistemi sorunlarına katkıda bulunan dengesizlikleri gösterebilir. Lyme hastalığı şüphesinde serolojik testler istenir. Kalp hasarı belirteçleri aktif bir süreç olup olmadığını ortaya koyar.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Kalbin yapısını ve işlevini değerlendirir. Bradikardiye eşlik eden kalp kası hasarı, kapak sorunu ya da yapısal bir bozukluk olup olmadığını ortaya koyar.
• Efor testi. Egzersiz sırasında kalp hızının beklenen düzeye yükselip yükselmediğini değerlendirir. Kronotrop yetersizlik adı verilen bu durum, kalbin egzersiz sırasında yeterince hızlanamadığını gösterir ve sinüs düğümü hastalığının önemli bir bulgusudur.
• Elektrofizyoloji çalışması. Kalbin içine ince elektrotlar yerleştirilerek iletim sistemi ayrıntılı biçimde değerlendirilir. Sinüs düğümü işlevini ve AV düğümü iletim süresini ölçer. Kalp pili kararında destekleyici bilgi sağlar. Noninvaziv testlerle açıklanamayan bayılma ataklarında ya da ciddi iletim bozukluğu şüphesinde tercih edilir.

Tedavisi

Bradikardi tedavisi kalp hızının ne kadar düşük olduğuna, belirtilerin ciddiyetine ve altta yatan nedene göre belirlenir. Belirti vermeyen hafif bradikardi tedavi gerektirmeyebilir. Belirtilere yol açan ya da ciddi iletim bozukluğu olan vakalarda ise müdahale gerekir.

Altta Yatan Nedenin Tedavisi

Bradikardi tedavisinin ilk adımı mümkünse altta yatan nedeni ortadan kaldırmaktır.

• İlaç değişikliği. Bradikardi bir ilaca bağlıysa doktorun gözetiminde doz azaltılabilir, ilaç değiştirilebilir ya da kesilebilir. Bu kararı kendiniz vermeyin; bazı ilaçların aniden bırakılması başka sorunlara yol açabilir.
• Tiroit tedavisi. Tiroit yetersizliği tedavi edildiğinde kalp hızı çoğunlukla normale döner.
• Elektrolit düzeltmesi. Potasyum, kalsiyum ya da magnezyum dengesizliği tespit edilirse bunların düzeltilmesi bradikardinin giderilmesine yardımcı olabilir.
• Lyme hastalığı tedavisi. Lyme hastalığına bağlı kalp bloğu antibiyotik tedavisiyle büyük ölçüde düzelebilir.
• Uyku apnesi tedavisi. CPAP cihazıyla uyku apnesi kontrol altına alındığında bradikardi atakları önemli ölçüde azalabilir.

Kalp Pili

Altta yatan neden ortadan kaldırılamıyor ya da bradikardi kalıcıysa kalp pili en etkili tedavi yöntemidir.

• Kalıcı kalp pili. Göğüs altına yerleştirilen küçük bir cihazdır. İnce teller aracılığıyla kalbin sağ tarafına bağlanır. Kalp hızı belirlenen eşiğin altına düştüğünde cihaz elektrik uyarısı göndererek kalbi uyarır ve yeterli hızda atmasını sağlar. Modern kalp pilleri çok hassas biçimde ayarlanabilir; kişinin aktif olduğu anlarda kalp hızının artmasına da izin verir. İşlem genellikle lokal anestezi altında yapılır ve birkaç saat sürer. Büyük çoğunluğu aynı gün ya da ertesi gün taburcu olabilir. Pil ömrü cihaza göre değişmekle birlikte genellikle beş ile on beş yıl arasındadır. Pil bittiğinde cihazın bataryası değiştirilir; elektrotlar genellikle yerinde bırakılır.
• Geçici kalp pili. Akut durumlarda, kalıcı pil takılana kadar ya da geçici bir nedene bağlı bradikardi düzelene kadar geçici pil kullanılabilir. Boyundaki bir damardan ya da kasıktan yerleştirilen bu geçici pil hastane ortamında uygulanır.
• Kapsülsüz kalp pili (leadless pacemaker). Geleneksel kalp pilinden farklı olarak göğüste kesi gerektirmez. Kasıktan ilerletilen ince bir kateter aracılığıyla küçük kapsül şeklindeki cihaz doğrudan sağ ventrikülün içine yerleştirilir. Uygun hastalarda tercih edilebilir.

Acil Tedavi

Semptomatik bradikardi akut olarak geliştiğinde hastane ortamında hızlı müdahale gerekebilir.

• Atropin. Vagus sinirinin kalp üzerindeki yavaşlatıcı etkisini geçici olarak bloke eden bir ilaçtır. Damar yoluyla verilerek kalp hızı artırılmaya çalışılır. Etkisi kısa sürelidir ve her bradikardi türünde etkili olmayabilir.
• İzoproterenol ve dopamin. Kalp hızını ve kasılma gücünü artıran bu ilaçlar geçici pil takılana kadar köprü tedavi olarak kullanılabilir.

Komplikasyonları

Tedavi edilmeyen ya da yeterince kontrol altına alınamayan bradikardi ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

• Bayılma ve yaralanma. Ani bilinç kaybı düşmeye ve buna bağlı baş travması, kırık gibi yaralanmalara yol açabilir. Araç kullanırken ya da yüksekte çalışırken bayılma hayatı tehdit edebilir.
• Kalp yetmezliği. Uzun süreli yavaş kalp hızı kalbin pompalama kapasitesini olumsuz etkileyebilir. Zamanla kalp yetmezliğine katkıda bulunabilir.
• Ani kalp durması. Tam kalp bloğu gibi ciddi iletim bozukluklarında ventriküller çok yavaş ya da hiç atamayabilir. Bu durum ani kalp durmasına yol açabilir.
• Yaşam kalitesinde düşme. Süregelen yorgunluk, nefes darlığı ve egzersiz kapasitesindeki düşme günlük yaşamı ve iş performansını ciddi biçimde etkileyebilir.

Yaşam Tarzı

Bradikardi tedavisi alan ya da kalp pili kullanan kişilerin günlük yaşamda bazı noktalara dikkat etmesi önemlidir.

Kalp Piliyle Yaşamak

Kalp pili kullanan kişiler için bazı pratik bilgiler önemlidir. Günümüz kalp pilleri çok dayanıklıdır ve günlük yaşamı büyük ölçüde kısıtlamaz. Cep telefonları ve çoğu ev aleti kalp pilleriyle güvenle kullanılabilir. Ancak çok güçlü manyetik alanlar üreten cihazların yakınında uzun süre bulunmaktan kaçınılmalıdır. MRI çekilmesi gerektiğinde kalp pili modelinin MRI uyumlu olup olmadığı kontrol edilmelidir. Hastane, havalimanı ve güvenlik kontrol noktalarında kalp pili kimlik kartı gösterilmelidir. Cihaz kontrolü için düzenli randevular aksatılmamalıdır.

İlaç Kullanımı

Bradikardiye katkıda bulunan ilaçlarla ilgili doktorunuzun yönlendirmelerine uyun. Herhangi bir ilacı kendiniz kesmemeyin. Başka bir sağlık sorunu için ilaç başlanacaksa bradikardi öykünüzü ve kullandığınız tüm ilaçları mutlaka belirtin. Bazı yaygın ilaçlar kalp hızını daha da düşürebilir.

Fiziksel Aktivite

Bradikardinin nedeni ve ciddiyetine göre fiziksel aktivite konusunda doktorunuz rehberlik edecektir. Kalp pili takıldıktan ve kalp hızı yeterli düzeye çıktıktan sonra pek çok kişi normal fiziksel aktivitelerine dönebilir. Bayılma riski olan kişilerin yüzme gibi yalnız yapılan aktivitelerde dikkatli olması önerilir.

Düzenli Takip

Bradikardi nedeni ve tedavisi ne olursa olsun düzenli kardiyoloji takibi gerektirir. Kalp pili kullananlar için cihaz kontrolleri zorunludur. Pil ömrü yaklaştığında doktorunuz sizi bilgilendirecektir. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Bayılma ya da bayılmak üzere olma hissi
• Göğüs ağrısı ya da baskı hissi
• Ani nefes darlığı
• Belirgin biçimde artan yorgunluk ya da baş dönmesi
• Kalp pilinde titreşim ya da anormal his fark edilirse

Randevuya Hazırlanma

Bradikardi tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Belirtilerin ne zaman başladığını, ne sıklıkta ortaya çıktığını ve hangi durumlarda daha belirgin olduğunu not edin.
• Bayılma ya da bayılmak üzere olma yaşadıysanız bunu mutlaka belirtin.
• Kullandığınız tüm ilaçları, takviyeleri ve bitkisel ürünleri listeleyin. Özellikle kalp hızını etkileyebilecek ilaçları vurgulayın.
• Bilinen kalp hastalığı, tiroit sorunu ya da uyku apnesi öykünüzü paylaşın.
• Evde nabız ya da tansiyon ölçüyorsanız kayıtlarınızı getirin.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Bradikardimin nedeni nedir?
• Kalp hızım ne kadar düşük ve bu tehlikeli mi?
• Kalp pili gerekiyor mu?
• Hangi ilaçlarım bradikardiye katkıda bulunuyor olabilir?
• Egzersiz yapabilir miyim?
• Araç kullanmam güvenli mi?
• Hangi belirtiler acil başvuru gerektiriyor?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Belirtiler ne zaman başladı ve ne sıklıkta oluyor?
• Daha önce bayıldınız mı?
• Bayılma egzersiz sırasında mı yoksa istirahatte mi oluyor?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• Bilinen kalp hastalığınız var mı?
• Tiroit sorununuz var mı?
• Uyku apneniz olduğu söylendi mi?
• Düzenli spor yapıyor musunuz?

Kırık kalp sendromu, yoğun duygusal ya da fiziksel stres sonrasında kalbin geçici olarak zayıfladığı bir durumdur. Tıbbi adı Takotsubo kardiyomiyopatidir. Japonca'da bir ahtapot kapanı anlamına gelen "takotsubo" sözcüğü, bu durumda kalbin aldığı karakteristik şekli tanımlar.

Kırık kalp sendromunda kalbin sol ventrikülü aniden şişer ve düzgün kasılmaz hale gelir. Belirtileri kalp krizine çok benzeyebilir. Ancak kalp krizinin aksine koroner damarlar tıkalı değildir. Kalp kası geçici olarak işlevini yitirir ve büyük çoğunluğunda birkaç hafta ile birkaç ay içinde kendiliğinden iyileşir.

Kırık kalp sendromu en sık orta ve ileri yaştaki kadınlarda görülür. Tetikleyici genellikle sevilen birinin kaybı, ani kötü haber, ciddi bir kavga ya da beklenmedik bir kaza gibi duygusal bir şok olabilir. Bunların yanı sıra ciddi bir hastalık, ameliyat ya da aşırı fiziksel efor gibi bedensel stresler de tetikleyici olabilir. Bazı vakalarda belirgin bir tetikleyici olmayabilir.

Belirtileri

Kırık kalp sendromunun belirtileri kalp kriziyle çok benzer olabilir ve ikisini birbirinden ayırt etmek ilk başta güç olabilir. Bu nedenle belirtiler ortaya çıktığında vakit kaybetmeden tıbbi değerlendirme yapılması gerekir.

• Göğüs ağrısı. En sık görülen belirtilerden biridir. Göğüste ani başlayan baskı, sıkışma ya da ezilme hissi olabilir. Kalp krizindeki ağrıya benzer bir tablo oluşturabilir.
• Nefes darlığı. Ani başlayan ve hızla kötüleşen nefes darlığı görülebilir.
• Çarpıntı ve düzensiz kalp atışı. Kalbin hızlı, düzensiz ya da güçlü biçimde çarptığı hissedilebilir.
• Baş dönmesi ve sersemlik. Dengesizlik ya da baş dönmesi hissi ortaya çıkabilir.
• Bayılma. Bazı kişilerde ani bilinç kaybı görülebilir.
• Bulantı ve terleme. Mide bulantısı ve soğuk terleme eşlik edebilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Kırık kalp sendromunun belirtileri kalp kriziyle ayırt edilemeyebilir. Bu nedenle aşağıdaki belirtilerden herhangi biri ortaya çıktığında vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır. Belirtilerin kalp krizinden mi yoksa kırık kalp sendromundan mı kaynaklandığı hastane koşullarında yapılan testlerle belirlenir.

• Ani başlayan göğüs ağrısı ya da baskı hissi
• Ani ve şiddetli nefes darlığı
• Bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Çok hızlı ya da çok düzensiz kalp atışı
• Soğuk terleme ve solgunlukla birlikte göğüs rahatsızlığı

Nedenleri

Kırık kalp sendromunun tam mekanizması henüz tam anlamıyla aydınlatılamamıştır. En yaygın kabul gören açıklama, adrenalin ve benzeri stres hormonlarının ani yükselişinin kalp kasını geçici olarak felç ettiği yönündedir. Bu hormon dalgası küçük koroner damarları spazmına sokabilir ya da kalp kasını doğrudan etkileyebilir. Sonuç olarak sol ventrikülün uç kısmı şişer ve hareket edemez hale gelirken kalbin taban bölümü normal biçimde kasılmaya devam edebilir.

• Duygusal tetikleyiciler. Sevilen birinin ani kaybı, ciddi kötü haber, şiddetli tartışma, travmatik bir olay ya da beklenmedik bir şok bu tabloya yol açabilir. Aşırı sevinç ve heyecan gibi olumlu duygusal yoğunluklar da tetikleyici olabilir.
• Fiziksel tetikleyiciler. Ciddi bir hastalık, ameliyat, yoğun ağrı, astım atağı ya da aşırı fiziksel efor da sendromu başlatabilir. Fiziksel tetikleyiciler özellikle erkeklerde ve ileri yaştaki bireylerde daha sık görülür.
• Nörolojik hastalıklar. İnme, beyin kanaması ya da nöbet gibi beyin ve sinir sistemi hastalıkları da kırık kalp sendromunu tetikleyebilir.
• İlaç ve maddeler. Bazı ilaçlar, uyuşturucu maddeler ve yüksek doz adrenalin içeren ürünler tetikleyici olabilir.
• Belirgin tetikleyici olmayan vakalar. Bazı kişilerde kapsamlı araştırmalara rağmen belirgin bir tetikleyici saptanamayabilir.

Risk Faktörleri

• Kadın cinsiyeti. Kırık kalp sendromunun yaklaşık yüzde doksanı kadınlarda görülür.
• Menopoz sonrası dönem. Elli yaş üzerindeki kadınlarda çok daha sık karşılaşılır. Östrojenin kardiyoprotektif etkisinin azalmasının bu durumda rol oynayabileceği düşünülmektedir.
• Anksiyete ve depresyon öyküsü. Psikolojik hastalıklar kırık kalp sendromuyla ilişkili olabilir ve tekrarlama riskini artırabilir.
• Nörolojik hastalık öyküsü. Epilepsi, migren ya da baş ağrısı bozuklukları olan kişilerde risk daha yüksek olabilir.

Tanısı

Kırık kalp sendromu tanısı koymak ilk aşamada güçtür çünkü belirtiler ve bazı test sonuçları kalp krizini taklit eder. Tanı süreci hem kalp krizini dışlamayı hem de sendroma özgü bulguları tespit etmeyi kapsar.

• Tıbbi öykü ve fizik muayene. Belirtilerin ne zaman ve nasıl başladığı, yakın zamanda yaşanan duygusal ya da fiziksel stres olup olmadığı sorgulanır. Kırık kalp sendromunun tanısında tetikleyici olayın öğrenilmesi çok önemlidir. Fizik muayenede kalp ve akciğer sesleri, tansiyon ve kalp hızı değerlendirilir.
• EKG. Başvurunun ilk dakikalarında çekilir. ST segment yükselmesi ve T dalgası değişiklikleri görülebilir. Bu bulgular kalp krizine benzeyebilir ve ilk aşamada ikisini ayırt etmek mümkün olmayabilir. Bu nedenle kalp krizini dışlamak amacıyla ileri tetkike hemen devam edilir.
• Kan testleri. Troponin düzeyi yükselebilir ancak kalp krizindeki kadar belirgin bir yükseliş olmayabilir. BNP ve NT-proBNP kalp yetmezliğinin varlığını değerlendirmede kullanılır. Troponinin görece hafif yükselmesi ve klinik tablo arasındaki orantısızlık kırık kalp sendromunun önemli bir ipucudur.
• Koroner anjiyografi. Kalp krizini dışlamak için en kritik adımlardan biridir. Kasıktan ya da bilekten ilerletilen ince bir kateter aracılığıyla koroner arterlere kontrast madde verilerek gerçek zamanlı görüntüleme yapılır. Kırık kalp sendromunun en önemli tanısal özelliği koroner arterlerin açık olmasıdır. Tıkalı ya da kritik derecede daralmış damar saptanmaması kalp krizini dışlar ve tanıyı kırık kalp sendromu yönünde güçlü biçimde destekler.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Sol ventrikülün karakteristik balonsu görünümünü ortaya koyar. Sol ventrikülün uç kısmı şişmiş ve hareketsiz görünürken taban bölümü normal ya da artmış kasılma ile çalışmaya devam eder. Bu görünüm kırık kalp sendromuna çok özgüdür. Ejeksiyon fraksiyonunun geçici olarak düştüğü de gösterilebilir.
• Kalp MRI. Kalp kasının ayrıntılı yapısını gösterir. Geç gadolinyum tutulumu tekniğiyle değerlendirildiğinde kırık kalp sendromunun akut dönemde ödem içerdiği ancak kalıcı fibrozis bırakmadığı görülür. Bu bulgu kırık kalp sendromunu miyokarditi ve kalp krizini taklit eden diğer durumlardan ayırt etmede yardımcı olur.

Tedavisi

Kırık kalp sendromunun kesin bir tedavisi yoktur. Kalp işlevi çoğu hastada birkaç hafta ile birkaç ay içinde kendiliğinden iyileşir. Tedavinin amacı iyileşme sürecinde kalbi desteklemek ve olası komplikasyonları yönetmektir.

Destekleyici Tedavi ve İzlem

• Hastane gözlemi. Başvurunun ilk günlerinde hastane ortamında izlem yapılır. Kalp hızı, ritim ve tansiyon sürekli takip edilir. Kalp işlevinin iyileşip iyileşmediği ekokardiyografiyle düzenli olarak değerlendirilir.
• Oksijen desteği. Oksijen düzeyi düşük olan hastalara oksijen verilir.

İlaç Tedavisi

Kırık kalp sendromunda ilaç tedavisine ilişkin büyük ölçekli klinik çalışmalar henüz sınırlıdır. Tedavi seçimleri mevcut duruma ve komplikasyonlara göre kişiselleştirilir.

• ACE inhibitörleri veya ARB'ler. Kalbin yeniden şekillenmesini desteklemek ve kalp işlevinin iyileşmesini hızlandırmak amacıyla iyileşme sürecinde kullanılabilir. Kalp işlevi normale döndükten sonra ne kadar süre kullanılacağı tartışmalı olmaya devam etmektedir.
• Beta blokerler. Kalp hızını düzenlemek ve stres hormonlarının etkisini azaltmak amacıyla kullanılabilir. Ancak bazı hastalarda kalp hızının yavaşlaması durumu kötüleştirebileceğinden kullanım kararı dikkatle verilmelidir.
• Kan sulandırıcılar. Sol ventrikülde pıhtı oluşma riski artabileceğinden bazı hastalarda geçici süreyle kan sulandırıcı ilaçlar önerilebilir.
• Kaçınılması gereken ilaçlar. Kırık kalp sendromunun akut döneminde bazı ilaçlar durumu kötüleştirebilir. Özellikle adrenalin ve benzeri ilaçlar ile bazı ritim ilaçları bu dönemde dikkatli kullanılmalıdır. Tedavi ekibi bu konuda hastayı bilgilendirir.

Komplikasyonların Tedavisi

• Kalp yetmezliği tedavisi. Akut dönemde kalp işlevi belirgin biçimde bozulmuşsa kalp yetmezliğine yönelik ilaç tedavisi başlanabilir. Diüretikler sıvı birikimini azaltmak için kullanılabilir.
• Ritim bozukluklarının tedavisi. Atriyal fibrilasyon ya da diğer ritim sorunları gelişirse uygun ilaçlarla tedavi edilir.
• Mekanik dolaşım desteği. Çok ağır seyreden nadir vakalarda geçici mekanik destek cihazları kullanılabilir. Bu cihazlar kalp iyileşene kadar dolaşımı destekler.

Komplikasyonları

Kırık kalp sendromu çoğu hastada tam iyileşmeyle sonuçlanır. Ancak bazı hastalarda ciddi komplikasyonlar gelişebilir. Bu nedenle akut dönemde yakın izlem şarttır.

• Akut kalp yetmezliği. Sol ventrikül işlevi akut dönemde ciddi biçimde bozulabilir. Nefes darlığı ve akciğerlerde sıvı birikimi gelişebilir. Bu tablo genellikle geçicidir.
• Kardiyojenik şok. Nadir görülmekle birlikte kalbin pompalama işlevi çok ağır düzeyde bozulursa kan basıncı tehlikeli biçimde düşebilir ve acil müdahale gerekebilir.
• Sol ventrikül çıkış yolu tıkanması. Bazı hastalarda kalp kasının karakteristik hareketi sol ventrikülden kan çıkışını geçici olarak engelleyebilir. Bu durum semptomu ağırlaştırabilir ve tedavi seçimini etkileyebilir.
• Ritim bozuklukları. Çeşitli ritim sorunları gelişebilir. Nadir durumlarda hayatı tehdit eden ventriküler ritim bozuklukları görülebilir.
• Sol ventrikülde pıhtı oluşumu. Geçici olarak işlevini yitiren sol ventrikülde pıhtı oluşabilir ve bu pıhtı beyne ya da diğer organlara giderse ciddi sonuçlara yol açabilir.
• Tekrarlama. Kırık kalp sendromu geçiren kişilerin bir bölümünde ilerleyen yıllarda yeniden atak görülebilir. Tekrarlama riski özellikle anksiyete ve depresyon gibi psikolojik hastalığı olan bireylerde daha yüksek olabilir.

Yaşam Tarzı

Kırık kalp sendromu çoğu kişide tam iyileşmeyle sonuçlansa da deneyim kişi üzerinde kalıcı bir iz bırakabilir. İyileşme süreci hem fiziksel hem de duygusal bir yolculuktur.

Stres Yönetimi

Kırık kalp sendromunun tetikleyicisi çoğunlukla yoğun duygusal ya da fiziksel strestir. Bu nedenle stres yönetimi iyileşme sürecinin ve tekrarlama riskini azaltmanın ayrılmaz bir parçasıdır. Nefes egzersizleri, meditasyon, yoga ya da düzenli yürüyüş gibi aktiviteler stresi azaltmada yardımcı olabilir. Psikolojik destek almak bu konuda çok etkili bir adım olabilir.

Psikolojik Destek

Kırık kalp sendromu ile anksiyete ve depresyon arasında güçlü bir ilişki olduğu düşünülmektedir. Psikolojik hastalıklar hem sendromun tetikleyicisi hem de tekrarlama riski için önemli bir faktör olabilir. Kaygı, üzüntü ya da çökkünlük yaşıyorsanız bunu doktorunuzla paylaşın. Psikoterapi ve gerektiğinde ilaç tedavisi hem psikolojik iyileşmeye hem de kalp sağlığına katkıda bulunabilir.

Fiziksel Aktivite

Akut dönem geçtikten ve kalp işlevi iyileştikten sonra hafif ve düzenli fiziksel aktivite hem kalp sağlığını destekler hem de genel iyileşmeye katkıda bulunabilir. Hangi tür aktivitenin uygun olduğuna ve ne zaman başlanabileceğine doktorunuz karar vermelidir. Aşırı fiziksel efordan kaçınmak gerekebilir.

İlaç Kullanımı

Doktorunuzun önerdiği ilaçları düzenli kullanın. Taburculuk sonrasında hangi ilaçların devam edeceği ve ne kadar süre kullanılacağı kişiden kişiye değişebilir. Herhangi bir ilacı kendiniz kesmemek önemlidir. Başka bir sağlık sorunu için ilaç başlanacaksa kardiyologunuzu mutlaka bilgilendirin.

Tetikleyicileri Tanımak

Kırık kalp sendromunun tekrarlaması tamamen önlenemese de tetikleyicilerin farkında olmak yardımcı olabilir. Hangi tür stres durumlarının sizin için en zorlayıcı olduğunu anlamak ve bunlarla başa çıkma becerilerini geliştirmek önemlidir. Profesyonel destek bu konuda çok değerli olabilir.

Düzenli Takip

Taburculuktan sonra kardiyoloji takibi önemlidir. Kalp işlevinin tam olarak iyileştiğinin ekokardiyografiyle doğrulanması gerekir. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Göğüs ağrısı ya da baskı hissi yeniden başlarsa
• Nefes darlığı ortaya çıkarsa ya da kötüleşirse
• Çarpıntı ya da düzensiz kalp atışı hissedilirse
• Baş dönmesi ya da bayılma gelişirse

Randevuya Hazırlanma

Kırık kalp sendromu tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Belirtilerin ne zaman ve nasıl başladığını not edin.
• Belirtilerden kısa süre önce yaşadığınız duygusal ya da fiziksel stres durumunu aktarın.
• Daha önce kırık kalp sendromu geçirdiyseniz belirtin.
• Anksiyete, depresyon ya da başka bir psikolojik hastalık öykünüz varsa paylaşın.
• Kullandığınız tüm ilaçları, takviyeleri ve bitkisel ürünleri listeleyin.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Tanım kesin olarak kırık kalp sendromu mu, kalp krizi dışlandı mı?
• Kalp işlevim ne durumda ve ne zaman iyileşmesi bekleniyor?
• Hangi ilaçları kullanacağım ve ne kadar süre?
• Tekrarlama riskini azaltmak için ne yapabilirim?
• Stres yönetimi ya da psikolojik destek almamı önerir misiniz?
• Egzersiz yapabilir miyim ve ne zaman başlayabilirim?
• Hangi belirtiler acil başvuru gerektiriyor?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Belirtiler ne zaman başladı?
• Belirtilerden önce yoğun bir duygusal ya da fiziksel stres yaşadınız mı?
• Daha önce benzer bir atak geçirdiniz mi?
• Anksiyete ya da depresyon öykünüz var mı?
• Bilinen kalp hastalığınız var mı?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• Son dönemde ciddi bir hastalık, ameliyat ya da yaralanma geçirdiniz mi?

Peripartum kardiyomiyopati, gebeliğin son bir ayında ya da doğumun ardından ilk beş ay içinde ortaya çıkan nadir bir kalp kası hastalığıdır. Bu süreçte kalp genişleyebilir ve pompalama gücü azalabilir. Daha önce hiçbir kalp sorunu olmayan kadınlarda da görülebilir.

Peripartum kardiyomiyopati nadir görülmekle birlikte, doğrudan gebelik ve doğumla ilişkili ciddi bir kalp hastalığıdır. Belirtileri normal gebelik şikayetleriyle karışabildiğinden tanı gecikebilir. Bu nedenle gebeliğin son döneminde ya da doğum sonrasında ortaya çıkan nefes darlığı, aşırı yorgunluk ya da bacak şişliği gibi belirtiler mutlaka değerlendirilmelidir.

İyi haber şu ki peripartum kardiyomiyopatisi olan kadınların önemli bir bölümünde kalp işlevi uygun tedaviyle altı ila on iki ay içinde normale yakın bir düzeye geri dönebilir. Erken tanı ve düzenli tedavi bu süreçte belirleyici rol oynar.

Belirtileri

Peripartum kardiyomiyopatinin belirtileri normal gebelik şikayetleriyle örtüşebildiğinden fark edilmesi güç olabilir. Ancak belirtilerin ciddiyeti ya da zamanlaması dikkat çekici olduğunda mutlaka değerlendirilmesi gerekir.

• Nefes darlığı. En sık görülen belirtilerden biridir. Başlangıçta yalnızca merdiven çıkmak ya da yürümek gibi efor gerektiren durumlarda ortaya çıkabilir. Zamanla istirahatte ya da yatarken de belirginleşebilir. Yatarken nefes darlığının artması ve kişiyi uykudan uyandırması dikkat çekici bir işaret olabilir.
• Aşırı yorgunluk ve halsizlik. Gebelik ve doğum sonrası dönemde yorgunluk beklenen bir durumdur. Ancak dinlenmekle geçmeyen, beklenenden çok daha derin ve süregelen bir bitkinlik hissi fark edilebilir.
• Bacak ve ayak bileklerinde şişlik. Gebelikte şişlik görülebilir ancak peripartum kardiyomiyopatide bu şişlik daha belirgin ya da hızlı gelişen bir seyir izleyebilir.
• Çarpıntı ve düzensiz kalp atışı. Kalbin hızlı, düzensiz ya da güçlü biçimde çarptığı hissedilebilir.
• Öksürük. Özellikle yatarken artan kuru bir öksürük akciğerlerde sıvı birikimine işaret edebilir.
• Baş dönmesi ve sersemlik. Zaman zaman dengesizlik hissi ya da baş dönmesi ortaya çıkabilir.
• Karın bölgesinde rahatsızlık. Karın bölgesinde şişkinlik ya da dolgunluk hissi görülebilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Gebeliğin son döneminde ya da doğumdan sonraki beş ay içinde aşağıdaki belirtiler fark edildiğinde vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Dinlenmekle geçmeyen ve giderek artan nefes darlığı
• Yatarken nefes almakta güçlük çekme
• Bacak veya ayak bileklerinde belirgin ya da hızla artan şişlik
• Çarpıntı veya düzensiz kalp atışı hissi
• Beklenenden çok daha derin ve geçmeyen yorgunluk

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Ani ve şiddetli nefes darlığı
• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı
• Bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Çok hızlı ya da çok düzensiz kalp atışı

Nedenleri

Peripartum kardiyomiyopatinin kesin nedeni henüz tam olarak anlaşılamamıştır. Birden fazla etkenin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir.

• Hormonal değişiklikler. Gebelik ve emzirme döneminde prolaktin hormonunun yükselmesi, bu hormonun parçalanma ürünlerinin kalp kasına zarar verebileceği düşünülmektedir. Bu mekanizma hastalığın oluşumunda önemli bir rol oynayabilir.
• Bağışıklık sistemi değişiklikleri. Gebelik sırasında bağışıklık sistemi normal gebeliğin sürdürülmesi için değişime uğrar. Bu değişimlerin bazı kadınlarda kalp kasına yönelik anormal bir bağışıklık tepkisine zemin hazırlayabileceği düşünülmektedir.
• Genetik yatkınlık. Bazı kadınlarda kalp kasını gebeliğin yarattığı yüke karşı daha savunmasız kılan genetik özellikler bulunabilir. Ailede peripartum kardiyomiyopati öyküsü riski artırabilir.
• Beslenme yetersizlikleri. Selenyum gibi bazı mikro besin eksikliklerinin katkıda bulunabileceği düşünülmektedir.
• Damarsal değişiklikler. Gebelik sırasında kan hacminin artması ve damarsal düzenin değişmesi kalp üzerindeki yükü artırır. Bu değişimlerin yatkın kadınlarda kalp kasını olumsuz etkileyebileceği değerlendirilmektedir.

Risk Faktörleri

Peripartum kardiyomiyopati her gebeyi etkileyebilir ancak bazı faktörler riski artırabilir.

• İleri anne yaşı. Otuz yaş üzerinde gebelik riski artırabilir.
• Çoğul gebelik. İkiz ya da daha fazla bebek taşımak kalp üzerindeki yükü artırır ve risk daha yüksek olabilir.
• Yüksek tansiyon ve preeklampsi. Gebeliğe bağlı yüksek tansiyon ve preeklampsi peripartum kardiyomiyopati riskiyle ilişkili olabilir.
• Ailede peripartum kardiyomiyopati öyküsü. Birinci derece akrabalarda bu hastalık varsa risk artabilir.
• Daha önce peripartum kardiyomiyopati geçirmiş olmak. Önceki gebelikte bu tanıyı almış olan kadınlarda sonraki gebeliklerde tekrar gelişme riski yüksektir.
• Afrikalı köken. Bazı çalışmalar Afrika kökenli kadınlarda hastalığın daha sık görülebildiğini ve daha ağır bir seyir izleyebildiğini göstermiştir.
• Yetersiz beslenme. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde mikro besin yetersizlikleri riski artırabilir.

Tanısı

Peripartum kardiyomiyopati tanısı koymak için öncelikle hastalığın gebeliğin son ayında ya da doğumun ardından ilk beş ay içinde ortaya çıkması, kalp pompalama işlevinin azalmış olması ve başka bir nedene bağlı olmadığının gösterilmesi gerekir. Belirtilerin normal gebelik şikayetleriyle örtüşebilmesi tanıyı geciktirebileceğinden bu dönemde ortaya çıkan kalple ilgili şikayetler mutlaka değerlendirilmelidir.

• Tıbbi öykü ve fizik muayene. Belirtilerin ne zaman başladığı, ne kadar hızlı ilerlediği ve hangi dönemde ortaya çıktığı ayrıntılı biçimde sorgulanır. Gebelik öyküsü, daha önce peripartum kardiyomiyopati geçirilip geçirilmediği ve aile öyküsü değerlendirilir. Fizik muayenede kalp ve akciğer sesleri dinlenir, boyun damarları değerlendirilir ve bacaklardaki şişlik incelenir.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Tanının en temel aracıdır. Sol ventrikülün boyutunu, duvar hareketini ve ejeksiyon fraksiyonunu yani her kasılışta ne kadar kan pompalanadığını gösterir. Peripartum kardiyomiyopatide sol ventrikül genişlemiş olabilir ve ejeksiyon fraksiyonu yüzde kırkın altına düşmüş olabilir. Kapak işlevleri ve perikard da değerlendirilir. Ekokardiyografi hem tanı koymada hem de tedaviye yanıtı izlemede düzenli olarak tekrarlanır.
• EKG. Kalbin elektrik aktivitesini kaydeder. Peripartum kardiyomiyopatide çeşitli EKG değişiklikleri görülebilir. Sinüs taşikardisi, sol ventrikül kalınlaşmasına bağlı voltaj değişiklikleri ve ritim bozuklukları saptanabilir. EKG bulguları özgün değildir ancak kalp sorununu destekleyici bilgi sağlar.
• Kan testleri. BNP ve NT-proBNP kalp üzerindeki basıncı yansıtır ve kalp yetmezliğinin varlığını ve ciddiyetini değerlendirmede kullanılır. Troponin yüksekliği kalp kasının aktif olarak hasar gördüğüne işaret edebilir. Tam kan sayımı, böbrek ve karaciğer fonksiyonları ve tiroit hormonları da değerlendirilir.
• Kalp MRI. Kalbin yapısını ve işlevini çok ayrıntılı biçimde gösterir. Geç gadolinyum tutulumu tekniğiyle kalp kasındaki fibrozis alanlarını ortaya koyabilir. Bu bilgi hem hasarın boyutunu değerlendirmede hem de uzun vadeli prognoz tahmininde kullanılır. Emziren annelerde gadolinyum kullanımı hakkında doktorla konuşulmalıdır.
• Akciğer grafisi. Kalbin büyüklüğünü ve akciğerlerdeki sıvı birikimini gösterebilir. Tanıyı destekleyen ek bilgi sağlar.

Tedavisi

Peripartum kardiyomiyopati tedavisinin iki temel amacı vardır. Birincisi kalp işlevini desteklemek ve iyileşmeyi hızlandırmak, ikincisi ise ciddi komplikasyonları önlemektir. Tedavide hem annenin hem de bebeğin güvenliği gözetilir. Emzirme durumu ilaç seçimini doğrudan etkiler.

İlaç Tedavisi

• Beta blokerler. Kalp hızını ve kasılma gücünü düzenleyerek kalbin oksijen tüketimini azaltır. Gebelik ve emzirme döneminde güvenli kabul edilen beta blokerler tercih edilir. Metoprolol bu dönemde sıkça kullanılan seçeneklerden biridir.
• ACE inhibitörleri ve ARB'ler. Kan damarlarını genişleterek kalbin iş yükünü azaltır ve kalbin yeniden şekillenmesini yavaşlatır. Ancak bu ilaçlar gebelik sırasında bebeğe zarar verebileceğinden doğumdan önce kullanılmaz. Doğumdan sonra ve emzirme döneminde kullanımları güvenlik açısından doktorla değerlendirilmelidir.
• ARNI. Kalp yetmezliği tedavisinde ACE inhibitörüne kıyasla daha güçlü koruma sağlayan bu ilaç emzirme sonlandırıldıktan sonra uygun hastalarda değerlendirilebilir.
• İdrar söktürücüler (diüretikler). Vücuttaki fazla sıvıyı uzaklaştırarak nefes darlığını ve bacak şişliğini hafifletir. Gebelik sonrasında güvenle kullanılabilir. Emzirme döneminde dikkatli dozajlama gerekir.
• Aldosteron antagonistleri ve SGLT2 inhibitörleri. Emzirme sonlandırıldıktan sonra uygun hastalarda standart kalp yetmezliği tedavisine eklenebilir.
• Kan sulandırıcılar. Büyümüş ve zayıf çalışan bir kalpte pıhtı oluşma riski artabilir. Özellikle ejeksiyon fraksiyonu çok düşük olan hastalarda kan sulandırıcı ilaçlar önerilebilir. Gebelik sonrasında heparin ya da warfarin tercih edilebilir.
• Bromokriptin. Prolaktin hormonunu baskılayan bu ilaç peripartum kardiyomiyopatiye özgü bir tedavi seçeneğidir. Prolaktinin kalp kasına zarar verebileceği hipotezine dayanır. Bazı klinik çalışmalar bromokriptinin kalp işlevinin iyileşmesine katkıda bulunabileceğini göstermiştir. Ancak bromokriptin emzirmeyi durdurur. Bu durum anneyle birlikte dikkatle değerlendirilmeli ve kararın kişiselleştirilmesi gerekir.

Ritim Bozukluklarının Tedavisi

• Antiaritmik ilaçlar. Atriyal fibrilasyon ya da ventriküler ritim bozuklukları geliştiğinde ilaç tedavisi başlanabilir. Gebelik ve emzirme döneminde güvenli kabul edilen ilaçlar tercih edilir.
• Kardiyoverter defibrilatör (ICD). Ejeksiyon fraksiyonu belirgin biçimde düşük olan ve hayatı tehdit eden ritim bozukluğu riski yüksek hastalarda ICD takılması değerlendirilebilir. Ancak bu karar genellikle yeterli süre tedavi verildikten sonra kalp işlevinin iyileşip iyileşmediği değerlendirilerek verilir çünkü peripartum kardiyomiyopatide kalp işlevi çoğunlukla iyileşebilir.

İleri Evre Tedaviler

• Mekanik dolaşım desteği ve kalp nakli. Tüm ilaç tedavilerine rağmen çok ağır düzeyde kalp yetmezliği gelişen nadir vakalarda geçici mekanik dolaşım destek cihazları kullanılabilir. Kalp işlevi geri dönmezse kalp nakli son seçenek olarak değerlendirilebilir.

Komplikasyonları

Peripartum kardiyomiyopati erken tanındığında ve uygun tedavi yapıldığında çoğu hastada iyi bir seyir izler. Ancak bazı hastalarda ciddi komplikasyonlar gelişebilir.

• Kalıcı kalp yetmezliği. Hastaların büyük bölümünde kalp işlevi altı ila on iki ay içinde belirgin biçimde iyileşebilir. Ancak bir kısım hastada kalp işlevi tam olarak geri dönmeyebilir ve kronik kalp yetmezliği kalıcı hale gelebilir.
• Kan pıhtısı ve felç. Büyümüş ve zayıf çalışan bir kalpte pıhtı oluşma riski artabilir. Pıhtılar beyne giderse felce yol açabilir.
• Ritim bozuklukları. Atriyal fibrilasyon ve ventriküler ritim bozuklukları gelişebilir. Bu durum hem belirtileri ağırlaştırabilir hem de ek risk yaratabilir.
• Ani kalp durması. Özellikle tedavi edilmemiş ağır vakalarda hayatı tehdit eden ritim bozuklukları ani kalp durmasına yol açabilir.
• Sonraki gebeliklerde tekrarlama riski. Daha önce peripartum kardiyomiyopati geçirmiş kadınlarda sonraki gebeliklerde hastalığın tekrarlama riski yüksektir. Bu risk kalp işlevinin tam olarak iyileşip iyileşmediğine göre değişir. Kalp işlevi normale dönmüş kadınlarda bile tekrarlama görülebilir.

Yaşam Tarzı

Peripartum kardiyomiyopati tanısı hem fiziksel hem de duygusal açıdan zorlu bir süreç olabilir. Yeni bir bebeğin bakımıyla birlikte kalp hastalığını yönetmek ağır bir yük oluşturabilir. Doğru bilgi ve destek bu süreçte büyük fark yaratır.

Emzirme

Peripartum kardiyomiyopatide emzirme kararı bireyselleştirilmelidir. Bromokriptin tedavisi emzirmeyi sonlandırır. Bazı kalp ilaçları emzirme döneminde dikkatli kullanım gerektirir. Doktorunuz hangi ilaçların emzirme sırasında kullanılabileceği konusunda size rehberlik edecektir. Emzirip emzirmeme kararını doktorunuzla birlikte verin.

Dinlenme ve Günlük Aktivite

İyileşme sürecinde yeterli dinlenme çok önemlidir. Aşırı yorgunluktan kaçınmak ve günlük aktiviteleri kademeli olarak artırmak önerilir. Hangi tür fiziksel aktivitenin ve ne yoğunlukta hareketin uygun olduğuna doktorunuz karar vermelidir. Kalp işlevi iyileşirken yoğun egzersizden kaçınılması gerekebilir.

Tuz ve Sıvı Alımı

Günlük tuz tüketimini azaltmak nefes darlığını ve şişliği hafifletmeye yardımcı olabilir. Doktorunuzla uygun günlük tuz miktarını belirleyin. Bazı hastalarda sıvı alımının da sınırlandırılması gerekebilir.

Günlük Kilo Takibi

Her sabah aynı saatte tartılmak ve kiloyu kayıt altına almak sıvı birikimini erkenden fark etmenin pratik bir yoludur. Kısa sürede belirgin kilo artışı sıvı birikimine işaret edebilir. Bu durumda doktorunuzu aramanız gerekebilir.

İlaç Kullanımı

Peripartum kardiyomiyopatide kalp işlevi iyileşse bile ilaçlar genellikle belirli bir süre daha kullanılmaya devam edilir. İlaçları kendiniz kesmemek çok önemlidir. Emzirme döneminde hangi ilaçların güvenli olduğunu doktorunuzla konuşun. Yan etki yaşarsanız bildirin.

Sonraki Gebeliği Planlamak

Peripartum kardiyomiyopati geçiren kadınlar için sonraki gebelik kararı büyük önem taşır. Kalp işlevi tam olarak iyileşmiş olsa bile tekrarlama riski devam edebilir. Kalp işlevi hâlâ bozuksa gebelik hem anne hem de bebek için ciddi risk oluşturabilir. Yeni bir gebelik planlamadan önce mutlaka kardiyologunuzla kapsamlı bir değerlendirme yapın. Gebelik sırasında ve doğum sonrasında yakın kardiyoloji takibi planlanmalıdır.

Duygusal Destek

Peripartum kardiyomiyopati tanısı bebeğin bakımına odaklanılması gereken bir dönemde gelmesi nedeniyle anneler ve aileleri için çok ağır olabilir. Kaygı, korku ve çökkünlük bu süreçte sık yaşanabilir. Bu duyguları doktorunuzla ve güvendiğiniz kişilerle paylaşmak önemlidir. Gerektiğinde profesyonel psikolojik destek almaktan çekinmeyin. Eşin ve ailenin desteği bu süreçte büyük önem taşır.

Düzenli Takip

Peripartum kardiyomiyopati kalp işlevi tamamen normale dönse bile düzenli izlem gerektirir. Kalp ultrasonografisi ve kan testleriyle iyileşme süreci izlenir. Randevuları aksatmayın. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Nefes darlığı yeniden başlarsa ya da kötüleşirse
• Yatarken nefes almak güçleşirse
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik artarsa
• Çarpıntı ya da düzensiz kalp atışı hissedilirse
• Baş dönmesi ya da bayılma gelişirse
• Kısa sürede belirgin kilo artışı olursa

Randevuya Hazırlanma

Peripartum kardiyomiyopati tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Belirtilerin ne zaman başladığını ve nasıl ilerlediğini not edin.
• Gebelik öykünüzü ve doğumun nasıl gerçekleştiğini aktarın.
• Daha önce peripartum kardiyomiyopati geçirdiyseniz ya da ailede benzer öykü varsa paylaşın.
• Emzirip emzirmediğinizi belirtin.
• Kullandığınız tüm ilaçları, takviyeleri ve bitkisel ürünleri listeleyin.
• Evde kilo takibi yapıyorsanız kayıtlarınızı getirin.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Kalp işlevim ne durumda ve iyileşme bekleniyor mu?
• Hangi ilaçları kullanacağım ve emzirme sırasında bunlar güvenli mi?
• Bromokriptin tedavisi benim için uygun mu?
• Emzirmeye devam edebilir miyim?
• Günlük aktivitelerime ve işe ne zaman dönebilirim?
• Tekrar gebe kalmak istiyorum, ne zaman ve nasıl planlayabilirim?
• Hangi belirtiler acil başvuru gerektiriyor?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Belirtiler ne zaman başladı?
• Nefes darlığı yatarken artıyor mu?
• Daha önce kalp sorunu yaşadınız mı?
• Daha önce peripartum kardiyomiyopati geçirdiniz mi?
• Ailede benzer kalp sorunu var mı?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• Emziriyor musunuz?
• Gebelik sırasında yüksek tansiyon ya da preeklampsi yaşadınız mı?

Aritmojenik kardiyomiyopati, sağ ventrikülün kas dokusunun zamanla yağ ya da bağ dokusuyla yer değiştirebildiği kalıtsal bir kalp hastalığıdır. Bu değişiklik kalbin elektrik sistemini bozabilir ve tehlikeli ritim sorunlarına zemin hazırlayabilir. Bazı hastalarda sol ventrikül de etkilenebilir.

Aritmojenik kardiyomiyopati genç sporcularda ve aktif bireylerde ani kalp durmasının önemli nedenlerinden biridir. Hastalık sinsi seyreder ve uzun süre belirti vermeyebilir. Bu nedenle bazı kişilerde ilk belirti ani kalp durması olabilir. Aile taraması bu hastalıkta hayat kurtarıcı bir öneme sahiptir.

Aritmojenik kardiyomiyopati çoğunlukla kalıtsal bir hastalıktır. Birinci derece aile bireylerinde görülme olasılığı yüksektir. Erken tanı ve doğru tedaviyle ani kalp durması riski belirgin biçimde azaltılabilir ve pek çok hasta normal bir yaşam sürdürebilir.

Belirtileri

Aritmojenik kardiyomiyopati olan kişilerin önemli bir bölümü uzun süre hiçbir belirti yaşamayabilir. Belirtiler ortaya çıktığında genellikle fiziksel eforla ilişkili olabilir. Hastalığın türü ve ciddiyetine göre belirtiler kişiden kişiye farklılık gösterebilir.

• Çarpıntı ve düzensiz kalp atışı. En sık karşılaşılan belirtilerden biridir. Kalbin hızlı, düzensiz ya da takla atar gibi çarptığı hissedilebilir. Çarpıntı egzersiz sırasında ya da sonrasında daha belirgin hale gelebilir.
• Baş dönmesi ve sersemlik. Özellikle fiziksel aktivite sırasında ya da hemen ardından baş dönmesi ve dengesizlik hissi ortaya çıkabilir.
• Bayılma. Egzersiz sırasında ya da sonrasında gerçekleşen bayılma aritmojenik kardiyomiyopatide çok önemli bir uyarı işareti olabilir. Mutlaka ciddiye alınmalı ve vakit kaybetmeden değerlendirilmelidir.
• Nefes darlığı. Bazı kişilerde özellikle egzersiz sırasında nefes almak güçleşebilir. Hastalık ilerledikçe istirahatte de ortaya çıkabilir.
• Yorgunluk ve halsizlik. Açıklanamayan ve süregelen bir bitkinlik hissi zaman zaman fark edilebilir.
• Göğüste rahatsızlık hissi. Bazı kişilerde göğüste baskı ya da sıkışma hissi görülebilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Aşağıdaki belirtiler fark edildiğinde bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Çarpıntı veya düzensiz kalp atışı hissi
• Egzersiz sırasında ya da sonrasında baş dönmesi veya sersemlik
• Açıklanamayan yorgunluk ve beklenenden düşük egzersiz kapasitesi
• Ailede aritmojenik kardiyomiyopati ya da genç yaşta açıklanamayan ani kalp ölümü öyküsü varsa belirtisiz olunsa bile değerlendirme önemlidir

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Egzersiz sırasında ya da sonrasında bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Çok hızlı ya da çok düzensiz kalp atışı
• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı
• Ani ve şiddetli nefes darlığı

Nedenleri

Aritmojenik kardiyomiyopati neredeyse her zaman genetik bir değişiklikten kaynaklanır. Kalp kas hücrelerini birbirine bağlayan desmosom adı verilen yapıların proteinlerini kodlayan genlerdeki değişiklikler hastalığa yol açar. Bu bağlantı yapıları bozulduğunda kalp kası hücreleri stres altında hasar görebilir ve zamanla yağ ya da bağ dokusuyla yer değiştirebilir.

Hastalık otozomal dominant kalıtım yoluyla aktarılır. Yani etkilenmiş bir ebeveynin her çocuğunda hastalığı miras alma olasılığı yaklaşık yüzde elliye ulaşabilir. Ancak aynı gen değişikliğini taşıyan kişilerde bile hastalığın ciddiyeti ve görünümü birbirinden çok farklı olabilir. Bazı taşıyıcılarda hiçbir zaman belirti gelişmeyebilir.

Yoğun ve yarışmacı sporun hastalığın ilerlemesini hızlandırdığı düşünülmektedir. Bu nedenle tanı konulmadan önce uzun yıllar yüksek yoğunlukta spor yapmış kişilerde hastalık daha erken ve daha ağır biçimde ortaya çıkabilir.

Risk Faktörleri

• Ailede aritmojenik kardiyomiyopati öyküsü. Birinci derece akrabalarda bu tanının bulunması ya da genç yaşta açıklanamayan ani kalp ölümü öyküsü olması riski belirgin biçimde artırır. Bu durumda aile bireylerinin taranması zorunludur.
• Genetik test pozitifliği. Hastalıkla ilişkili bir gen değişikliği saptanan kişilerde henüz kalp değişiklikleri başlamamış olsa bile düzenli takip gerekmektedir.
• Yüksek yoğunluklu ve yarışmacı spor. Özellikle tanı konulmamış kişilerde yoğun egzersiz hastalığın ilerlemesini hızlandırabilir ve ani kalp durması riskini artırabilir.
• Erkek cinsiyet. Aritmojenik kardiyomiyopati her iki cinsiyette de görülmekle birlikte ciddi ritim bozuklukları ve ani kalp durması riski erkeklerde daha yüksek olabilir.

Tanısı

Aritmojenik kardiyomiyopati tanısı koymak güçtür. Hastalık erken evrede çok az bulgu verebilir ya da bulguların başka durumlarla örtüşebilir. Bu nedenle tanı tek bir teste değil, birden fazla kriterin bir arada değerlendirilmesine dayanır. Dünyada kabul görmüş tanı kriterleri sistemi bu değerlendirmeye rehberlik eder.

• Tıbbi öykü ve fizik muayene. Belirtilerin ne zaman başladığı ve hangi durumlarda ortaya çıktığı ayrıntılı biçimde sorgulanır. Egzersizle ilişkili çarpıntı, baş dönmesi ya da bayılma öyküsü özellikle önemlidir. Ailede aritmojenik kardiyomiyopati, açıklanamayan ani kalp ölümü ya da genç yaşta kalp yetmezliği öyküsü sorulur. Fizik muayene genellikle normaldir; bu durum tanıyı dışlatmaz.
• EKG. Aritmojenik kardiyomiyopatiye özgü çeşitli EKG bulguları olabilir. Sağ prekordiyal derivasyonlarda T dalgası tersleşmeleri sık görülen bir bulgudur. Epsilon dalgası olarak adlandırılan küçük bir çentik QRS kompleksinin hemen sonrasında görülebilir ve bu bulgu aritmojenik kardiyomiyopatiye oldukça özgüdür. Sağ dal bloğu da eşlik edebilir. Ancak EKG erken evrede tamamen normal görünebilir. Normal bir EKG hastalığı dışlamaz.
• Holter monitör. 24 saat ya da daha uzun süre taşınan bu cihaz günlük yaşamdaki ritim bozukluklarını kaydeder. Aritmojenik kardiyomiyopatide sol dal bloğu morfolojisinde ventriküler erken atımlar ve kısa süreli ventriküler taşikardi atakları saptanabilir. Bu bulgular hem tanıyı destekler hem de ani kalp durması riskinin değerlendirilmesinde belirleyici rol oynar. Çarpıntı ya da bayılma şikayeti olan her hastada holter takibi yapılmalıdır.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Sağ ventrikülün boyutunu, duvar hareketini ve işlevini değerlendirir. Aritmojenik kardiyomiyopatide sağ ventrikülde bölgesel hareket bozuklukları, genişleme ya da işlev kaybı saptanabilir. Ancak erken evrede sağ ventrikül tamamen normal görünebilir. Sol ventrikülün tutulumu da değerlendirilir.
• Kalp MRI. Aritmojenik kardiyomiyopati tanısında en değerli görüntüleme yöntemidir. Sağ ventrikül duvar yapısını ve hareket özelliklerini çok ayrıntılı biçimde gösterir. Geç gadolinyum tutulumu tekniğiyle sağ ve sol ventrikülde yağ ya da fibrozis alanlarını saptayabilir. Bu bulgu hem tanıyı destekler hem de hasarın yaygınlığını ortaya koyar. Ekokardiyografide şüpheli ya da yetersiz bulunan vakalarda kardiyak MRI tanıyı netleştirmede kritik rol oynar.
• Sinyal ortalama EKG. Standart EKG'de görülemeyen çok küçük elektriksel anormallikleri tespit etmek için kullanılan özel bir testtir. Geç potansiyeller olarak adlandırılan bu bulgular aritmojenik kardiyomiyopati tanısını destekleyen kriterler arasında yer alır.
• Efor testi. Egzersiz sırasında kalp ritmi ve elektrik aktivitesi izlenir. Eforla tetiklenen ventriküler ritim bozuklukları saptanabilir. Bu bulgu hem tanıya katkı sağlar hem de riski değerlendirmede kullanılır.
• Genetik test ve aile taraması. Hastalıkla ilişkili gen değişikliklerini araştırmak için kan ya da tükürük örneğinde genetik test yapılabilir. En sık etkilenen genler desmoplakin, plakoflin, dezmoglein ve dezmokolin gibi desmosom proteinlerini kodlayan genlerdir. Genetik test pozitif çıkarsa birinci derece aile bireyleri yani anne, baba, kardeşler ve çocuklar kardiyoloji değerlendirmesinden ve ekokardiyografiden geçirilmelidir. Genetik test negatif çıksa bile klinik bulgular güçlüyse tanı geçerliliğini koruyabilir. Bunun yanı sıra bazı aile bireylerinde genetik test negatif çıksa bile hastalık taşıyor olabileceklerinden klinik taramanın sürdürülmesi önerilir.

Tedavisi

Aritmojenik kardiyomiyopati tedavisinin iki temel amacı vardır. Birincisi ani kalp durmasını önlemek, ikincisi ise belirtileri hafifletmek ve kalp işlevini korumaktır. Tedavi her hastanın risk profiline ve hastalığın evresine göre kişiselleştirilir.

Ani Kalp Durmasını Önleme

• Kardiyoverter defibrilatör (ICD). Aritmojenik kardiyomiyopatide ani kalp durmasını önlemede en etkili yöntemdir. Göğüs altına yerleştirilen bu küçük cihaz kalp ritmini sürekli izler. Hayatı tehdit eden ventriküler fibrilasyon ya da ventriküler taşikardi algılandığında otomatik olarak elektrik şoku vererek kalbi normal ritmine döndürür. ICD kararı hastanın bireysel risk profiline göre verilir. Daha önce ani kalp durması ya da uzun süreli ventriküler taşikardi geçirmiş olması, senkop öyküsü, yaygın sağ ventrikül tutulumu, sol ventrikülün de etkilenmesi ve kardiyak MRI'da yaygın fibrozis ICD kararını etkileyen başlıca faktörlerdir. Cihaz kalıcı olarak yerleştirilir ve pil ömrü dolduğunda değiştirilir.
• Egzersiz kısıtlaması. Yüksek yoğunluklu ve yarışmacı spor aritmojenik kardiyomiyopatide ani kalp durması riskini artırdığından kesinlikle önerilmez. Bu kısıtlama belirtisi olan ya da olmayan tüm hastalar için geçerlidir. Hangi fiziksel aktivitelerin güvenli olduğuna kardiyologunuz karar vermelidir.

Ritim Bozukluklarının Tedavisi

• Antiaritmik ilaçlar. Ventriküler ritim bozukluklarının sıklığını ve ciddiyetini azaltmak amacıyla kullanılır. Beta blokerler genellikle ilk tercih edilen ilaçlardır. Kalp hızını yavaşlatarak egzersizle tetiklenen aritmileri baskılayabilir. Sotalol hem beta bloker hem de antiaritmik özellik taşıyan bir ilaçtır ve bu hastalıkta sık kullanılır. Amiodaron ise daha dirençli vakalarda ya da ICD şoklarının sıklaştığı durumlarda eklenen güçlü bir antiaritmik ilaçtır. Antiaritmik ilaçlar aritmileri tamamen ortadan kaldırmaz; riski azaltır ve ICD şok sıklığını düşürmeye yardımcı olur.
• Kateter ablasyon. Kasıktan ya da bilekten kalbe ince kateterler yerleştirilerek kalbin elektrik sistemi ayrıntılı biçimde haritalandırılır. Ritim bozukluğunu tetikleyen anormal elektrik odakları tespit edildikten sonra radyofrekans enerjisiyle bu bölgeler seçici olarak devre dışı bırakılır. Aritmojenik kardiyomiyopatide kateter ablasyon antiaritmik ilaçlara yetersiz yanıt alınan ya da ICD şoklarının sıklaştığı hastalarda uygulanır. Bu hastalıkta kalp kasındaki değişiklikler yaygın olabileceğinden ablasyon sonrasında tekrarlama görülebilir ve birden fazla işlem gerekebilir. Kateter ablasyon ICD'nin yerini almaz; ikisi birlikte kullanılabilir.

Kalp Yetmezliği Tedavisi

Aritmojenik kardiyomiyopatinin ileri evrelerinde özellikle sol ventrikülün de tutulduğu vakalarda kalp yetmezliği gelişebilir. Bu durumda standart kalp yetmezliği ilaçları tedaviye eklenir.

• ACE inhibitörleri veya ARB'ler ya da ARNI. Kalp kasını korur ve yeniden şekillenmesini yavaşlatır. Sol ventrikül işlevi bozulduğunda bu ilaçlar tedavinin temelini oluşturur.
• Beta blokerler. Hem kalp yetmezliği tedavisinde hem de ritim bozukluklarını baskılamada etkilidir.
• İdrar söktürücüler. Sıvı birikimi ve nefes darlığı varsa vücuttaki fazla sıvıyı uzaklaştırarak belirtileri hafifletir.
• SGLT2 inhibitörleri. Kalp yetmezliği tedavisine katkıda bulunan bu ilaçlar sol ventrikül tutulumu olan hastalarda değerlendirilebilir.

İleri Evre Tedaviler

• Kalp nakli. Tüm tedavilere rağmen son evre kalp yetmezliğine dönüşen ağır aritmojenik kardiyomiyopati vakalarında kalp nakli değerlendirilebilir. Özellikle sol ventrikülün de yaygın biçimde tutulduğu ve ilaç tedavisine yanıt vermeyen ağır kalp yetmezliğinde bu seçenek gündeme gelebilir.

Komplikasyonları

Aritmojenik kardiyomiyopati tedavi edilmezse ya da yeterince kontrol altına alınamazsa ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

• Ani kalp durması. En korkulan komplikasyondur. Özellikle tanı konulmamış genç ve aktif bireylerde tehlikeli ventriküler ritim bozuklukları ani kalp durmasına yol açabilir. Bazı hastalarda hastalığın ilk belirtisi ani kalp durması olabilir. Bu nedenle aile taraması büyük önem taşır.
• Ventriküler taşikardi. Kalbin alt odacıklarından kaynaklanan hızlı ritim bozuklukları çarpıntı, baş dönmesi, bayılma ve yaşamı tehdit eden tablolara yol açabilir.
• Kalp yetmezliği. Özellikle sol ventrikülün de tutulduğu ileri evre vakalarda kalp yetmezliği gelişebilir. Pompalama işlevi azaldıkça nefes darlığı, şişlik ve yorgunluk belirtileri ortaya çıkabilir.
• Atriyal fibrilasyon. Üst odacıklarda da ritim sorunları gelişebilir. Atriyal fibrilasyon hem belirtileri ağırlaştırabilir hem de felç riskini artırabilir.
• ICD şokları. ICD kullanan hastalarda cihaz ritim bozukluğunu algıladığında elektrik şoku verebilir. Bu şoklar yaşam kurtarıcıdır ancak rahatsız edici olabilir ve kaygıya yol açabilir. Şok sıklığı antiaritmik ilaçlarla ya da kateter ablasyonla azaltılmaya çalışılır.

Yaşam Tarzı

Aritmojenik kardiyomiyopati kontrol altında tutulabilen bir hastalıktır. Doğru tedavi ve yaşam tarzı değişiklikleriyle pek çok hasta normal bir yaşam sürdürebilir. Ancak bazı konulara dikkat etmek hem güvenliği hem de uzun vadeli sonuçları doğrudan etkiler.

Egzersiz ve Spor

Aritmojenik kardiyomiyopatide egzersiz konusu çok dikkatli ele alınmalıdır. Yüksek yoğunluklu ve yarışmacı spor ani kalp durması riskini artırabileceğinden kesinlikle önerilmez. Bu kısıtlama yalnızca belirtisi olan kişiler için değil, tanı almış herkes için geçerlidir. Semptom olmadan iyi hissediyor olmak bu kısıtlamayı ortadan kaldırmaz.

Hafif ve orta yoğunlukta aktiviteler yani tempolu yürüyüş ya da hafif bisiklet gibi egzersizler birçok hasta için uygun olabilir. Hangi aktivitelerin ve ne yoğunlukta egzersizin sizin için güvenli olduğuna kardiyologunuz karar vermelidir.

ICD ile Yaşamak

ICD kullanan hastalar için bazı pratik bilgiler önemlidir. Cihaz elektrik şoku verdiğinde göğüste ani bir vurma ya da sarsılma hissi oluşabilir. Tek bir şok aldıktan sonra iyi hissediyorsanız doktorunuzu bilgilendirin. Kısa sürede birden fazla şok aldıysanız vakit kaybetmeden acile gidin. ICD, cihaz kontrolü için düzenli randevular gerektirir ve bu randevular aksatılmamalıdır. Pil ömrü dolduğunda cihaz değiştirilmesi için küçük bir işlem yapılır.

İlaç Kullanımı

Aritmojenik kardiyomiyopatide ilaç tedavisi genellikle uzun süreli ya da yaşam boyu gerekir. İlaçları düzenli kullanmak ve kendiniz kesmemek çok önemlidir. Özellikle antiaritmik ilaçların düzensiz kullanımı ritim bozukluklarının sıklaşmasına yol açabilir. Yan etki yaşarsanız doktorunuza bildirin. Başka bir sağlık sorunu için ilaç başlanacaksa kalp ilaçlarınızı mutlaka belirtin.

Aile Bireylerinin Bilgilendirilmesi

Aritmojenik kardiyomiyopati kalıtsal bir hastalık olduğundan birinci derece aile bireylerinin yani anne, baba, kardeşler ve çocukların kardiyoloji değerlendirmesinden ve kalp ultrasonografisinden geçmesi önerilir. Genetik test pozitif çıkan aile bireylerinde daha düzenli izleme gerekmektedir. Hastalık erken evrede belirti vermeyebilir. Bu nedenle tarama bir kez yapılıp bırakılmaz; düzenli aralıklarla tekrarlanmalıdır.

Duygusal İyileşme

Genç yaşta konulan bir aritmojenik kardiyomiyopati tanısı özellikle aktif ve sporcu bireyler için sarsıcı olabilir. Sevdiği sporu bırakmak zorunda kalmak, ani ölüm riskini öğrenmek ya da ICD şoku yaşamak kaygı ve depresyona zemin hazırlayabilir. Bu duyguları doktorunuzla ve güvendiğiniz kişilerle paylaşmak önemlidir. Gerektiğinde profesyonel destek almaktan çekinmeyin.

Düzenli Takip

Aritmojenik kardiyomiyopati düzenli izlem gerektiren bir hastalıktır. Kalp ultrasonografisi, EKG, holter monitör ve kardiyak MRI belirli aralıklarla tekrarlanabilir. ICD kullanan hastalarda cihaz kontrolü de takip programının bir parçasıdır. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Egzersiz sırasında ya da sonrasında bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Yeni başlayan ya da giderek artan çarpıntı
• ICD'nin elektrik şoku vermesi
• Kısa sürede birden fazla ICD şoku
• Yeni başlayan nefes darlığı veya bacaklarda şişlik
• Açıklanamayan baş dönmesi ya da sersemlik

Randevuya Hazırlanma

Aritmojenik kardiyomiyopati tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Çarpıntı, baş dönmesi ya da bayılma atağı yaşadıysanız ne zaman, hangi koşullarda ve ne kadar sürdüğünü not edin.
• Egzersizle tetiklenen belirtiler var mı, bunu belirtin.
• Ailede aritmojenik kardiyomiyopati, açıklanamayan ani kalp ölümü ya da genç yaşta kalp sorunu öyküsü varsa mutlaka paylaşın.
• Kullandığınız tüm ilaçları, takviyeleri ve bitkisel ürünleri listeleyin.
• Spor alışkanlıklarınızı ve ne tür aktiviteler yaptığınızı aktarın.
• ICD kullanıyorsanız cihaz kartınızı ve son kontrol bilgilerinizi getirin.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Benim için ani kalp durması riski ne düzeyde?
• ICD takılması gerekiyor mu?
• Hangi antiaritmik ilaçlar benim için uygun?
• Kateter ablasyon seçenek olabilir mi?
• Egzersiz yapabilir miyim ve hangi aktiviteler güvenli?
• Aile bireylerimin taranması gerekiyor mu?
• Hastalık ilerleyecek mi ve bunu ne belirler?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Çarpıntı ya da bayılma yaşadınız mı ve ne zaman?
• Belirtiler egzersizle ilişkili mi?
• Ailede aritmojenik kardiyomiyopati ya da genç yaşta açıklanamayan ani kalp ölümü var mı?
• Ne tür spor yapıyorsunuz ve ne yoğunlukta?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• ICD kullanıyorsanız son şok ne zaman oldu?
• Gebelik planlıyor musunuz?

Restriktif kardiyomiyopati, kalp kasının sertleşerek esnekliğini yitirdiği bir kalp kası hastalığıdır. Bu hastalıkta kalp kasının kasılma gücü başlangıçta korunabilir ancak kalp odacıkları diyastol fazında yani iki atım arasındaki dinlenme döneminde yeterince genişleyemez. Odacıklar yeterli kanla dolmadığından vücuda pompalanan kan miktarı azalır.

Restriktif kardiyomiyopati, kardiyomiyopati türleri arasında en nadir görülenidir. Ancak ciddiyet açısından en ağır seyredebilenlerden biridir. Belirtiler ortaya çıktığında hastalık çoğunlukla ileri bir aşamaya ulaşmış olur. Bu nedenle erken tanı büyük önem taşır.

Restriktif kardiyomiyopatinin bilinen birkaç nedeni vardır. Bazı vakalarda kalp kasına yabancı bir madde birikir, bazılarında ise altta yatan nedene bağlı olarak kas dokusu yerini bağ dokusuna bırakır. Nedeni belirlemek çok önemlidir çünkü bazı türlerin kendine özgü ve etkili tedavileri mevcuttur.

Belirtileri

Restriktif kardiyomiyopatinin belirtileri genellikle sinsi biçimde başlayabilir ve yavaş yavaş ilerleyebilir. Bazı kişilerde hastalık uzun süre belirti vermeyebilir. Belirtilerin türü ve şiddeti kişiden kişiye önemli ölçüde farklılık gösterebilir.

• Nefes darlığı. En sık görülen belirtilerden biridir. Başlangıçta yalnızca merdiven çıkmak ya da hızlı yürümek gibi efor gerektiren durumlarda ortaya çıkabilir. Zamanla istirahatte ya da yatarken de belirginleşebilir.
• Yorgunluk ve halsizlik. Süregelen ve açıklanamayan bir bitkinlik hissi gelişebilir. Daha önce kolaylıkla yapılabilen günlük aktiviteler giderek daha fazla efor gerektiriyor gibi hissedilebilir.
• Bacak ve ayak bileklerinde şişlik. Bacaklarda ve ayak bileklerinde şişlik fark edilebilir. Gün ilerledikçe şişlik artabilir. Karın bölgesinde de dolgunluk ya da büyüme hissi oluşabilir.
• Çarpıntı ve düzensiz kalp atışı. Kalbin hızlı, düzensiz ya da güçlü biçimde çarptığı hissedilebilir.
• Baş dönmesi ve sersemlik. Dengesizlik hissi ya da baş dönmesi zaman zaman ortaya çıkabilir.
• Göğüste rahatsızlık hissi. Bazı kişilerde göğüste baskı ya da sıkışma hissi görülebilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Aşağıdaki belirtiler fark edildiğinde bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Eforla ya da dinlenirken ortaya çıkan nefes darlığı
• Bacak, ayak bileği ya da karında şişlik
• Açıklanamayan ve artan yorgunluk
• Çarpıntı veya düzensiz kalp atışı hissi
• Karın bölgesinde büyüme ya da dolgunluk hissi

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Ani ve şiddetli nefes darlığı
• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı
• Bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Çok hızlı ya da çok düzensiz kalp atışı

Nedenleri

Restriktif kardiyomiyopatinin birden fazla nedeni olabilir. Nedenin doğru belirlenmesi tedavi planını doğrudan şekillendirir çünkü bazı türler kendine özgü tedavilerle kontrol altına alınabilir ya da geri döndürülebilir.

• Amiloidoz. En sık görülen nedenlerden biridir. Vücutta anormal biçimde katlanmış proteinler birikir ve bu proteinler kalp kasına yerleşerek onu sertleştirir. İki ana türü vardır. AL amiloidozu, kemik iliğindeki plazma hücrelerinin anormal protein üretmesiyle oluşur ve hızlı bir seyir izleyebilir. ATTR amiloidozu ise transtirettin adı verilen bir proteinin anormal biçimde katlanmasından kaynaklanır. Yaşlılıkla ilişkili spontan bir türü olduğu gibi genetik geçişli bir türü de vardır. ATTR amiloidozu son yıllarda gelişen etkili ilaçlarla tedavi edilebilir hale gelmiştir.
• Sarkoidoz. Bağışıklık sistemi anormal biçimde aktive olduğunda çeşitli organlarda iltihaplanma odakları oluşur. Bu odaklar kalp kasına yerleştiğinde hem restriktif bir tablo hem de ciddi ritim bozuklukları ortaya çıkabilir. Kortikosteroidler ile bağışıklık sistemini düzenleyen ilaçlar bazı hastalarda etkili olabilir.
• Hemokromatoz. Vücutta demir birikiminin aşırıya kaçtığı bir hastalıktır. Birikime kalp kası da dahil birçok organ maruz kalabilir. Erken evrede demir birikimi azaltıldığında kalp işlevi iyileşebilir.
• Endomiyokardiyal fibrozis. Kalp odacıklarının iç yüzeyinde fibröz bir doku gelişir ve bu durum odacıkların dolumunu ciddi ölçüde kısıtlar. Tropikal bölgelerde özellikle Afrika'da daha yaygın görülen bu tür, dünyanın diğer bölgelerinde nadirdir.
• Loeffler endokarditi. Kan eozinofillerindeki artışla ilişkili bir durumdur. Bu hücreler kalp kasına yerleşerek hasar ve fibrozis oluşturur.
• Radyasyon hasarı. Göğüs bölgesine uygulanan radyoterapi kalp kasını ve perikardı etkileyerek zamanla restriktif bir tablo ortaya çıkarabilir.
• İdiyopatik restriktif kardiyomiyopati. Bazı vakalarda kapsamlı araştırmalara rağmen kesin bir neden saptanamaz. Bu grup idiyopatik olarak sınıflandırılır.

Risk Faktörleri

• İleri yaş. Özellikle yaşla ilişkili ATTR amiloidozu altmış beş yaş üstünde erkeklerde daha sık görülür. Restriktif kardiyomiyopati genel olarak orta yaş ve üzerinde daha sık karşılaşılır.
• Ailede amiloidoz öyküsü. Kalıtsal ATTR amiloidozunda gen değişikliği aile içinde aktarılır. Etkilenmiş bir aile bireyinin olması diğerleri için tarama yapılmasını gerektirebilir.
• Bilinen hemokromatoz ya da sarkoidoz. Bu hastalıkları olan kişilerde kalp tutulumu açısından dikkatli izlem gerekmektedir.
• Göğüs bölgesine radyoterapi öyküsü. Özellikle lenfoma ve meme kanseri nedeniyle göğüs bölgesine radyasyon alan kişilerde uzun vadede restriktif kardiyomiyopati gelişme riski artabilir.

Tanısı

Restriktif kardiyomiyopati tanısı koymak güçtür çünkü belirtileri başka kalp hastalıklarıyla, özellikle de perikardit ve konstriktif perikardit ile örtüşebilir. Doğru tanı hem altta yatan nedeni bulmak hem de yanlış tedaviden kaçınmak açısından büyük önem taşır.

• Tıbbi öykü ve fizik muayene. Belirtilerin başlangıcı ve seyri sorgulanır. Ailede amiloidoz, hemokromatoz ya da benzer kalp sorunları olup olmadığı sorulur. Geçirilmiş kemoterapi ya da göğüs bölgesine radyoterapi öyküsü önemlidir. Fizik muayenede kalp ve akciğer sesleri dinlenir. Boyun damarlarında dolgunluk, karaciğer büyümesi ve karında sıvı birikimi değerlendirilir. Bazı hastalarda dışarıdan fark edilebilecek amiloidoz belirtileri de araştırılır. Dil büyümesi, göz çevresinde mor renkli döküntüler ve el bileklerinde tünel sendromu amiloidozda görülebilen bulgulardır.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Tanının temel taşıdır. Kalp odacıklarının boyutunu, duvar kalınlığını ve dolum özelliklerini değerlendirir. Restriktif kardiyomiyopatide sol ventrikül boyutu ve kasılma gücü başlangıçta korunmuş olabilirken dolum anormallikleri belirgindir. Doku Doppler görüntüleme ile ölçülen dolum hızları tanıyı destekleyen önemli bulgular sağlar. Amiloidoza bağlı restriktif kardiyomiyopatide kalp kasının granüler yani kum tanesi görünümü alması ekokardiyografide karakteristik bir bulgu olarak izlenebilir. Sol atriyum boyutu ve kapak işlevleri de değerlendirilir.
• EKG. Restriktif kardiyomiyopatide EKG genellikle anormaldir. Düşük voltaj yani kalınlaşmış bir kasa rağmen beklenenden zayıf elektriksel sinyaller amiloidozda karakteristik bir bulgudur. İletim bozuklukları, atriyal fibrilasyon ve çeşitli ritim sorunları da saptanabilir. EKG bulgularıyla ekokardiyografi bulguları arasındaki uyumsuzluk amiloidoz tanısını akla getiren önemli bir ipucudur.
• Kalp MRI. Kalp kasındaki yapısal değişiklikleri ve fibrozisi çok ayrıntılı biçimde görüntüler. Amiloidozda geç gadolinyum tutulumunun yaygın ve kendine özgü bir dağılım göstermesi tanıyı büyük ölçüde destekler. Aynı zamanda sarkoidoza bağlı inflamasyon odaklarını da gösterebilir. Restriktif kardiyomiyopatiyi konstriktif perikardit gibi benzer tablolardan ayırt etmede kritik rol oynar.
• Sintigrafi. ATTR amiloidozunu diğer amiloidoz türlerinden ayırt etmede çok değerli bir yöntemdir. Pirofosfat ya da DPD gibi radyoaktif işaretleyiciler damar yoluyla verilir ve kalp kasında toplanma gösterip göstermedikleri izlenir. ATTR amiloidozunda bu maddeler kalp kasında yoğun biçimde birikerek görüntüde belirgin bir tutulum oluşturur. Bu test invaziv olmaksızın yüksek doğrulukla ATTR amiloidozu tanısı koymada kullanılabilir.
• Kan ve idrar testleri. AL amiloidozunda anormal immünoglobulin zincirleri kanda ve idrarda saptanabilir. Kan ve idrar protein elektroforezi ile serbest hafif zincir testi bu amaçla kullanılır. Genetik ATTR amiloidozunu araştırmak için transtirettin gen analizi yapılabilir. BNP ve NT-proBNP düzeyleri kalp yetmezliğinin ciddiyetini yansıtır. Hemokromatoz şüphesinde demir ve ferritin düzeyleri değerlendirilir.
• Biyopsi. Bazı hastalarda kesin tanı için doku örneği alınması gerekebilir. Amiloidoz şüphesinde kalp dışı bir bölgeden örnek alınması tercih edilir. Karın duvarındaki yağ dokusu ya da tükürük bezi biyopsisi sıklıkla başvurulan yöntemlerdir. Ekokardiyografik ve sintigrafik bulguların tipik olduğu ATTR amiloidozu vakalarında ise biyopsi çoğu zaman gerekmez. Kalp biyopsisi daha nadir durumlarda ve genellikle tanının netleştirilemediği ağır vakalarda değerlendirilir.
• Holter monitör. 24 saat ya da daha uzun süre taşınan bu cihaz, günlük yaşamdaki ritim bozukluklarını kaydeder. Restriktif kardiyomiyopatide atriyal fibrilasyon, ileti bozuklukları ve ventriküler ritim sorunları sık görülebildiğinden holter takibi önemlidir.

Tedavisi

Restriktif kardiyomiyopati tedavisi iki temel eksende yürütülür. Birincisi altta yatan nedene yönelik spesifik tedavi, ikincisi ise kalp yetmezliği belirtilerini ve komplikasyonları yönetmektir. Nedenin doğru tespiti bu hastalıkta tedavi başarısı açısından belirleyicidir.

Altta Yatan Nedene Yönelik Tedaviler

• ATTR amiloidozunda tafamidis. Transtiretrin stabilizatörü olarak çalışan bu ilaç, transtirettin proteininin anormal biçimde katlanmasını ve kalp kasına birikmesini yavaşlatır. Klinik çalışmalar tafamidisin ATTR kardiyak amiloidozunda kalp yetmezliğine bağlı hastane yatışlarını ve ölüm riskini belirgin biçimde azalttığını göstermiştir. Hastalık erken evrede tespit edildiğinde en iyi yanıtı verir. Uygun hastalarda mümkün olan en erken aşamada başlanmalıdır.
• AL amiloidozunda kemoterapi. AL amiloidozu kemik iliğindeki plazma hücrelerinin anormal protein üretmesinden kaynaklandığı için bu hücreleri hedef alan kemoterapi protokolleri kullanılır. Bazı hastalarda otolog kök hücre nakli de değerlendirilebilir. Tedavinin amacı anormal protein üretimini baskılayarak kalp ve diğer organlardaki birikimi durdurmaktır.
• Sarkoidozda immünosupresif tedavi. Kortikosteroidler sarkoidoza bağlı kalp tutulumunda ilk tercih edilen ilaçlardır. İltihaplanmayı baskılayarak kalp kasındaki hasarın ilerlemesini yavaşlatabilirler. Yeterli yanıt alınamayan ya da kortikosteroidlerin uzun süreli kullanılamadığı hastalarda azatiyoprin ya da metotreksat gibi ilaçlar eklenir.
• Hemokromatozda demir boşaltma tedavisi. Vücuttaki fazla demiri azaltmak için düzenli kan alma işlemi uygulanır. Bu yöntem özellikle erken evrede oldukça etkilidir ve kalp işlevinin iyileşmesine katkıda bulunabilir. Şelasyon ilaçları ise kan vermeye uygun olmayan hastalarda alternatif olarak kullanılabilir.

Kalp Yetmezliği Belirtilerinin Yönetimi

Restriktif kardiyomiyopatide kalp yetmezliği tedavisi diğer kardiyomiyopati türlerinden farklı bir dikkat gerektirir. Dilate kardiyomiyopatide standartt olarak kullanılan bazı ilaçlar restriktif tabloda her zaman aynı şekilde uygulanamaz.

• İdrar söktürücüler (diüretikler). Vücuttaki fazla sıvıyı uzaklaştırarak nefes darlığını ve şişliği hafifletir. Restriktif kardiyomiyopatide en sık kullanılan ve en etkili semptomatik tedavilerden biridir. Ancak dozun dikkatle ayarlanması gerekir. Aşırı sıvı azalması odacıkların dolumunu daha da bozabilir ve durumu kötüleştirebilir.
• Kalp hızı kontrolü. Restriktif kardiyomiyopatide kalbin yeterince dolabilmesi için diyastol süresinin uzun olması gerekir. Yani kalbin çok hızlı atması dolum süresini kısaltarak durumu kötüleştirebilir. Bu nedenle kalp hızını kontrol eden ilaçlar bazı hastalarda fayda sağlar. Ancak ilaç seçimi altta yatan nedene ve klinik duruma göre dikkatle yapılmalıdır.
• Atriyal fibrilasyon tedavisi. Atriyal fibrilasyon restriktif kardiyomiyopatide hem belirtileri ağırlaştırır hem de pıhtı oluşumu yoluyla felç riskini artırır. Kalp hızını kontrol eden ilaçlar ve kan sulandırıcılar bu hastalarda genellikle zorunlu olur. Normal ritmin sağlanması için ilaç tedavisi ya da elektriksel kardiyoversiyon denenebilir.
• Kan sulandırıcılar. Atriyal fibrilasyon varlığında pıhtı ve felç riskini azaltmak amacıyla kullanılır.

Ritim Bozukluklarının Tedavisi

• Kardiyoverter defibrilatör (ICD). Özellikle sarkoidoza bağlı restriktif kardiyomiyopatide hayatı tehdit eden ventriküler ritim bozuklukları gelişebilir. Bu hastalarda ICD ani kalp durmasını önlemede etkili bir seçenektir. Amiloidoz kaynaklı restriktif kardiyomiyopatide ICD kararı daha kişiselleştirilmiş bir değerlendirme gerektirir.
• Kalp pili. İleri evre iletim bozuklukları ya da tam kalp bloğu geliştiğinde kalp pili takılması gerekebilir. Bu durum özellikle sarkoidozda daha sık görülür.

İleri Evre Tedaviler

• Kalp nakli. Tüm tedavilere rağmen son evre kalp yetmezliğine dönüşen restriktif kardiyomiyopati vakalarında kalp nakli değerlendirilebilir. Ancak amiloidoz gibi sistemik bir hastalığa bağlı vakalarda nakil kararı çok dikkatli verilmelidir. Sistemik hastalık kontrol altına alınmadan yapılan nakil sonrasında yeni kalpte de birikim devam edebilir.

Komplikasyonları

Restriktif kardiyomiyopati zamanla ciddi komplikasyonlara yol açabilir. Hastalık seyri altta yatan nedene göre değişkenlik gösterir ancak genel olarak ilerleyici bir seyir izler.

• İleri evre kalp yetmezliği. En sık görülen ve en belirleyici komplikasyondur. Kalp odacıkları yeterince dolmadığından vücudun kan ihtiyacı zamanla karşılanamaz hale gelir. Nefes darlığı, şişlik ve yorgunluk giderek ağırlaşır.
• Atriyal fibrilasyon ve ritim bozuklukları. Sertleşmiş kalp kasına bağlı basınç artışı sol atriyumu büyütür ve atriyal fibrilasyona zemin hazırlar. Sarkoidoza bağlı vakalarda ise ventriküler ritim bozuklukları ve ani kalp durması riski ön plana çıkabilir.
• Felç ve tromboembolik olaylar. Atriyal fibrilasyona bağlı pıhtı oluşumu felç riskini artırır. Kan sulandırıcı tedavi bu riski azaltabilir.
• Organ tutulumu. Amiloidoz ve hemokromatoz gibi sistemik hastalıklarda kalp dışı organlar da etkilenebilir. Böbrek yetmezliği, karaciğer tutulumu ve sinir sistemi etkilenmesi tabloya eşlik edebilir. Bu nedenle tedavi kalbi değil tüm vücudu kapsayacak biçimde planlanmalıdır.

Yaşam Tarzı

Restriktif kardiyomiyopati yaşam boyu izlem ve özen gerektiren bir hastalıktır. Altta yatan nedene göre tedavi süreci farklılaşır ancak bazı genel önlemler tüm hastalar için geçerlidir.

Tuz ve Sıvı Alımı

Tuz vücutta sıvı tutulmasına neden olur ve kalbin üzerindeki yükü artırır. Günlük tuz tüketimini azaltmak özellikle bacak şişliği ve nefes darlığı olan hastalarda belirtileri hafifletebilir. Hazır gıdalar, konserveler ve işlenmiş ürünler genellikle çok yüksek miktarda tuz içerir. Günlük tuz ve sıvı hedefini doktorunuzla belirleyin. Bazı hastalarda sıvı alımının da kısıtlanması gerekebilir.

Günlük Kilo Takibi

Her sabah aynı saatte tartılmak ve kiloyu not etmek sıvı birikimini erkenden fark etmenin en pratik yollarından biridir. Kısa sürede iki ya da üç kilonun üzerinde artış sıvı biriktiğine işaret edebilir. Bu durumda doktorunuzu aramanız gerekebilir. Hangi kilo artışında başvurmanız gerektiğini doktorunuza sorun.

Fiziksel Aktivite

Restriktif kardiyomiyopatide egzersiz kapasitesi genellikle kısıtlıdır. Hangi tür aktivitenin ve ne yoğunlukta hareketin uygun olduğuna doktorunuz karar verecektir. Hafif tempolu yürüyüş gibi düşük yoğunluklu aktiviteler birçok hasta için faydalı olabilir. Yoğun egzersizden ve ani çaba gerektiren aktivitelerden kaçınılması önerilir.

İlaç Kullanımı

Restriktif kardiyomiyopatide ilaç tedavisi genellikle uzun süreli ya da yaşam boyu sürer. İlaçları düzenli kullanmak ve kendiniz kesmemek çok önemlidir. Yan etki yaşarsanız doktorunuza bildirin. Başka bir sağlık sorunu için ilaç başlanacaksa kalp ilaçlarınızı mutlaka belirtin. Özellikle amiloidoz hastalarında bazı yaygın ilaçlar durumu kötüleştirebileceğinden doktor onayı olmadan yeni bir ilaç başlamayın.

Altta Yatan Hastalığın Takibi

Restriktif kardiyomiyopatinin amiloidoz, sarkoidoz ya da hemokromatoz gibi sistemik bir nedene bağlı olması durumunda kalp takibinin yanı sıra bu hastalıklara özgü izlem de büyük önem taşır. Böbrek fonksiyonları, karaciğer değerleri ve ilgili organların durumu düzenli olarak kontrol edilmelidir. Sistemik hastalığın kontrolü kalbi de korur.

Aile Bireylerinin Bilgilendirilmesi

Kalıtsal ATTR amiloidozu gibi genetik nedenlere bağlı restriktif kardiyomiyopatide birinci derece aile bireylerinin kardiyoloji ve genetik değerlendirmesinden geçmesi önerilir. Erken tanı bu grupta tedavinin en etkili olduğu dönemde müdahale imkanı sağlar.

Düzenli Takip

Restriktif kardiyomiyopati sık takip gerektiren bir hastalıktır. Kalp ultrasonografisi, EKG ve kan testleriyle kalp işlevi ve ilaç tedavisinin etkinliği periyodik olarak değerlendirilir. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Nefes darlığı yeniden başlarsa ya da kötüleşirse
• Bacak veya karında şişlik artarsa
• Kısa sürede birkaç kilo artışı olursa
• Çarpıntı ya da düzensiz kalp atışı hissedilirse
• Baş dönmesi ya da bayılma gelişirse
• Göğüste ağrı ya da baskı hissedilirse

Randevuya Hazırlanma

Restriktif kardiyomiyopati tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Belirtilerin ne zaman başladığını ve nasıl ilerlediğini not edin.
• Ailede amiloidoz, hemokromatoz ya da açıklanamayan kalp yetmezliği öyküsü varsa paylaşın.
• Geçirilmiş kemoterapi ya da göğüs bölgesine radyoterapi öyküsünüzü belirtin.
• Kullandığınız tüm ilaçları, takviyeleri ve bitkisel ürünleri listeleyin.
• Evde kilo ve tansiyon ölçüyorsanız kayıtlarınızı getirin.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Restriktif kardiyomiyopatimin nedeni nedir?
• Amiloidoz ya da başka bir sistemik hastalık olabilir mi?
• Altta yatan nedene yönelik özel bir tedavi var mı?
• Hangi ilaçları kullanacağım ve ne kadar süre?
• Kalp ritmi cihazı gerekiyor mu?
• Aile bireylerimin değerlendirilmesi gerekiyor mu?
• Egzersiz yapabilir miyim ve hangi aktiviteler güvenli?
• Hangi belirtiler acil başvuru gerektiriyor?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Belirtiler ne zaman başladı ve nasıl ilerledi?
• Ailede amiloidoz, hemokromatoz ya da benzer kalp sorunu var mı?
• Daha önce kemoterapi ya da göğüs bölgesine radyasyon aldınız mı?
• El bileklerinizde tünel sendromu ya da omuzlarda ağrı yaşıyor musunuz?
• Gözlerinizin çevresinde ya da derinizde değişiklik fark ettiniz mi?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• Bilinen başka bir sistemik hastalığınız var mı?

Hipertrofik kardiyomiyopati, kalp kasının anormal biçimde kalınlaştığı kalıtsal bir kalp hastalığıdır. Bu kalınlaşma en çok sol ventrikülde ve iki odacık arasındaki bölmede görülür. Kalınlaşan kas kalbin içini daraltır ve kanın dışarı çıkmasını zorlaştırabilir. Aynı zamanda kalp kası sertleştiğinden dolum aşamasında yeterince genişleyemez.

Hipertrofik kardiyomiyopati genç ve sağlıklı görünen bireylerde ani kalp durmasının en sık nedenlerinden biridir. Bu nedenle özellikle sporcularda ve genç yetişkinlerde önemle takip edilmesi gereken bir hastalıktır. Ancak pek çok kişide hastalık yıllarca belirti vermez ve rutin ya da aile taraması sırasında tesadüfen fark edilir.

Hipertrofik kardiyomiyopati kalıtsal bir hastalıktır ve birinci derece aile bireylerinde de görülme olasılığı yüksektir. Erken tanı ve uygun tedaviyle hastalık kontrol altında tutulabilir, ani kalp durması riski belirgin biçimde azaltılabilir ve pek çok hasta normal ya da normale yakın bir yaşam sürdürebilir.

Belirtileri

Hipertrofik kardiyomiyopati olan kişilerin önemli bir bölümü uzun süre hiçbir belirti yaşamaz. Hastalık bazı kişilerde ilk kez aile taraması ya da başka bir nedenle yapılan kalp tetkikinde fark edilir. Belirtiler ortaya çıktığında ise genellikle fiziksel eforla ilişkilidir.

• Nefes darlığı. En sık görülen belirtidir. Kalp kası sertleştiğinden dolum aşamasında yeterince kanla dolamamasına ve kanın akciğerlere geri yığılmasına yol açabilir. Başlangıçta yalnızca egzersiz sırasında ortaya çıkar ancak ilerleyen dönemde istirahatte de belirginleşebilir.
• Göğüs ağrısı. Özellikle egzersiz sırasında ya da hemen ardından ortaya çıkar. Kalınlaşmış kas dokusu daha fazla oksijen ister ancak koroner damarlar bu artan ihtiyacı her zaman karşılayamayabilir. Bu durum göğüste baskı, sıkışma ya da ağrı hissine yol açabilir.
• Çarpıntı ve düzensiz kalp atışı. Kalınlaşmış ve sertleşmiş kalp kası ritim bozukluklarına zemin hazırlar. Atriyal fibrilasyon ve ventriküler ritim bozuklukları hipertrofik kardiyomiyopatide sık görülür. Kalbin hızlı, düzensiz ya da güçlü biçimde çarptığı hissedilebilir.
• Baş dönmesi ve sersemlik. Egzersiz sırasında ya da sonrasında beyne yeterli kan gitmediğinde baş dönmesi ve dengesizlik hissi ortaya çıkabilir.
• Bayılma. Özellikle egzersiz sırasında ya da hemen sonrasında gerçekleşen bayılma hipertrofik kardiyomiyopatide çok önemli bir uyarı işaretidir. Ciddi bir ritim bozukluğunun ya da kanın çıkışındaki önemli bir engelin belirtisi olabilir. Mutlaka ciddiye alınmalı ve vakit kaybetmeden değerlendirilmelidir.
• Yorgunluk. Kalp yeterince verimli çalışamadığında süregelen bir bitkinlik hissi oluşabilir. Egzersiz kapasitesi beklenenden belirgin biçimde düşük olabilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Aşağıdaki belirtiler fark edildiğinde bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Egzersiz sırasında ya da sonrasında ortaya çıkan nefes darlığı veya göğüs ağrısı
• Çarpıntı veya düzensiz kalp atışı hissi
• Açıklanamayan yorgunluk ve beklenenden düşük egzersiz kapasitesi
• Baş dönmesi veya sersemlik

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Egzersiz sırasında ya da sonrasında bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı
• Çok hızlı ya da çok düzensiz kalp atışı
• Ani ve şiddetli nefes darlığı

Nedenleri

Hipertrofik kardiyomiyopati neredeyse her zaman genetik bir değişiklikten kaynaklanır. Kalp kasının yapısal proteinlerini kodlayan genlerdeki değişiklikler kasın anormal biçimde büyümesine neden olur. Bu değişiklik çoğunlukla otozomal dominant kalıtım yoluyla aktarılır. Yani etkilenmiş bir ebeveynin çocuklarının her birinde hastalığı miras alma olasılığı yüzde elliye ulaşabilir.

Hastalıkla ilişkili birçok farklı gen değişikliği tanımlanmıştır. En sık etkilenen genler kalp kasının kasılmasında görev alan miyozin ve troponin gibi proteinleri kodlar. Aynı gen değişikliğini taşıyan aile bireylerinde bile hastalığın ciddiyeti ve görünümü belirgin biçimde farklılaşabilir. Bu nedenle genetik test pozitif çıkan kişilerin mutlaka düzenli kardiyoloji takibine girmesi önemlidir.

Hipertrofik kardiyomiyopatide kalp kasının nasıl bu kadar farklı kalınlaşabildiği hâlâ tam anlamıyla anlaşılamamıştır. Kas kalınlığı kişiden kişiye çok değişkendir; bazılarında yalnızca hafif bir kalınlaşma varken bazılarında çok belirgin bir büyüme söz konusu olabilir. Bu farklılık hem belirtileri hem de riski doğrudan etkiler.

Risk Faktörleri

Hipertrofik kardiyomiyopatinin neredeyse tamamı genetik nedenlidir. Bu nedenle en önemli risk faktörü ailede bu hastalığın bulunmasıdır.

• Ailede hipertrofik kardiyomiyopati öyküsü. Anne, baba, kardeş ya da çocukta hipertrofik kardiyomiyopati tanısı varsa risk yüzde elli civarındadır. Aile bireylerinin taranması bu nedenle büyük önem taşır.
• Genetik test pozitifliği. Hastalıkla ilişkili bir gen değişikliği saptanan kişilerde henüz kalp kasında belirgin bir değişiklik olmasa bile düzenli takip gerekmektedir. Hastalık ilerleyen yaşlarda ortaya çıkabilir.
• Genç erkek cinsiyet. Hipertrofik kardiyomiyopati her cinsiyette görülmekle birlikte ani kalp durması riski erkeklerde ve özellikle genç aktif bireylerde daha yüksektir.
• Yüksek yoğunluklu egzersiz alışkanlığı. Hastalığın bilinmediği kişilerde yoğun ve yarışmacı spor ani kalp durması riskini artırabilir. Bu nedenle ailede hipertrofik kardiyomiyopati öyküsü olan ya da uyarı belirtileri yaşayan sporcularda değerlendirme özellikle önemlidir.

Tanısı

Hipertrofik kardiyomiyopati tanısı klinik değerlendirme, görüntüleme ve laboratuvar testlerinin bir arada kullanılmasıyla konur. Pek çok hastada tanı aile taraması ya da başka bir nedenle yapılan tetkik sırasında tesadüfen konulur. Tanı sürecinin amacı yalnızca hastalığı doğrulamak değil, aynı zamanda kanın çıkışında engel olup olmadığını, ritim bozukluklarının varlığını ve ani kalp durması riskini değerlendirmektir.

• Tıbbi öykü ve fizik muayene. Belirtilerin ne zaman başladığı ve hangi durumlarda arttığı sorgulanır. Ailede hipertrofik kardiyomiyopati, açıklanamayan ani kalp ölümü ya da genç yaşta kalp yetmezliği öyküsü özellikle önemlidir. Fizik muayenede kalp dinlenirken karakteristik bir üfürüm duyulabilir. Bu üfürüm kanın çıkış yolunda oluşan türbülanstan kaynaklanır ve ayağa kalkmayla ya da Valsalva manevrası sırasında belirginleşmesi hipertrofik kardiyomiyopatiye özgü bir bulgudur.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Tanının temel taşıdır. Sol ventrikül duvar kalınlığını milimetre hassasiyetiyle gösterir. On beş milimetre ya da üzerinde bir duvar kalınlığı tanı için güçlü bir bulgu olarak kabul edilir. Kanın çıkış yolunda engel olup olmadığını ve engelin derecesini ölçer. İstirahat halindeyken engel olmayabilir; bu durumda Valsalva manevrası ya da egzersiz sırasında ölçüm tekrarlanabilir. Mitral kapağın anormal hareketi de değerlendirilir; hipertrofik kardiyomiyopatide mitral kapak sistolde ileri doğru hareket ederek çıkış yolunu daha da daraltabilir. Kalbin dolum özelliklerini ve sol atriyum boyutunu da ortaya koyar.
• EKG. Hipertrofik kardiyomiyopatide EKG neredeyse her zaman anormaldir ve bu durum tanıya önemli bir ipucu sağlar. Sol ventrikül kalınlaşmasına bağlı voltaj artışı, derin T dalgası tersleşmeleri ve Q dalgası anormallikleri sık görülen bulgulardır. EKG tamamen normal görünse de bu hipertrofik kardiyomiyopatiyi dışlamaz; görüntüleme yöntemleriyle değerlendirme şarttır.
• Holter monitör. 24 saat ya da daha uzun süre taşınan taşınabilir EKG cihazıdır. Günlük yaşam sırasında ortaya çıkan ritim bozukluklarını kaydeder. Atriyal fibrilasyon hipertrofik kardiyomiyopatide sık görülen ve ciddi bir ritim sorunudur. Bunun yanı sıra kısa süreli ventriküler taşikardi atakları da holter monitörle saptanabilir. Bu bulgular ani kalp durması riskinin değerlendirilmesinde ve tedavi kararında belirleyici rol oynar.
• Kalp MRI. Ekokardiyografinin tamamlayıcısı olarak kullanılır ve bazı kritik bilgileri çok daha ayrıntılı biçimde ortaya koyar. Kalınlaşmanın tam yerini ve yaygınlığını milimetre hassasiyetiyle gösterir. Geç gadolinyum tutulumu tekniğiyle kalp kasındaki fibrozis yani sertleşme ve yara dokusu alanlarını görünür kılar. Fibrozis varlığı ve yaygınlığı ani kalp durması riskiyle doğrudan ilişkilidir; bu bilgi ICD kararında belirleyici olabilir. Ekokardiyografide yeterli görüntü alınamayan hastalarda ya da cerrahi planlanan vakalarda özellikle önemlidir.
• Efor testi. Egzersiz sırasında kan basıncı, kalp hızı ve EKG izlenerek kalbin efor altındaki tepkisi değerlendirilir. Egzersizle kan basıncının düşmesi ya da yeterince yükselmemesi önemli bir uyarı işaretidir ve ani kalp durması riski açısından değerlendirilmesi gerekir. Aynı zamanda egzersizle tetiklenen ritim bozuklukları da saptanabilir. Egzersiz kapasitesini nesnel olarak ölçmede de kullanılır.
• Kan testleri. Standart kan testleri hipertrofik kardiyomiyopatinin doğrudan tanısında kullanılmaz. Ancak BNP ve NT-proBNP düzeyleri kalp üzerindeki baskıyı yansıtarak hastalığın ciddiyeti hakkında bilgi verir. Atriyal fibrilasyon varsa pıhtı riskini değerlendirmek için ek testler istenir.
• Genetik test ve aile taraması. Hipertrofik kardiyomiyopatide genetik test hem tanıyı desteklemek hem de aile taramasını yönlendirmek amacıyla önerilebilir. Kanda ya da tükürükte yapılan bu test hastalıkla ilişkili gen değişikliklerini araştırır. Genetik test pozitif çıkarsa birinci derece aile bireyleri yani anne, baba, kardeşler ve çocuklar kardiyoloji değerlendirmesinden ve ekokardiyografiden geçirilmelidir. Genetik test negatif çıksa bile klinikteki bulgular güçlüyse tanı geçerliliğini korur; iki bulgu birlikte değerlendirilmelidir.
• Elektrofizyoloji çalışması. Rutin olarak yapılmaz. Ancak holter ya da diğer testlerde belirgin ve tehlikeli ventriküler ritim bozuklukları saptandığında bu bozuklukların kaynağını ve yaygınlığını belirlemek amacıyla önerilebilir. Kalp içine ince elektrotlar yerleştirilerek elektrik sistemi ayrıntılı biçimde haritalandırılır.

Tedavisi

Hipertrofik kardiyomiyopati tedavisinin iki temel amacı vardır. Birincisi belirtileri hafifletmek ve yaşam kalitesini korumaktır. İkincisi ise ani kalp durması başta olmak üzere ciddi komplikasyonları önlemektir. Tedavi seçimi kanın çıkış yolunda engel olup olmadığına, belirtilerin ciddiyetine ve her hastanın bireysel risk profiline göre belirlenir.

İlaç Tedavisi

• Beta blokerler. Hipertrofik kardiyomiyopatide ilk tercih edilen ilaçlardır. Kalp hızını yavaşlatır ve kalbin diyastol fazında yani dolum aşamasında daha uzun süre kalmasını sağlar. Bu sayede kalp odacığına daha fazla kan dolar. Hem belirtileri azaltır hem de kanın çıkış yolundaki engeli hafifletebilir. Düşük dozda başlanarak kademeli olarak artırılır.
• Verapamil. Kalsiyum kanal blokeri grubundan bir ilaçtır. Beta bloker kullanılamayan ya da yeterli yanıt alınamayan hastalarda tercih edilir. Kalp kasının kasılma gücünü ve kalp hızını düzenleyerek dolumu iyileştirir ve belirtileri hafifletir. Beta bloker ile birlikte kullanılmaz.
• Dizopiramid. Kalp kasının kasılma kuvvetini azaltarak çıkış yolundaki engeli doğrudan hafifletebilen özel bir antiaritmik ilaçtır. Tek başına değil, genellikle beta bloker ya da verapamil ile birlikte kullanılır. Özellikle ilaç tedavisine rağmen çıkış yolundaki engeli süren ve belirtileri devam eden hastalarda eklenir.
• Mavakamten. Kalp kasının aşırı kasılmasını moleküler düzeyde hedef alan yeni nesil bir ilaçtır. Miyozin inhibitörü olarak çalışır ve kalınlaşmış kasın aşırı güçlü kasılmasını azaltır. Klinik çalışmalar bu ilacın çıkış yolundaki engeli belirgin biçimde azalttığını ve hem belirtileri hem de egzersiz kapasitesini iyileştirdiğini göstermiştir. İlaç tedavisine yeterince yanıt veremeyen hastalarda ya da cerrahi öncesinde tercih edilebilir. Düzenli ekokardiyografi takibi gerektirir.
• Ritim bozukluklarına yönelik ilaçlar. Atriyal fibrilasyon hipertrofik kardiyomiyopatide sık görülen ve ciddi bir ritim sorunudur. Kalp hızını kontrol etmek ya da normal ritmi sürdürmek için ilaçlar kullanılabilir. Atriyal fibrilasyon aynı zamanda pıhtı oluşumu ve felç riskini artırdığından kan sulandırıcı tedavi çoğunlukla zorunlu olur.

Girişimsel Tedaviler

• Septal miyektomi. Kanın çıkış yolundaki engelin ilaç tedavisiyle yeterince kontrol altına alınamadığı ve belirtilerin ağır olduğu hastalarda uygulanan açık kalp ameliyatıdır. Cerrah kalp içinden iki odacık arasındaki bölmenin kalınlaşmış bölümünden küçük bir kas parçasını çıkarır. Bu işlem çıkış yolunu genişletir ve engeli büyük ölçüde ortadan kaldırır. Deneyimli merkezlerde yapıldığında çok iyi ve kalıcı sonuçlar verir. Dünya genelinde hipertrofik kardiyomiyopatide altın standart girişimsel tedavi olarak kabul edilmektedir. Pek çok hastada ameliyat sonrasında belirtiler büyük ölçüde ya da tamamen geçer.
• Alkol septal ablasyon. Ameliyata uygun olmayan ya da ameliyatı tercih etmeyen hastalarda uygulanan kateter temelli bir yöntemdir. Kasıktan ya da bilekten ince bir kateter kalbe kadar ilerletilir. Bu kateter aracılığıyla kalınlaşmış kas bölgesini besleyen küçük bir damara çok az miktarda saf alkol verilir. Alkol o küçük bölgedeki kalp kasını kontrollü biçimde zayıflatır ve zamanla bu bölgede küçük bir enfarktüs alanı oluşur. Çıkış yolundaki engel birkaç hafta ile birkaç ay içinde azalır. Septal miyektomiye kıyasla daha az invazivdir ve hastanede kalış süresi daha kısadır. Ancak her hasta için uygun değildir; kalp bloğu riski de gözetilmelidir. Hangi yöntemin tercih edileceğine hastanın anatomisi ve klinik durumu gözetilerek deneyimli bir ekip karar vermelidir.

Ani Kalp Durmasını Önleme

• Kardiyoverter defibrilatör (ICD). Göğüs altına yerleştirilen ve kalp ritmini sürekli izleyen küçük bir cihazdır. Hayatı tehdit eden ventriküler fibrilasyon ya da ventriküler taşikardi algılandığında otomatik olarak elektrik şoku vererek kalbi normal ritmine döndürür. Hipertrofik kardiyomiyopatide ani kalp durması riskini artıran çeşitli faktörler vardır. Bunlar arasında daha önce ani kalp durması geçirmiş olmak, ailede ani kalp ölümü öyküsü, çok belirgin duvar kalınlığı, egzersiz sırasında kan basıncının yükselmemesi, sık ventriküler ritim bozuklukları ve kalp MRI'da yaygın fibrozis görülmesi sayılabilir. ICD kararı bu faktörlerin bütünü değerlendirilerek verilir. Kalıcı olarak yerleştirilir ve pil ömrü dolduğunda değiştirilir.

Egzersiz Kısıtlaması

Hipertrofik kardiyomiyopatide yüksek yoğunluklu ve yarışmacı spor ani kalp durması riskini artırdığından genellikle önerilmez. Bu kısıtlama belirtisi olan ya da olmayan tüm hastalar için geçerlidir. Hangi tür fiziksel aktivitenin güvenli olduğuna kardiyologunuz karar verecektir. Kendini iyi hissediyorum diye bu kararı kendi başınıza vermeyin.

Komplikasyonları

Hipertrofik kardiyomiyopati tedavi edilmezse ya da yeterince kontrol altına alınamazsa ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

• Ani kalp durması. En korkulan komplikasyondur. Hipertrofik kardiyomiyopati genç ve aktif bireylerde ani kalp durmasının en sık nedenlerinden biridir. Hastalığın bilinmediği ya da tanısının konulmadığı kişilerde ilk belirti ani kalp durması olabilir. Bu nedenle aile taraması çok büyük önem taşır.
• Atriyal fibrilasyon. Kalınlaşmış ve sertleşmiş kalp kasında ritim bozuklukları sık gelişir. Atriyal fibrilasyon hipertrofik kardiyomiyopatisi olan kişilerde hem çarpıntı ve nefes darlığına hem de felç riskinin artmasına yol açabilir. Bu durum hem tedavi hem de kan sulandırıcı kullanımı açısından ayrı bir değerlendirme gerektirir.
• Kalp yetmezliği. Pek çok hasta uzun yıllar boyunca herhangi bir sorun yaşamazken bir kısım hastada zamanla kalp yetmezliği gelişebilir. Kalınlaşmış kas sertleşerek yeterince kanla dolamamaya başlar ya da nadir durumlarda kasılma gücü de azalır.
• İnme ve felç. Atriyal fibrilasyona bağlı olarak kalp içinde pıhtı oluşabilir. Bu pıhtılar beyne giderse felce yol açabilir. Bu risk kan sulandırıcı tedaviyle azaltılabilir.
• Mitral kapak yetmezliği. Hipertrofik kardiyomiyopatide mitral kapak normal olmayan bir konumda çalışabilir. Bu durum kanın bir kısmının geri kaçmasına ve hem belirtilerin hem de kalp üzerindeki yükün artmasına neden olabilir.

Yaşam Tarzı

Hipertrofik kardiyomiyopati çoğu kişide kontrol altında tutulabilen ve normal bir yaşam sürmeyi mümkün kılan bir hastalıktır. Ancak bazı önemli noktalara dikkat etmek hem güvenliği hem de uzun vadeli sonuçları doğrudan etkiler.

Egzersiz ve Spor

Hipertrofik kardiyomiyopatide egzersiz konusu dikkatle ele alınmalıdır. Yüksek yoğunluklu ve yarışmacı spor ani kalp durması riskini artırabileceğinden bu tür aktiviteler genellikle önerilmez. Bu kısıtlama yalnızca belirtisi olan kişiler için değil, belirtisi olmayan ancak tanı almış herkes için geçerlidir.

Öte yandan tamamen hareketsiz kalmak da doğru değildir. Hafif ve orta yoğunlukta aktiviteler yani yürüyüş, yoga ve hafif bisiklet gibi egzersizler çoğu hasta için güvenli olabilir. Hangi aktivitelerin ve ne yoğunlukta egzersizin sizin için uygun olduğuna kardiyologunuz karar vermelidir.

Dehidrasyon ve Aşırı Sıcaktan Kaçınmak

Hipertrofik kardiyomiyopatide, özellikle çıkış yolunda engel olan hastalarda, vücuttan sıvı kaybı durumu kötüleştirebilir. Dehidrasyon kanın hacmini azaltır ve kalbin dolumunu daha da zorlaştırabilir. Sıcak havalarda, egzersiz sırasında ve grip ya da ishal gibi hastalıklarda yeterli sıvı almaya özen gösterin. Aşırı sıcak ortamlar ve uzun süreli sıcak banyo da bu açıdan riskli olabilir.

İlaç Kullanımı

Hipertrofik kardiyomiyopatide bazı yaygın ilaçlar durumu kötüleştirebilir. Özellikle kan damarlarını genişleten ilaçlar, bazı tansiyon ilaçları ve yüksek doz nitrat içeren ürünler çıkış yolundaki engeli artırabilir. Herhangi bir ilaç başlanmadan ya da bırakılmadan önce mutlaka kardiyologunuza danışın. Başka bir sağlık sorunu için tedavi alacaksanız hipertrofik kardiyomiyopati tanınızı ilgili doktora belirtin.

Ailede Tarama

Hipertrofik kardiyomiyopati kalıtsal bir hastalık olduğundan birinci derece aile bireylerinin yani anne, baba, kardeşler ve çocukların kardiyoloji değerlendirmesinden ve kalp ultrasonografisinden geçmesi önerilir. Bu tarama ideali ile her beş yılda bir ve büyümekte olan çocuklarda daha sık tekrarlanmalıdır. Hastalık ilerleyen yaşlarda da ortaya çıkabildiğinden tek bir negatif sonuç taramayı sonlandırmaz. Genetik test pozitif bulunan aile bireylerinde daha düzenli izleme gerekmektedir.

Duygusal İyileşme

Genç yaşta konulan bir kardiyomiyopati tanısı kişi ve ailesi üzerinde önemli bir psikolojik yük oluşturabilir. Sporu bırakmak zorunda kalmak, anlık bilinç kaybı yaşamış olmak ya da ani ölüm riskini öğrenmek kaygı ve depresyona zemin hazırlayabilir. Bu duyguları paylaşmak ve gerektiğinde profesyonel destek almak iyileşme sürecinin önemli bir parçasıdır.

Düzenli Takip

Hipertrofik kardiyomiyopati düzenli izlem gerektiren bir hastalıktır. Kalp ultrasonografisi ve EKG ile duvar kalınlığı, çıkış yolundaki engel ve ritim periyodik olarak değerlendirilir. Holter monitör gerekirse tekrarlanır. Ani kalp durması riskini yeniden değerlendirmek için yılda en az bir kontrol önerilir. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Egzersiz sırasında ya da sonrasında bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Yeni başlayan ya da giderek artan göğüs ağrısı veya nefes darlığı
• Çarpıntı ya da çok hızlı kalp atışı
• Açıklanamayan baş dönmesi ya da sersemlik

Randevuya Hazırlanma

Hipertrofik kardiyomiyopati tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Belirtilerin ne zaman başladığını ve hangi durumlarda arttığını not edin. Egzersizle ilişkisi özellikle önemlidir.
• Daha önce bayılma ya da bayılmak üzere olma yaşadıysanız mutlaka belirtin.
• Ailede hipertrofik kardiyomiyopati, açıklanamayan ani kalp ölümü ya da genç yaşta kalp yetmezliği öyküsü varsa paylaşın.
• Kullandığınız tüm ilaçları, takviyeleri ve bitkisel ürünleri listeleyin.
• Spor alışkanlıklarınızı ve ne tür aktiviteler yaptığınızı aktarın.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Çıkış yolumda engel var mı ve ne kadar belirgin?
• Benim için ani kalp durması riski ne düzeyde?
• Kalp ritmi cihazı (ICD) takılması gerekiyor mu?
• Hangi ilaçlar benim için uygun?
• Septal miyektomi ya da alkol septal ablasyon seçenek olabilir mi?
• Egzersiz yapabilir miyim ve hangi aktiviteler benim için güvenli?
• Aile bireylerimin taranması gerekiyor mu?
• Kaçınmam gereken ilaçlar var mı?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Belirtiler ne zaman başladı ve egzersizle ilişkisi var mı?
• Daha önce bayıldınız mı ya da bayılmak üzere oldunuz mu?
• Ailede hipertrofik kardiyomiyopati ya da genç yaşta açıklanamayan kalp ölümü var mı?
• Ne tür spor yapıyorsunuz ve ne yoğunlukta?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• Daha önce kalp ritmi bozukluğu yaşadınız mı?
• Gebelik planlıyor musunuz?

Dilate kardiyomiyopati, kalbin ana pompalama odacığı olan sol ventrikülün genişlediği ve duvarlarının inceldiği bir kalp kası hastalığıdır. Normalde güçlü ve verimli biçimde kasılan kalp kası bu hastalıkta zayıflar. Genişleyen odacık kanı yeterince ileriye pompalayamaz hale gelir. Bu durum zamanla kalp yetmezliğine yol açabilir.

Dilate kardiyomiyopati, kalp yetmezliğinin en sık nedenlerinden biridir ve kardiyomiyopati türleri arasında en yaygın olanıdır. Her yaşta görülebilir ancak orta yaşlı erkeklerde daha sık karşılaşılır. Bazı hastalarda belirgin bir neden saptanırken bazılarında kapsamlı araştırmalara rağmen kesin bir neden bulunamaz.

İyi haber şu ki erken tanı ve uygun tedaviyle pek çok hastada kalp işlevi anlamlı biçimde iyileşebilir. Tedavi süreci uzun solukludur ancak düzenli ilaç kullanımı ve yaşam tarzı değişiklikleriyle hastalığın ilerlemesi yavaşlatılabilir ve yaşam kalitesi korunabilir.

Belirtileri

Dilate kardiyomiyopati başlangıçta hiçbir belirti vermeyebilir. Hastalık ilerledikçe ve kalp yeterince kan pompalayamaz hale geldikçe belirtiler ortaya çıkar. Belirtiler çoğunlukla kalp yetmezliğinin belirtileriyle örtüşür.

• Nefes darlığı. En sık görülen belirtilerden biridir. Başlangıçta yalnızca merdiven çıkmak, hızlı yürümek ya da hafif bir efor sırasında ortaya çıkabilir. Hastalık ilerledikçe istirahatte ya da yatarken de belirginleşebilir. Yatarken nefes darlığının artması ve kişiyi uykudan uyandırması kalp yetmezliğinin önemli bir işaretidir.
• Yorgunluk ve halsizlik. Vücuda giden kan azaldığında süregelen bir bitkinlik hissi oluşur. Günlük işler giderek zorlaşabilir ve kişi daha önce kolaylıkla yapabildiği aktiviteleri artık yorucu bulabilir.
• Bacak ve ayak bileklerinde şişlik. Kalp kanı yeterince pompalayamadığında vücutta sıvı birikmeye başlar. Bacaklarda, ayak bileklerinde ve bazen karın bölgesinde şişlik görülebilir. Gün ilerledikçe şişlik artabilir.
• Çarpıntı ve düzensiz kalp atışı. Büyümüş kalp kasında ritim bozuklukları daha kolay gelişir. Kalbin hızlı, düzensiz ya da takla atar gibi çarptığı hissedilebilir. Atriyal fibrilasyon dilate kardiyomiyopatide sık görülen bir ritim bozukluğudur.
• Baş dönmesi ve sersemlik. Beyne yeterli kan gitmediğinde dengesizlik ve baş dönmesi hissedilebilir. Bazen kısa süreli bilinç kaybı da görülebilir.
• Öksürük. Özellikle yatarken artan ve bazen pembe köpüklü balgamla seyreden öksürük akciğerlerde sıvı biriktiğine işaret edebilir.
• Karın şişliği ve ağrı. Karaciğerde ve karın bölgesinde sıvı birikmesi rahatsızlık ve şişkinlik hissine yol açabilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Aşağıdaki belirtiler fark edildiğinde bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Eforla ya da istirahatte ortaya çıkan nefes darlığı
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik
• Açıklanamayan ve artan yorgunluk
• Çarpıntı veya düzensiz kalp atışı hissi
• Kısa sürede birkaç kilo artışı

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Ani ve şiddetli nefes darlığı veya yatarken nefes alamama
• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı
• Bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Çok hızlı ya da çok düzensiz kalp atışı

Nedenleri

Dilate kardiyomiyopatinin birden fazla olası nedeni vardır. Bazı hastalarda neden açıkça belirlenebilirken bazılarında tüm araştırmalara rağmen kesin bir neden saptanamaz ve bu grup idiyopatik olarak adlandırılır.

• Kalıtsal geçiş. Dilate kardiyomiyopati vakalarının yaklaşık üçte biri kalıtsal nedenlerle ortaya çıkar. Aile bireylerinden birinde dilate kardiyomiyopati ya da açıklanamayan kalp yetmezliği varsa diğer aile bireylerinin de taranması önerilir.
• Kalp kası iltihabı. Viral enfeksiyonlar kalp kasına doğrudan zarar verebilir. Bu hasar iyileştikten sonra bile kalıcı bir zayıflık ve genişleme bırakabilir. Koksaki B virüsü, influenza ve COVID-19 kalp kasını etkileyen virüsler arasındadır.
• Kalp krizi ve koroner damar hastalığı. Kalp kasına giden kan azaldığında ya da kesildiğinde kas hasara uğrar. Geniş bir alanı etkileyen kalp krizleri kalp kasını önemli ölçüde zayıflatarak dilate kardiyomiyopatiye yol açabilir.
• Uzun süreli aşırı alkol kullanımı. Yıllar içinde yüksek miktarda alkol tüketmek kalp kasını doğrudan zayıflatabilir. Alkole bağlı dilate kardiyomiyopatide alkol bırakıldığında kalp işlevi belirgin biçimde iyileşebilir.
• Kemoterapi ilaçları. Özellikle antrasiklin grubu kemoterapi ilaçları kalp kasına zarar verebilir. Bu nedenle kemoterapi alan hastaların kalp işlevi tedavi öncesinde ve sonrasında izlenmelidir.
• Gebelik. Gebeliğin son döneminde ya da doğumun hemen ardından gelişen peripartum kardiyomiyopati bir dilate kardiyomiyopati türüdür. Daha önce kalp sorunu olmayan kadınlarda da ortaya çıkabilir.
• Tiroit bezi sorunları. Tiroit bezinin aşırı ya da yetersiz çalışması kalbin ritim ve pompalama düzenini bozabilir. Tiroit sorunu tedavi edildiğinde kalp işlevi düzelebilir.
• Şeker hastalığı. Uzun süreli kontrol altına alınamamış şeker hastalığı kalp kasını ve koroner damarları olumsuz etkileyebilir.
• Otoimmün hastalıklar. Lupus gibi bağışıklık sistemi hastalıkları kalp kasını hedef alabilir ve dilate kardiyomiyopatiye yol açabilir.

Risk Faktörleri

Bazı durumlar dilate kardiyomiyopati gelişme riskini artırabilir.

• Ailede dilate kardiyomiyopati ya da erken yaşta kalp yetmezliği öyküsü. Birinci derece akrabalarda bu durumun bulunması riski belirgin biçimde artırır.
• Erkek cinsiyet. Dilate kardiyomiyopati erkeklerde kadınlara kıyasla daha sık görülür.
• Uzun süreli aşırı alkol kullanımı. Yıllarca yüksek miktarda alkol tüketmek kalp kasını yavaş yavaş zayıflatır.
• Geçirilmiş kalp krizi. Özellikle geniş alanlı kalp krizleri kalp kasında kalıcı hasar bırakabilir.
• Kontrol altına alınamamış yüksek tansiyon. Uzun süreli yüksek tansiyon kalbin iş yükünü artırır ve kalp kasını yorar.
• Gebelik. Gebelik döneminde kalp üzerindeki yük artar ve bazı kadınlarda bu süreç dilate kardiyomiyopatiye zemin hazırlayabilir.
• Kemoterapi. Kalbe toksik etkisi bilinen ilaçlarla tedavi görmek riski artırır.

Tanısı

Dilate kardiyomiyopati tanısı klinik değerlendirme, görüntüleme ve laboratuvar testlerinin birlikte kullanılmasıyla konur. Tanının amacı hem hastalığın varlığını doğrulamak hem de altta yatan nedeni belirlemektir. Nedeni bilmek tedaviyi doğrudan etkiler çünkü bazı nedenler ortadan kaldırıldığında kalp işlevi iyileşebilir.

• Tıbbi öykü ve fizik muayene. Belirtilerin ne zaman ve nasıl başladığı, hangi durumlarda arttığı ayrıntılı biçimde sorgulanır. Ailede dilate kardiyomiyopati, kalp yetmezliği ya da erken yaşta açıklanamayan kalp ölümü öyküsü sorulur. Alkol kullanımı, geçirilmiş kalp krizi, kemoterapi öyküsü ve diğer hastalıklar değerlendirilir. Fizik muayenede kalp ve akciğer sesleri dinlenir, boyun damarları incelenir ve bacaklardaki şişlik değerlendirilir.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Dilate kardiyomiyopati tanısında en değerli yöntemdir. Sol ventrikülün ne kadar genişlediğini ve duvar kalınlığını net biçimde gösterir. Ejeksiyon fraksiyonunu yani kalbin her kasılışında ne kadarını pompaladığını ölçer. Normal ejeksiyon fraksiyonu yüzde ellinin üzerindedir. Dilate kardiyomiyopatide bu değer genellikle yüzde kırkın altına iner. Kapak işlevleri ve perikard da bu yöntemle değerlendirilir.
• EKG. Kalbin elektrik aktivitesini kaydeder. Dilate kardiyomiyopatide çeşitli EKG değişiklikleri görülebilir. Atriyal fibrilasyon ve diğer ritim bozuklukları, sol dal bloğu gibi iletim sorunları ve geçirilmiş kalp krizinin elektriksel izleri saptanabilir. EKG bulguları altta yatan nedeni anlamaya da yardımcı olabilir.
• Holter monitör. 24 saat ya da daha uzun süre taşınan taşınabilir bir EKG cihazıdır. Günlük yaşam sırasında ortaya çıkan ritim bozukluklarını tespit eder. Çarpıntı, baş dönmesi ya da kısa süreli bilinç kaybı şikayeti olan hastalarda özellikle önemlidir. Atriyal fibrilasyon gibi aralıklı ritim bozukluklarının saptanmasında rutin EKG'den çok daha etkilidir.
• Kalp MRI. Kalbin yapısını en ayrıntılı biçimde gösteren görüntüleme yöntemidir. Sol ventrikülün boyutunu ve ejeksiyon fraksiyonunu çok hassas biçimde ölçer. Geç gadolinyum tutulumu tekniğiyle kalp kasındaki fibrozis yani sertleşme ve yara dokusu alanlarını görünür kılar. Bu bilgi hem hasarın boyutunu hem de uzun vadeli riski değerlendirmede önemlidir. Kalp krizine bağlı kardiyomiyopatiyi diğer nedenlerden ayırt etmede de kullanılır.
• Kan testleri. BNP ve NT-proBNP adı verilen belirteçler kalp üzerindeki basıncı yansıtır ve kalp yetmezliğinin ciddiyetini değerlendirmede kullanılır. Troponin yüksekliği aktif kalp kası hasarına işaret eder. Tiroit fonksiyonu, demir düzeyi, şeker hastalığı, böbrek sağlığı ve otoimmün belirteçler altta yatan nedeni araştırmak için istenir.
• Koroner anjiyografi ya da koroner BT anjiyografi. Dilate kardiyomiyopatinin kalp krizi ya da koroner damar hastalığına bağlı olup olmadığını anlamak için kalp damarları görüntülenebilir. Koroner anjiyografide kasıktan ya da bilek bölgesinden ilerletilen ince bir kateter aracılığıyla koroner arterlere kontrast madde verilerek gerçek zamanlı görüntüleme yapılır. Koroner BT anjiyografi ise damar içine verilen kontrast maddeyle BT cihazında yapılan daha az invaziv bir alternatiftir.
• Genetik test. Ailevi geçiş düşünülen vakalarda genetik test önerilebilir. Dilate kardiyomiyopatide birden fazla genle ilişkili değişiklik tanımlanmıştır. Genetik test pozitif çıkarsa birinci derece aile bireylerinin de taranması önerilir.

Tedavisi

Dilate kardiyomiyopati tedavisi belirtileri hafifletmek, kalp işlevini korumak ya da iyileştirmek, hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak ve ciddi komplikasyonları önlemek amacıyla yürütülür. Tedavi genellikle ilaçlar, cihaz tedavileri ve yaşam tarzı değişikliklerinin birlikte uygulanmasını gerektirir.

İlaç Tedavisi

Dilate kardiyomiyopatide ilaç tedavisi hem belirtileri giderir hem de kalp kasını korur. Düzenli kullanıldığında ejeksiyon fraksiyonu belirgin biçimde iyileşebilir ve kalp yetmezliğine bağlı hastane yatışları azalabilir.

• ARNI (anjiyotensin reseptör neprilisin inhibitörü). Kan damarlarını genişletir, kalbin iş yükünü azaltır ve kalbin büyümesini yavaşlatır. Kalp yetmezliği tedavisinde ACE inhibitörü ve ARB'ye kıyasla daha güçlü bir koruma sağladığı gösterilmiştir. Kalp yetmezliğine bağlı hastane yatışlarını ve ölüm riskini belirgin biçimde azaltır. Uygun hastalarda ilk tercih olması önerilmektedir.
• ACE inhibitörleri ve ARB'ler. ARNI kullanılamayan hastalarda bu ilaçlar tercih edilir. Kan basıncını düşürür ve kalbin yeniden şekillenmesini yavaşlatır. ACE inhibitörlerine bağlı kuru öksürük gelişirse ARB'ye geçilebilir.
• Beta blokerler. Kalp hızını ve kasılma gücünü düzenleyerek kalbin oksijen tüketimini azaltır. Düşük dozda başlanır ve kademeli olarak artırılır. Uzun vadede ejeksiyon fraksiyonunu artırabilir. Kalp yetmezliği tedavisinin vazgeçilmez bileşenlerinden biridir.
• Aldosteron antagonistleri. Sodyum ve sıvı dengesini düzenler. Özellikle orta ve ağır düzeyde kalp yetmezliği olan hastalarda ek bir koruma sağlar. Böbrek fonksiyonları ve potasyum düzeyi düzenli olarak izlenmelidir.
• SGLT2 inhibitörleri. Başlangıçta şeker hastalığı için geliştirilen bu ilaçlar, kalp yetmezliğinde güçlü bir koruyucu etki gösterdiği anlaşıldıktan sonra tedaviye eklenmiştir. Şeker hastalığı olmayan hastalarda da kullanılabilir. Kalp yetmezliğine bağlı hastane yatışlarını ve ölüm riskini azaltır.
• İdrar söktürücüler (diüretikler). Vücuttaki fazla sıvıyı uzaklaştırarak nefes darlığını ve bacak şişliğini hafifletir. Semptomatik rahatlama sağlamada en hızlı etkili ilaçlardır. Ancak hastalığın seyrini doğrudan değiştirmez; bu nedenle yukarıdaki ilaçlarla birlikte kullanılır.
• Kan sulandırıcılar. Dilate kardiyomiyopatide büyümüş ve zayıf çalışan kalpte pıhtı oluşma riski artar. Atriyal fibrilasyon da eşlik ediyorsa kan sulandırıcı ilaçlar genellikle zorunludur. Pıhtı riskine göre warfarin ya da yeni nesil oral antikoagülanlar tercih edilebilir.
• Ritim bozukluklarına yönelik ilaçlar. Atriyal fibrilasyon ya da diğer ritim bozuklukları varsa kalp hızını kontrol eden ya da ritmi düzelten ilaçlar kullanılabilir.

Cihaz Tedavileri

• Kardiyoverter defibrilatör (ICD). Göğüs altına yerleştirilen ve kalp hızını sürekli izleyen küçük bir cihazdır. Hayatı tehdit eden ventriküler fibrilasyon ya da ventriküler taşikardi algılandığında otomatik olarak elektrik şoku vererek kalbi normal ritmine döndürür. Ejeksiyon fraksiyonu yüzde otuzbeşin altında olan hastalarda ani kalp durmasını önlemede çok etkilidir. Kalıcı olarak yerleştirilir ve pil ömrü dolduğunda değiştirilir.
• Kardiyak resenkronizasyon tedavisi (CRT). İleri evre dilate kardiyomiyopatide kalbin sağ ve sol ventrikülü bazen uyumsuz biçimde kasılır. Bu uyumsuzluk pompalama verimliliğini düşürür. CRT cihazı birden fazla elektrot aracılığıyla her iki ventrikülü eş zamanlı uyararak koordinasyonu yeniden sağlar. Bu tedavi hem ejeksiyon fraksiyonunu artırabilir hem de nefes darlığı ve yorgunluk gibi belirtileri belirgin biçimde iyileştirebilir. Genellikle ICD özelliğiyle birleştirilmiş CRT-D cihazı tercih edilir.

İleri Evre Tedaviler

• Sol ventrikül destek cihazı (LVAD). Tüm ilaç ve cihaz tedavilerine rağmen kalp işlevi çok ağır düzeyde bozulan hastalarda LVAD kullanılabilir. Kalbin içine ya da yanına yerleştirilen bu mekanik pompa, sol ventrikül adına kan pompalamasını üstlenir. Kalp nakline köprü olarak kullanılabileceği gibi nakle uygun olmayan hastalarda kalıcı tedavi olarak da tercih edilebilir.
• Kalp nakli. Tüm tedavilere rağmen son evre kalp yetmezliğine dönüşen ağır dilate kardiyomiyopati vakalarında kalp nakli değerlendirilebilir. Uygun donör kalbi bekleme süresi hastadan hastaya değişir. Nakil sonrasında bağışıklık sistemini baskılayan ilaçların ömür boyu kullanılması gerekir.

Altta Yatan Nedenin Tedavisi

Dilate kardiyomiyopatide nedeni ortadan kaldırmak kalp işlevinin iyileşmesine doğrudan katkıda bulunabilir. Alkole bağlı vakalarda alkolün tamamen bırakılması kalp işlevinin belirgin biçimde düzelmesini sağlayabilir. Tiroit hastalığı tedavi edildiğinde kalp üzerindeki yük azalır. Otoimmün hastalığa bağlı vakalarda bağışıklık sistemini düzenleyen ilaçlar önerilebilir. Kemoterapiye bağlı kardiyomiyopatide ilgili ilacın kesilmesi ya da değiştirilmesi değerlendirilir.

Komplikasyonları

Dilate kardiyomiyopati tedavi edilmezse ya da yeterince kontrol altına alınamazsa ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

• Kalp yetmezliği. En sık görülen ve en önemli komplikasyondur. Kalp zamanla vücudun kan ihtiyacını karşılayamaz hale gelebilir. Nefes darlığı, şişlik ve yorgunluk giderek ağırlaşır.
• Ani kalp durması. Dilate kardiyomiyopatide kalbin elektrik sistemi zarar görebilir ve hayatı tehdit eden ritim bozuklukları gelişebilir. Özellikle ejeksiyon fraksiyonu çok düşük olan hastalarda bu risk belirgindir.
• Atriyal fibrilasyon ve diğer ritim bozuklukları. Büyümüş kalp kasında ritim sorunları sık gelişir. Atriyal fibrilasyon hem çarpıntıya hem de pıhtı oluşumu yoluyla felç riskinin artmasına zemin hazırlayabilir.
• Kalp kapağı sorunları. Kalp büyüdükçe özellikle mitral kapak tam kapanmayabilir ve kan geri kaçabilir. Bu durum kalbin iş yükünü daha da artırır.
• Kan pıhtısı ve felç. Büyümüş ve zayıf çalışan bir kalpte kan daha yavaş akar. Bu durum özellikle kalbin üst odacıklarında pıhtı oluşma riskini artırır. Oluşan pıhtılar beyne giderse felce yol açabilir.

Yaşam Tarzı

Dilate kardiyomiyopati uzun soluklu bir hastalıktır. Yaşam tarzı değişiklikleri ilaç ve cihaz tedavilerini destekler, belirtileri hafifletir ve yeni komplikasyon riskini azaltır.

Tuz ve Sıvı Alımı

Tuz vücutta sıvı tutulmasına neden olur ve kalbin üzerindeki yükü artırır. Günlük tuz tüketimini azaltmak özellikle kalp yetmezliği belirtileri olan hastalarda nefes darlığını ve şişliği belirgin biçimde hafifletebilir. Hazır gıdalar, konserveler ve fast food ürünleri çok yüksek miktarda tuz içerir. Etiketleri okumak ve düşük sodyumlu seçenekleri tercih etmek bu konuda yardımcı olur. Günlük tuz hedefini doktorunuzla belirleyin. Bazı hastalarda sıvı alımının da sınırlandırılması gerekebilir.

Günlük Kilo Takibi

Her sabah aynı saatte, aynı koşullarda tartılmak ve kiloyu kayıt altına almak sıvı birikimini erkenden fark etmenin en pratik yollarından biridir. Kısa sürede iki ya da üç kilonun üzerinde artış sıvı biriktiğine işaret edebilir ve bu durumda doktorunuzu aramanız gerekebilir. Hangi eşikte başvurmanız gerektiğini doktorunuza sorun.

Fiziksel Aktivite

Dilate kardiyomiyopatide tamamen hareketsiz kalmak doğru bir yaklaşım değildir. Hafif ve orta yoğunlukta düzenli aktivite, örneğin kısa yürüyüşler, pek çok hastada hem kalp işlevini destekler hem de genel yaşam kalitesini artırır. Ancak hangi tür aktivitenin ve ne kadarının uygun olduğuna doktorunuz karar vermelidir. Yoğun ve yarışmacı spordan genellikle kaçınılması önerilir. Kardiyak rehabilitasyon programları bu konuda güvenli ve denetimli bir egzersiz ortamı sunar.

İlaç Kullanımı

Dilate kardiyomiyopatide ilaç tedavisi uzun süreli ve çoğunlukla yaşam boyu gerekir. İlaçları düzenli kullanmak ve kendiniz kesmemek çok önemlidir. Kendinizi iyi hissettiğinizde bile ilaçları bırakmayın; bu karar doktorunuza aittir. Doz atlamak durumun hızla kötüleşmesine yol açabilir. Yan etki yaşarsanız doktorunuzu bilgilendirin. Başka bir sağlık sorunu için ilaç başlanacaksa kalp ilaçlarınızı mutlaka belirtin çünkü bazı ilaçlar kalp ilaçlarıyla etkileşime girebilir.

Sigara ve Alkol

Sigara kalp ve damar sağlığını doğrudan olumsuz etkiler. Dilate kardiyomiyopati olan kişiler için sigarayı bırakmak en önemli yaşam tarzı adımlarından biridir. Doktorunuz ya da eczacınız bırakma konusunda size yardımcı olabilir.

Alkol dilate kardiyomiyopatinin doğrudan bir nedeni olabilir. Alkolün tamamen bırakılması ya da ciddi biçimde azaltılması bazı hastalarda kalp işlevinin belirgin biçimde iyileşmesini sağlayabilir. Ne kadar alkol tüketebileceğinizi doktorunuzla konuşun.

Aile Bireylerinin Bilgilendirilmesi

Dilate kardiyomiyopatinin ailevi geçiş gösterdiği vakalarda birinci derece aile bireylerinin yani anne, baba, kardeşler ve çocukların kardiyoloji değerlendirmesinden geçmesi önerilir. Hastalık başlangıçta belirti vermeyebilir. Tarama ile erken tanı konulduğunda tedaviye erken başlanabilir ve bu uzun vadeli sonuçları belirgin biçimde iyileştirir.

Düzenli Takip

Dilate kardiyomiyopati düzenli izlem gerektiren bir hastalıktır. Kalp ultrasonografisi, EKG ve kan testleriyle kalp işlevi ve tedavinin etkinliği periyodik olarak değerlendirilir. Randevuları aksatmayın. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Nefes darlığı yeniden başlarsa ya da kötüleşirse
• Yatarken nefes almak güçleşirse
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik artarsa
• Kısa sürede birkaç kilo artışı olursa
• Çarpıntı ya da düzensiz kalp atışı hissedilirse
• Baş dönmesi ya da bayılma gelişirse
• Göğüste ağrı veya baskı hissedilirse

Randevuya Hazırlanma

Dilate kardiyomiyopati tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Belirtilerin ne zaman başladığını ve nasıl ilerlediğini not edin.
• Ailede dilate kardiyomiyopati, kalp yetmezliği ya da erken yaşta açıklanamayan kalp ölümü öyküsü varsa mutlaka paylaşın.
• Kullandığınız tüm ilaçları, takviyeleri ve bitkisel ürünleri listeleyin.
• Alkol ve sigara alışkanlıklarınızı dürüstçe aktarın.
• Evde kilo ve tansiyon takibi yapıyorsanız kayıtlarınızı getirin.
• Kemoterapi ya da başka bir kanser tedavisi aldıysanız belirtin.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Dilate kardiyomiyopatimin nedeni nedir?
• Kalıtsal bir durum mu ve aile bireylerimin taranması gerekiyor mu?
• Ejeksiyon fraksiyonum nedir ve bu ne anlama geliyor?
• Hangi ilaçları ne kadar süre kullanacağım?
• Kalp ritmi cihazı takılması gerekiyor mu?
• Egzersiz yapabilir miyim ve hangi aktiviteler benim için güvenli?
• Günlük ne kadar tuz ve sıvı tüketebilirim?
• Hangi belirtiler acil başvuru gerektiriyor?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Belirtiler ne zaman başladı ve nasıl ilerledi?
• Ailede dilate kardiyomiyopati ya da erken yaşta kalp yetmezliği var mı?
• Alkol kullanıyor musunuz, ne kadar ve ne kadar süredir?
• Daha önce kemoterapi aldınız mı?
• Yüksek tansiyon, şeker hastalığı ya da tiroit sorununuz var mı?
• Geçirilmiş kalp krizi öykünüz var mı?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz ve düzenli alıyor musunuz?
• Nefes darlığı yatarken artıyor mu?

Kardiyomiyopati, kalp kasının yapısının ya da işlevinin bozulduğu bir hastalık grubudur. Bu hastalıkta kalp kası zamanla zayıflar, sertleşir ya da anormal biçimde kalınlaşır. Bu değişiklikler kalbin kan pompalama işlevini olumsuz etkiler ve zamanla ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

Kardiyomiyopati birkaç farklı türde karşımıza çıkar. Her türün nedenleri, seyri ve tedavisi birbirinden farklı olabilir. Bu nedenle doğru türün belirlenmesi tedavinin planlanmasında büyük önem taşır.

Kardiyomiyopati her yaşta görülebilir. Bazı kişilerde kalıtsal bir nedene bağlıyken bazılarında yüksek tansiyon, enfeksiyon ya da başka bir hastalık sonucunda gelişir. Bazı vakalarda ise belirgin bir neden saptanamayabilir. Erken tanı ve uygun tedaviyle hastalığın ilerlemesi yavaşlatılabilir ve yaşam kalitesi korunabilir.

Türleri

Kardiyomiyopatinin birkaç farklı türü vardır. Her tür kalp kasını farklı biçimde etkiler.

• Dilate kardiyomiyopati. En sık görülen türdür. Kalbin ana pompalama odacığı olan sol ventrikül genişler ve duvarları incelir. Bu durum kalbin kasılma gücünü azaltır ve kan yeterince ileriye pompalanmaz. Kalp yetmezliğinin en sık nedenlerinden biridir.
• Hipertrofik kardiyomiyopati. Kalp kası anormal biçimde kalınlaşır. Bu kalınlaşma genellikle sol ventrikülde, özellikle de iki odacık arasındaki bölmede belirgindir. Kalın kas kanın kalbi terk etmesini zorlaştırabilir. Hipertrofik kardiyomiyopati genç ve aktif bireylerde ani kalp durmasının en sık nedenlerinden biridir. Çoğunlukla kalıtsaldır.
• Restriktif kardiyomiyopati. Kalp kası sertleşir ve esnekliğini yitirir. Kalp kasılmaya devam eder ancak diyastolde yani dolum aşamasında yeterince genişleyemez. Bu durum kalp odacıklarına yeterli kan dolmasını engeller. Daha nadir görülen bir türdür.
• Aritmojenik kardiyomiyopati. Sağ ventrikülün kas dokusu zamanla yağ ya da bağ dokusuyla yer değiştirebilir. Bu durum kalbin elektrik sistemini bozar ve tehlikeli ritim sorunlarına zemin hazırlayabilir. Genç sporcularda ani kalp durması nedenleri arasında yer alır. Çoğunlukla kalıtsal bir durumdur.
• Peripartum kardiyomiyopati. Gebeliğin son döneminde ya da doğumun hemen ardından gelişen bir kalp kası hastalığıdır. Kalp genişler ve pompalama gücü düşer. Daha önce kalp sorunu olmayan kadınlarda da ortaya çıkabilir. Erken tanı ve tedaviyle kalp işlevi çoğunlukla iyileşebilir.

Belirtileri

Kardiyomiyopatinin belirtileri hastalığın türüne ve ciddiyetine göre değişir. Bazı kişilerde uzun süre hiçbir belirti görülmeyebilir. Hastalık ilerledikçe belirtiler ortaya çıkabilir.

• Nefes darlığı. Başlangıçta yalnızca merdiven çıkmak ya da yürümek gibi eforla ortaya çıkabilir. Zamanla istirahatte ya da yatarken de belirginleşebilir.
• Yorgunluk ve halsizlik. Kalp yeterince kan pompalayamadığında süregelen bir bitkinlik hissi oluşabilir. Günlük aktiviteler giderek daha yorucu hale gelebilir.
• Bacak ve ayak bileklerinde şişlik. Vücutta sıvı birikmesi bacaklarda, ayak bileklerinde ve bazen karın bölgesinde şişliğe yol açabilir.
• Çarpıntı ve düzensiz kalp atışı. Kalbin hızlı, düzensiz ya da takla atar gibi çarptığı hissedilebilir. Ritim bozuklukları kardiyomiyopatinin tüm türlerinde görülebilir.
• Göğüste ağrı veya baskı hissi. Özellikle hipertrofik kardiyomiyopatide eforla birlikte göğüste baskı ya da ağrı ortaya çıkabilir.
• Baş dönmesi ve bayılma. Beyne yeterli kan gitmediğinde ya da ciddi bir ritim bozukluğu olduğunda baş dönmesi ve bayılma görülebilir. Özellikle egzersiz sırasında ortaya çıkan bayılma mutlaka ciddiye alınmalıdır.
• Öksürük. Özellikle yatarken artan öksürük, akciğerlerdeki sıvı birikimiyle ilişkili olabilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri fark edildiğinde bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Eforla ya da dinlenirken ortaya çıkan nefes darlığı
• Açıklanamayan ve artan yorgunluk
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik
• Çarpıntı veya düzensiz kalp atışı hissi
• Baş dönmesi veya dengesizlik

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı
• Egzersiz sırasında ya da sonrasında bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Çok hızlı ya da çok düzensiz kalp atışı
• Ani ve şiddetli nefes darlığı

Nedenleri

Kardiyomiyopatinin nedeni türüne göre farklılık gösterir. Bazı vakalarda birden fazla neden aynı anda etkili olabilir.

• Kalıtsal geçiş. Hipertrofik ve aritmojenik kardiyomiyopati çoğunlukla ailevi bir hastalıktır. Aile bireylerinden birinin etkilenmiş olması diğerleri için de tarama yapılmasını gerektirebilir.
• Yüksek tansiyon. Uzun süre kontrol altına alınamamış yüksek tansiyon kalp kasının aşırı çalışmasına neden olur. Bu durum zamanla kalp kasının kalınlaşmasına ya da zayıflamasına yol açabilir.
• Koroner damar hastalığı ve kalp krizi. Kalp kasına giden kan azaldığında ya da kesildiğinde kalp kası hasara uğrar ve dilate kardiyomiyopati gelişebilir.
• Kalp kası iltihabı. Virüsler kalp kasına zarar verebilir. Bu hasar iyileşme sürecinde zayıflık ve genişlemeye yol açabilir.
• Aşırı alkol kullanımı. Uzun süreli aşırı alkol tüketimi kalp kasını doğrudan zayıflatabilir.
• Bazı ilaçlar ve kemoterapi. Bazı kemoterapi ilaçları kalp kasına zarar verebilir ve kardiyomiyopati gelişimine zemin hazırlayabilir.
• Gebelik. Gebeliğe bağlı hormonal ve dolaşımsal değişiklikler nadir durumlarda kalp kasını olumsuz etkileyerek peripartum kardiyomiyopatiye yol açabilir.
• Bazı hastalıklar. Şeker hastalığı, tiroit bezi sorunları, demir birikimi ve bazı otoimmün hastalıklar kalp kasını etkileyerek kardiyomiyopati gelişimine katkıda bulunabilir.
• Bilinmeyen nedenler. Bazı vakalarda kapsamlı araştırmalara rağmen kesin bir neden saptanamayabilir.

Risk Faktörleri

Bazı durumlar kardiyomiyopati gelişme riskini artırabilir.

• Ailede kardiyomiyopati öyküsü. Birinci derece akrabalarda kardiyomiyopati ya da açıklanamayan ani kalp ölümü varsa risk belirgin biçimde artar.
• Kontrol altına alınamamış yüksek tansiyon. Yıllarca yüksek seyreden tansiyon kalp kası üzerindeki yükü artırır.
• Obezite. Fazla kilo kalbin iş yükünü artırır ve kardiyomiyopati riskini yükseltebilir.
• Şeker hastalığı. Diyabet hem kalp kasını hem de koroner damarları olumsuz etkileyebilir.
• Uzun süreli aşırı alkol kullanımı. Yıllar içinde yüksek miktarda alkol tüketmek kalp kasını zayıflatabilir.
• Bazı kemoterapi ilaçları. Tedavi öncesinde kardiyolog değerlendirmesi ve tedavi sonrasında düzenli kalp takibi önemlidir.

Tanısı

Kardiyomiyopati tanısı klinik değerlendirme, görüntüleme ve laboratuvar testlerinin birlikte kullanılmasıyla konur. Tanı sürecinin amacı yalnızca hastalığın varlığını doğrulamak değil, aynı zamanda türünü ve ciddiyetini belirlemektir. Doğru türün saptanması tedavi planını doğrudan etkiler.

• Tıbbi öykü ve fizik muayene. Tanı sürecinin ilk adımıdır. Doktor belirtilerin ne zaman ve nasıl başladığını, hangi durumlarda arttığını ve genel sağlık durumunu ayrıntılı biçimde sorgular. Ailede kardiyomiyopati, kalp yetmezliği ya da açıklanamayan genç yaşta ani kalp ölümü öyküsü olup olmadığı sorulur. Fizik muayenede kalp sesleri, akciğer sesleri, boyun damar dolgunluğu ve bacaklardaki şişlik değerlendirilir.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Tanıda en sık kullanılan ve en değerli yöntemdir. Kalp odacıklarının boyutunu ve duvar kalınlığını gösterir. Kalbin her kasılışında ne kadar kan pompaladığını yüzde olarak ifade eden ejeksiyon fraksiyonu bu yöntemle ölçülür; normal değer yüzde ellinin üzerindedir. Dilate kardiyomiyopatide odacıklar genişler ve ejeksiyon fraksiyonu düşer. Hipertrofik kardiyomiyopatide duvar kalınlığı artmış görülür ve kanın çıkışında engel olup olmadığı değerlendirilebilir. Restriktif kardiyomiyopatide dolum anormallikleri saptanır. Kapak işlevleri ve perikard durumu da bu yöntemle incelenir.
• EKG. Kalbin elektrik aktivitesini kaydeder. Kardiyomiyopatiye bağlı ritim bozukluklarını, kalp kasındaki gerilmeyi, iletim sorunlarını ve duvar kalınlaşmasının elektriksel izlerini gösterebilir. Hipertrofik kardiyomiyopatide EKG çoğunlukla belirgin biçimde anormaldir ve tanıya güçlü ipucu sağlar. Aritmojenik kardiyomiyopatide sağ ventriküle özgü değişiklikler görülebilir.
• Holter monitör. 24 saat ya da daha uzun süre taşınan taşınabilir bir EKG cihazıdır. Günlük yaşam sırasında ortaya çıkan ama rutin EKG'de yakalanmayan ritim bozukluklarını tespit eder. Özellikle çarpıntı ya da bayılma şikayeti olan hastalarda önemlidir. Aritmojenik kardiyomiyopatide tehlikeli ventriküler ritim bozukluklarının sıklığını ve türünü belirlemek için sıklıkla kullanılır.
• Kalp MRI. Kalp kasının yapısını en ayrıntılı biçimde gösteren görüntüleme yöntemidir. Duvar kalınlığını, odacık boyutlarını ve ejeksiyon fraksiyonunu çok hassas biçimde ölçer. Bunun yanı sıra geç gadolinyum tutulumu adı verilen bir teknikle kalp kasındaki fibrozis yani sertleşme alanlarını görünür kılar. Bu bilgi hem türü belirlemede hem de hasarın boyutunu ve prognozun değerlendirilmesinde çok önemlidir. Ultrasonografide görüntü kalitesi yetersiz kaldığında ya da türler arasında ayrım yapmak gerektiğinde tercih edilir.
• Genetik test ve aile taraması. Hipertrofik ya da aritmojenik kardiyomiyopati gibi kalıtsal türlerde genetik test önerilebilir. Kanda ya da tükürükte yapılan bu test, hastalıkla ilişkili gen değişikliklerini araştırır. Testin pozitif çıkması tanıyı destekler ve aile bireylerinin taranması için yol açar. Birinci derece aile bireyleri yani anne, baba, kardeşler ve çocuklar kardiyoloji değerlendirmesinden geçirilmelidir. Bu tarama kalıtsal kardiyomiyopatide erken tanı açısından hayat kurtarıcı olabilir.
• Kan testleri. Kalp hasarına işaret eden troponin gibi belirteçler akut bir sorun olup olmadığını gösterir. Kalp yetmezliğinin ciddiyetini yansıtan BNP ve NT-proBNP değerleri hem tanıya hem de tedavinin izlenmesine katkıda bulunur. Tiroit fonksiyonu, demir düzeyi, şeker hastalığı ve böbrek sağlığına ilişkin testler altta yatan nedeni araştırmak amacıyla istenir.
• Efor testi. Koşu bandı ya da bisiklet ergometresiyle yapılan bu testte egzersiz sırasında kalbin elektrik aktivitesi, kan basıncı ve kalp hızı izlenir. Egzersizle tetiklenen ritim bozukluklarını ve koroner damar hastalığını araştırmak için kullanılabilir. Hipertrofik kardiyomiyopatide egzersiz kapasitesini ve obstrüksiyonun egzersizle nasıl değiştiğini değerlendirmek amacıyla da uygulanır.
• Elektrofizyoloji çalışması. Kasıktan ya da bilek bölgesinden kalbe ince elektrotlar yerleştirilerek kalbin elektrik sistemi haritalandırılır. Bu yöntem özellikle aritmojenik kardiyomiyopatide tehlikeli ritim bozukluklarının kaynağını ve yaygınlığını belirlemek için kullanılır. Aynı seans içinde kateter ablasyon tedavisi de uygulanabilir.

Tedavisi

Kardiyomiyopati tedavisi hastalığın türüne, ciddiyetine ve altta yatan nedene göre belirlenir. Tedavinin temel amacı belirtileri hafifletmek, kalp işlevini korumak ya da iyileştirmek, hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak ve ani kalp durması başta olmak üzere ciddi komplikasyonları önlemektir. Çoğu hastada birden fazla tedavi yöntemi birlikte kullanılır.

Dilate Kardiyomiyopatide İlaç Tedavisi

Dilate kardiyomiyopatide kalp işlevini koruyan ve yeniden şekillenmesini yavaşlatan ilaçlar tedavinin temelini oluşturur. Bu ilaçlar düzenli kullanıldığında pompalama işlevi belirgin biçimde iyileşebilir.

• ACE inhibitörleri ve ARB'ler. Kan damarlarını genişleterek kalbin iş yükünü azaltır ve kalbin büyümesini yavaşlatır. Kalp yetmezliğinde kullanılan en temel ilaç gruplarından biridir. Kuru öksürük gibi yan etkiler yaşanırsa ACE inhibitörü yerine ARB tercih edilebilir.
• ARNI (anjiyotensin reseptör neprilisin inhibitörü). ACE inhibitörü ya da ARB'ye kıyasla daha güçlü bir koruma sağladığı gösterilmiş yeni nesil bir ilaçtır. Kalp yetmezliğine bağlı hastane yatışlarını ve ölüm riskini belirgin biçimde azaltabilir. Kalp yetmezliği tedavisinde ACE inhibitörü ya da ARB'nin yerini almaya başlamıştır.
• Beta blokerler. Kalp hızını ve kasılma gücünü düzenleyerek oksijen tüketimini azaltır. Başlangıçta düşük dozda başlanır ve kademeli olarak artırılır. Uzun vadede ejeksiyon fraksiyonunu artırabilir.
• Aldosteron antagonistleri. Vücuttaki sodyum ve sıvı dengesini düzenler. Kalp yetmezliğinde özellikle işlev bozukluğu belirgin olan hastalarda ek koruma sağlar.
• SGLT2 inhibitörleri. Başlangıçta şeker hastalığı için geliştirilmiş olan bu ilaçlar, kalp yetmezliği tedavisinde de güçlü bir etki gösterdiği anlaşıldıktan sonra standart tedaviye eklenmiştir. Kalp yetmezliğine bağlı hastane yatışlarını ve ölüm riskini azaltabilir. Şeker hastalığı olmayan hastalarda da kullanılabilir.
• İdrar söktürücüler (diüretikler). Vücuttaki fazla sıvıyı atarak nefes darlığını ve bacak şişliğini hafifletir. Semptomatik rahatlama sağlar ancak hastalığın seyrini değiştirmez; bu nedenle yukarıdaki ilaçlarla birlikte kullanılır.
• Kan sulandırıcılar. Dilate kardiyomiyopatide büyümüş ve zayıf çalışan kalpte pıhtı oluşma riski artar. Özellikle atriyal fibrilasyon da eşlik ediyorsa kan sulandırıcı ilaçlar genellikle gereklidir.

Hipertrofik Kardiyomiyopatide Tedavi

Hipertrofik kardiyomiyopatide tedavi seçimi kalın kasın kanın çıkışını engelleyip engellemediğine ve belirtilerin ciddiyetine göre değişir.

• Beta blokerler. Bu grupta ilk tercih edilen ilaçlardır. Kalp hızını yavaşlatır ve kalbin dolum süresini uzatır. Bu sayede hem belirtileri azaltır hem de kanın çıkışındaki engeli hafifletebilir.
• Kalsiyum kanal blokerleri. Beta blokerlerin yeterli olmadığı ya da tolere edilemediği durumlarda verapamil gibi ilaçlar kullanılabilir. Benzer şekilde kalbin dolumunu iyileştirir ve belirtileri hafifletir.
• Dizopiramid. Kalın kasın kasılma gücünü azaltarak çıkış yolundaki engeli hafifletebilen özel bir ilaçtır. Genellikle beta bloker ya da verapamil ile birlikte kullanılır.
• Mavakamten. Kalp kasının aşırı kasılmasını doğrudan hedef alan yeni nesil bir ilaçtır. Çıkış yolundaki engeli ve belirtileri belirgin biçimde azaltabilir. İlaçlarla yeterince kontrol altına alınamayan hastalarda seçenek olarak değerlendirilebilir.
• Septal miyektomi. İlaç tedavisine yanıt vermeyen ya da belirtileri çok ağır olan hastalarda uygulanan bir açık kalp ameliyatıdır. Cerrah kalp içinden iki odacık arasındaki bölmenin fazladan kalınlaşmış bölümünü küçük bir parça olarak çıkarır. Bu sayede kanın çıkışındaki engel büyük ölçüde giderilir. Deneyimli merkezlerde çok iyi sonuçlar veren ve uzun vadeli etkisi en güçlü olan girişimsel tedavidir.
• Alkol septal ablasyon. Ameliyata uygun olmayan ya da ameliyatı tercih etmeyen hastalarda uygulanan kateter temelli bir yöntemdir. Kasıktan kalbe ince bir kateter ilerletilir. Bu kateter aracılığıyla kalınlaşmış kas bölgesini besleyen küçük bir damara az miktarda saf alkol verilir. Alkol o küçük bölgedeki kalp kasını kontrollü biçimde zayıflatır ve çıkış yolundaki engeli azaltır. Septal miyektomiye kıyasla daha az invazivdir ancak her hasta için uygun olmayabilir.

Ritim Bozukluklarının Tedavisi

Kardiyomiyopatinin tüm türlerinde ritim bozuklukları gelişebilir. Tedavi ritim bozukluğunun türüne ve ciddiyetine göre belirlenir.

• Antiaritmik ilaçlar. Kalbin elektrik sistemini düzenleyerek anormal ritim bozukluklarını baskılar ya da sıklığını azaltır. Amiodaron, sotalol ve diğer ilaçlar farklı ritim bozukluklarında kullanılabilir. Hangi ilacın uygun olduğuna kardiyolog karar verir çünkü bazı antiaritmikler belirli kardiyomiyopati türlerinde dikkatli kullanılmalıdır.
• Kateter ablasyon. Kasıktan ya da bilek bölgesinden kalbe ince bir kateter yerleştirilir ve kalbin elektrik sistemi haritalandırılır. Ritim bozukluğunu oluşturan anormal elektrik odağı tespit edildikten sonra kateter ucundan verilen radyofrekans enerjisiyle o bölge seçici olarak devre dışı bırakılır. İşlem lokal anestezi ve sedasyon altında yapılır. Kateter ablasyon ilaç tedavisine yanıt vermeyen ya da sık tekrarlayan ritim bozukluklarında etkili bir seçenektir. Ancak kardiyomiyopatide kalp kasındaki yaygın değişiklikler nedeniyle bazı vakalarda tekrar gerekebilir.
• Kardiyoverter defibrilatör (ICD). Göğüs altına yerleştirilen ve kalp hızını sürekli izleyen küçük bir cihazdır. Hayatı tehdit eden ventriküler fibrilasyon ya da ventriküler taşikardi gibi tehlikeli bir ritim bozukluğu algılandığında otomatik olarak elektrik şoku vererek kalbi normal ritmine döndürür. Yüksek riskli kardiyomiyopati hastalarında ani kalp durmasını önlemede çok etkili bir yöntemdir. ICD, kalıcı olarak yerleştirilir ve pil ömrü dolduğunda değiştirilir.
• Kardiyak resenkronizasyon tedavisi (CRT). İleri evre dilate kardiyomiyopatide kalbin sağ ve sol ventrikülü bazen uyumsuz biçimde kasılır. Bu uyumsuzluk kalbin pompalama verimliliğini düşürür. CRT cihazı birden fazla elektrot aracılığıyla her iki ventrikülü eş zamanlı uyararak koordinasyonu yeniden sağlar. Bu tedavi hem ejeksiyon fraksiyonunu artırabilir hem de belirtileri belirgin biçimde iyileştirebilir. ICD özelliği de taşıyan kombinasyon cihazlar sıklıkla tercih edilir.

İleri Evre Tedaviler

• Mekanik dolaşım destek cihazları. Tüm ilaç tedavilerine rağmen kalp işlevi çok ağır düzeyde bozulan hastalarda geçici ya da kalıcı mekanik destek cihazları kullanılabilir. Sol ventrikül destek cihazı (LVAD) kalbin içine ya da yanına yerleştirilen ve sol ventrikül adına kan pompalamasını üstlenen bir cihazdır. Kalp nakline köprü olarak kullanılabileceği gibi nakle uygun olmayan hastalarda kalıcı tedavi olarak da tercih edilebilir.
• Kalp nakli. Tüm ilaç ve cihaz tedavilerine rağmen son evre kalp yetmezliğine dönüşen ağır kardiyomiyopati vakalarında kalp nakli değerlendirilebilir. Uygun donör kalbi bekleme süresi hastadan hastaya değişir. Nakil sonrasında bağışıklık sistemini baskılayan ilaçların ömür boyu kullanılması gerekir.

Komplikasyonları

Kardiyomiyopati tedavi edilmezse ya da yeterince kontrol altına alınamazsa ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

• Kalp yetmezliği. Özellikle dilate kardiyomiyopatide en sık görülen komplikasyondur. Kalp zamanla vücudun kan ihtiyacını karşılayamaz hale gelebilir.
• Ciddi ritim bozuklukları. Kardiyomiyopatinin tüm türleri tehlikeli ritim sorunlarına zemin hazırlayabilir. Bu durum çarpıntı, bayılma ve bazı vakalarda ani kalp durmasına yol açabilir.
• Ani kalp durması. Özellikle hipertrofik ve aritmojenik kardiyomiyopatide, tedavi edilmemiş ağır vakalarda ani kalp durması riski artabilir. Bu risk özellikle genç ve aktif bireylerde önem taşır.
• Kalp kapağı sorunları. Kalp büyüdükçe kapaklar tam kapanmayabilir ve kan geri kaçabilir. Bu durum kalbin iş yükünü daha da artırır.
• Kan pıhtısı ve felç. Büyümüş ya da zayıf çalışan bir kalpte pıhtı oluşma riski artar. Pıhtılar beyne giderse felce yol açabilir.

Yaşam Tarzı

Kardiyomiyopati uzun soluklu bir hastalıktır. Yaşam tarzı değişiklikleri ilaç tedavisini destekler, hastalığın ilerlemesini yavaşlatabilir ve komplikasyon riskini azaltabilir.

Fiziksel Aktivite

Kardiyomiyopatide egzersiz konusu dikkatli değerlendirilmelidir. Hastalığın türüne ve ciddiyetine göre yaklaşım farklılaşır.

Dilate kardiyomiyopatide hafif ve orta şiddette düzenli aktivite çoğunlukla teşvik edilir. Ancak yoğun ya da yarışmacı spordan kaçınılması önerilebilir. Hipertrofik ve aritmojenik kardiyomiyopatide ise yüksek yoğunluklu egzersiz ve yarışmacı spor ani kalp durması riskini artırabileceğinden genellikle önerilmez. Hangi tür aktivitelerin sizin için güvenli olduğuna kardiyologunuz karar vermelidir. Bu konuda doktorunuzun onayı olmadan hareket etmeyin.

Tuz ve Sıvı Alımı

Özellikle kalp yetmezliği belirtileri olan kişilerde tuz tüketimini azaltmak sıvı birikimini önlemeye yardımcı olur. Hazır gıdalar, konserveler ve işlenmiş ürünler genellikle yüksek miktarda tuz içerir. Günlük tuz hedefini doktorunuzla belirleyin. Bazı hastalarda sıvı alımının da sınırlandırılması gerekebilir.

Günlük Kilo Takibi

Her sabah aynı saatte tartılmak ve kiloyu kayıt altına almak sıvı birikimini erkenden fark etmenin pratik bir yoludur. Kısa sürede birkaç kilo artışı sıvı birikimine işaret edebilir. Bu durumda doktorunuzu aramanız gerekebilir. Hangi eşikte başvurmanız gerektiğini doktorunuza sorun.

İlaç Kullanımı

Kardiyomiyopatide ilaç tedavisi genellikle uzun solukludur. İlaçları düzenli kullanmak ve kendiniz kesmemek çok önemlidir. Doz atlamak ya da tedaviyi bırakmak durumun hızla kötüleşmesine yol açabilir. Yan etki yaşarsanız doktorunuza bildirin. Başka bir sağlık sorunu için ilaç başlanacaksa kalp ilaçlarınızı mutlaka belirtin.

Sigara ve Alkol

Sigara kalp ve damar sağlığını olumsuz etkiler. Kardiyomiyopati olan kişiler için sigarayı bırakmak en önemli adımlardan biridir. Alkol ise bazı kardiyomiyopati türlerinin doğrudan nedeni olabilir. Alkolün tamamen bırakılması ya da ciddi biçimde azaltılması kalp işlevinin iyileşmesine katkıda bulunabilir. Bu konuyu doktorunuzla konuşun.

Aile Bireylerinin Bilgilendirilmesi

Hipertrofik ya da aritmojenik kardiyomiyopati gibi kalıtsal türlerde birinci derece aile bireylerinin de taranması önerilir. Çocuklar dahil aile üyelerinin kardiyoloji değerlendirmesinden geçmesi erken tanı açısından hayat kurtarıcı olabilir. Bu konuyu doktorunuzla görüşün.

Düzenli Takip

Kardiyomiyopati düzenli izlem gerektiren bir hastalıktır. Kalp ultrasonografisi, EKG ve kan testleriyle kalp işlevi periyodik olarak değerlendirilir. Randevuları aksatmayın. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Nefes darlığı yeniden başlarsa ya da kötüleşirse
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik artarsa
• Göğüste ağrı veya baskı hissedilirse
• Çok hızlı, yavaş ya da düzensiz kalp atışı olursa
• Baş dönmesi ya da bayılma gelişirse
• Kısa sürede birkaç kilo artışı olursa

Randevuya Hazırlanma

Kardiyomiyopati tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Belirtilerin ne zaman başladığını ve nasıl ilerlediğini not edin.
• Ailede kardiyomiyopati, kalp yetmezliği ya da açıklanamayan ani kalp ölümü öyküsü varsa mutlaka paylaşın.
• Kullandığınız tüm ilaçları, takviyeleri ve bitkisel ürünleri listeleyin.
• Alkol ve sigara alışkanlıklarınızı dürüstçe aktarın.
• Evde tansiyon ya da kilo ölçüyorsanız kayıtlarınızı getirin.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Kardiyomiyopatinin türü nedir ve bu benim için ne anlama geliyor?
• Hastalık kalıtsal mı ve aile bireylerimin taranması gerekiyor mu?
• Hangi ilaçları ne kadar süre kullanacağım?
• Egzersiz yapabilir miyim ve hangi aktiviteler benim için güvenli?
• Ani kalp durması riskini azaltmak için ne yapmalıyım?
• Kalp ritmi cihazı takılması gerekiyor mu?
• Hangi belirtiler acil başvuru gerektiriyor?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Belirtiler ne zaman başladı ve nasıl ilerledi?
• Ailede kardiyomiyopati ya da genç yaşta ani kalp ölümü var mı?
• Yüksek tansiyon, şeker hastalığı ya da tiroit sorununuz var mı?
• Alkol kullanıyor musunuz, ne kadar ve ne kadar süredir?
• Daha önce kemoterapi aldınız mı?
• Egzersiz sırasında göğüs ağrısı, nefes darlığı ya da bayılma yaşadınız mı?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?

Akciğer ödemi, akciğerlerdeki hava keseciklerinin içinde ve çevresinde sıvı birikmesiyle ortaya çıkan ciddi bir durumdur. Akciğerler normalde havayı kana, kandaki oksijeni de vücudun geri kalanına iletir. Sıvı biriktiğinde bu alışveriş bozulur ve nefes almak giderek güçleşir.

Akciğer ödeminin en sık nedeni kalp sorunlarıdır. Kalp kanı yeterince pompalayamadığında akciğerlerdeki damarlarda basınç artar ve sıvı hava keseciklerine sızabilir. Bu tabloya kalp kaynaklı akciğer ödemi denir. Bunun yanı sıra pnömoni, ciddi enfeksiyonlar, yüksek irtifaya çıkma ve bazı ilaçlar da akciğer ödemine yol açabilir.

Akciğer ödemi ani başlayabilir ve hızla ağırlaşabilir. Bu nedenle tıbbi bir acil olarak değerlendirilir. Erken müdahaleyle büyük çoğunluğunda durum kontrol altına alınabilir. Ancak tedavi gecikildiğinde hayatı tehdit edici bir tabloya dönüşebilir.

Belirtileri

Akciğer ödemi belirtileri bazen saatler içinde yavaş yavaş gelişirken bazen de çok hızlı ortaya çıkabilir. Ani başlayan tablolar özellikle tehlikelidir.

• Şiddetli nefes darlığı. En belirgin belirtidir. Nefes almak giderek güçleşir. Yatarken nefes darlığı belirginleşebilir ve kişi oturmak ya da doğrulmak zorunda kalabilir.
• Boğuluyormuş hissi. Hasta kendini boğuluyormuş gibi hissedebilir. Bu his özellikle geceleri yatarken ortaya çıkabilir ve kişiyi uykudan uyandırabilir.
• Öksürük. Pembe köpüklü ya da kanlı balgam çıkabilen bir öksürük görülebilir. Bu durum akciğerlerde ciddi miktarda sıvı biriktiğine işaret edebilir.
• Hırıltılı veya ıslık gibi sesli nefes alıp verme. Nefes alırken ya da verirken hırıltı, ıslık veya çıtırtı benzeri sesler duyulabilir.
• Soluk rengi ve morarma. Yeterli oksijen alınamadığında dudaklar ve parmak uçları mavimsi bir renk alabilir. Deri soluk ve gri görünebilir.
• Soğuk ve ıslak deri. Aşırı terleme ve soğuk, yapışkan deri görülebilir.
• Kaygı ve panik hissi. Nefes alamama hissi yoğun bir kaygı ve panik yaratabilir.
• Hızlı ve düzensiz kalp atışı. Çarpıntı ve hızlı kalp atışı eşlik edebilir.

Daha yavaş gelişen akciğer ödeminde başlangıçta yalnızca eforla ortaya çıkan nefes darlığı, yorgunluk ve bacaklarda şişlik fark edilebilir. Bu belirtiler zamanla ağırlaşabilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Akciğer ödemi tıbbi bir acildir. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri görüldüğünde vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Ani başlayan ve şiddetli nefes darlığı
• Boğuluyormuş gibi hissetme
• Pembe köpüklü ya da kanlı balgamla birlikte öksürük
• Dudakların veya parmak uçlarının morarması
• Soğuk ve ıslak deri ile birlikte nefes alamama
• Göğüs ağrısı ya da baskı hissi
• Bilinç bulanıklığı veya tepkilerin azalması

Hasta araçla hastaneye götürülmemeli ve ambulans beklenmeli. Ambulans ekibi yolda müdahaleye başlayabilir ve bu süre çok önemlidir.

Nedenleri

Akciğer ödemi farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Nedenin doğru belirlenmesi tedavinin yönlendirilmesi açısından büyük önem taşır.

• Kalp yetmezliği. En sık nedendir. Kalp yeterince kan pompalayamadığında akciğerlere gelen kanda basınç artar. Bu basınç artışı sıvının hava keseciklerine sızmasına neden olabilir.
• Kalp krizi. Kalp krizinde kalp kasının bir bölümü aniden işlevini yitirebilir. Bu durum kısa sürede akciğerlerde sıvı birikimine yol açabilir.
• Yüksek tansiyon. Kontrol altına alınamamış yüksek tansiyon kalbin sol tarafını zorlar. Zamanla bu durum akciğer ödemine zemin hazırlayabilir.
• Kalp kapağı sorunları. Kalp kapaklarının düzgün çalışmaması kalp içindeki basıncı artırabilir ve sıvının akciğerlere kaçmasına neden olabilir.
• Pnömoni ve akciğer enfeksiyonları. Ciddi akciğer enfeksiyonları akciğer dokusunu tahrip ederek sıvı birikimine zemin hazırlayabilir.
• Ciddi enfeksiyon veya sepsis. Vücudun tüm sistemlerini etkileyen ağır bir enfeksiyon akciğer damarlarını bozabilir ve ödem gelişimine yol açabilir.
• Yüksek irtifaya çıkma. Hızlı yükselişlerde, özellikle 2400 metrenin üzerinde, akciğer ödemi gelişebilir. Bu durum yüksek irtifa akciğer ödemi olarak adlandırılır ve daha önce kalp sorunu olmayan sağlıklı kişilerde de görülebilir.
• Bazı ilaçlar ve toksinler. Bazı ilaçlar, uyuşturucu maddeler ve toksik madde solunumu akciğer ödemine yol açabilir.
• Boğulma sonrası. Su içinde boğulma ya da neredeyse boğulma yaşandıktan sonra akciğer ödemi gelişebilir.

Risk Faktörleri

Bazı durumlar akciğer ödemi gelişme riskini artırabilir.

• Kalp yetmezliği veya kalp hastalığı. Daha önce kalp yetmezliği tanısı almış ya da kalp krizi geçirmiş kişilerde akciğer ödemi riski belirgin biçimde daha yüksektir.
• Yüksek tansiyon. Kontrol altına alınamamış yüksek tansiyon kalp ve akciğerler üzerindeki yükü artırır.
• Kalp kapağı hastalığı. Özellikle mitral kapak darlığı ya da yetmezliği akciğer ödemi riskini artıran önemli bir faktördür.
• Şeker hastalığı ve obezite. Bu durumlar kalp ve damar sağlığını olumsuz etkileyerek riski artırabilir.
• Yüksek irtifaya hızlı çıkma. Önceden aklimatizasyon yapılmadan yüksek irtifaya çıkmak yüksek irtifa akciğer ödemini tetikleyebilir.

Tanısı

Akciğer ödemi tanısı klinik değerlendirme, görüntüleme ve laboratuvar testleriyle konur. Acil durumlarda tanı süreci hızlı tutulur çünkü tedaviye bir an önce başlanması gerekir.

• Fizik muayene. Doktor akciğerleri dinleyerek sıvıya bağlı ıslak sesler ya da hırıltılar duyabilir. Kalp hızı, tansiyon ve oksijen düzeyi değerlendirilir.
• Akciğer grafisi. Akciğerlerdeki sıvı birikimini gösterebilir. Kalbin büyüyüp büyümediği de değerlendirilebilir. Tanı koymada ilk başvurulan görüntüleme yöntemlerinden biridir.
• Kalp ultrasonografisi. Kalbin ne kadar iyi çalıştığını, kapakların düzgün işlev görüp görmediğini ve akciğerlere olan basıncı hızlıca değerlendirir. Özellikle kalp kaynaklı akciğer ödeminin tanısında çok değerlidir.
• Kan testleri. Kalp hasarına işaret eden belirteçler yükselmiş olabilir. BNP ve NT-proBNP adı verilen belirteçler akciğer ödeminin kalp kaynaklı olup olmadığını anlamaya yardımcı olur. Böbrek fonksiyonları ve kan oksijen düzeyi de değerlendirilir.
• EKG. Kalp krizini, ritim bozukluklarını ve kalp kasındaki değişiklikleri tespit etmek için kullanılır.
• Oksijen düzeyi ölçümü. Kandaki oksijen miktarı parmağa takılan bir cihazla ya da kan örneğiyle ölçülür. Bu değer durumun ciddiyetini değerlendirmek için önemlidir.

Tedavisi

Akciğer ödemi tedavisi acil koşullarda başlar. Öncelikli hedef oksijen düzeyini yükseltmek, akciğerlerdeki sıvıyı azaltmak ve altta yatan nedeni tedavi etmektir.

• Oksijen desteği. Tedavinin ilk ve en önemli adımıdır. Oksijen maskesi ya da burun kanülü ile oksijen verilir. Oksijen düzeyi çok düşerse solunum cihazı gerekebilir.
• İdrar söktürücü ilaçlar. Akciğerlerdeki fazla sıvıyı hızla atmak için damar yoluyla idrar söktürücü ilaçlar verilir. Bu ilaçlar nefes darlığını kısa sürede hafifletebilir.
• Tansiyonu ve kalbi destekleyen ilaçlar. Kan basıncını düzenleyen ve kalbin iş yükünü azaltan ilaçlar kullanılabilir. Kalbin kasılma gücünü artıran ilaçlar da gerektiğinde eklenir.
• Altta yatan nedenin tedavisi. Kalp krizi varsa tıkalı damarın açılması gerekebilir. Kapak sorunu varsa cerrahi müdahale planlanabilir. Enfeksiyon varsa antibiyotik tedavisi başlanır.
• Yüksek irtifa akciğer ödeminde. Mümkün olan en kısa sürede daha düşük bir irtifaya inilmesi en etkili tedavidir. Oksijen desteği ve belirli ilaçlar da bu süreçte yardımcı olabilir.
• Solunum desteği. Oksijen maskesiyle yeterli düzelme sağlanamıyorsa yüksek akımlı oksijen ya da basınçlı solunum desteği verilebilir. En ağır vakalarda solunum cihazına bağlanmak gerekebilir.

Komplikasyonları

Akciğer ödemi zamanında ve etkin biçimde tedavi edilmezse ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

• Solunum yetmezliği. Akciğerlere yeterli oksijen giremediğinde vücut gereksinimini karşılayamaz hale gelebilir. Bu durum solunum cihazı gerektiren ağır bir tabloya dönüşebilir.
• Kalp durması. Akciğer ödemiyle birlikte oksijen düzeyi çok düşerse kalp durabilir. Bu durum hayatı tehdit eder ve acil müdahale gerektirir.
• Organ hasarı. Beyin, böbrekler ve diğer organlar uzun süre yeterince oksijen alamazsa kalıcı hasar gelişebilir.
• Tekrarlayan akciğer ödemi. Altta yatan neden, özellikle kalp yetmezliği, yeterince kontrol altına alınamazsa akciğer ödemi tekrarlayabilir.

Yaşam Tarzı

Akciğer ödeminden iyileşen kişilerin büyük bölümünde altta yatan bir kalp ya da akciğer sorunu bulunur. Bu nedenle yaşam tarzı değişiklikleri hem yeni bir akciğer ödemi ataklarını önlemek hem de genel kalp ve akciğer sağlığını korumak açısından büyük önem taşır.

Tuz ve Sıvı Alımı

Tuz vücutta sıvı tutulmasına neden olur. Bu da akciğerlerdeki basıncı artırarak yeni bir atak riskini yükseltebilir. Günlük tuz tüketimini azaltmak bu riski önemli ölçüde düşürebilir. Hazır gıdalar, konserveler ve fast food ürünleri genellikle çok yüksek tuz içerir. Doktorunuzun önerdiği günlük tuz hedefini aşmamaya özen gösterin.

Bazı hastalarda günlük sıvı alımının da sınırlandırılması gerekebilir. Bu konuyu doktorunuzla görüşün.

Kilo ve Sıvı Takibi

Her gün aynı saatte, aynı koşullarda tartılmak ve kiloyu kayıt altına almak vücuttaki sıvı birikimini erkenden fark etmenin en pratik yollarından biridir. Kısa sürede birkaç kilo artışı sıvı birikiminin işareti olabilir. Bu durumda doktorunuzu arayın. Doktorunuz size hangi eşikte başvurmanız gerektiğini belirtebilir.

İlaç Kullanımı

Akciğer ödeminin altta yatan nedeni çoğunlukla uzun süreli ilaç tedavisi gerektiren bir kalp sorunudur. İlaçları düzenli kullanmak ve kendiniz kesmemek çok önemlidir. İlaç dozunu atlamak ya da tedaviyi bırakmak yeni bir akciğer ödemi ataklarını tetikleyebilir. Yan etki yaşarsanız doktorunuza bildirin.

Sigara ve Alkol

Sigara akciğer ve kalp sağlığını doğrudan olumsuz etkiler. Akciğer ödemi geçiren biri için sigarayı bırakmak en kritik yaşam tarzı değişikliklerinden biridir. Bu konuda destek almak mümkündür. Doktorunuz ya da eczacınız size yardımcı olabilir.

Alkol kalp kasını zayıflatabilir ve bazı ilaçlarla etkileşime girebilir. Ne kadar alkol tüketebileceğinizi doktorunuzla konuşun.

Fiziksel Aktivite

Akciğer ödemi geçirdikten sonra ne tür egzersiz yapılabileceğine doktorunuz karar verir. Bazı hastalarda düzenli ve hafif tempolu yürüyüş çok faydalı olabilirken bazılarında aktivitenin daha dikkatli planlanması gerekebilir. Doktorunuzun onayı olmadan yoğun fiziksel aktiviteye başlamayın.

Düzenli Takip

Akciğer ödemi geçiren kişilerin düzenli kardiyoloji takibi alması gerekir. Kalp ultrasonografisi, EKG ve kan testleri ile altta yatan durumun seyri izlenir. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Nefes darlığı yeniden başlarsa ya da kötüleşirse
• Yatarken nefes almak güçleşirse
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik artarsa
• Kısa sürede birkaç kilo artışı olursa
• Öksürükle birlikte pembe ya da köpüklü balgam çıkarsa
• Göğüste ağrı veya baskı hissedilirse

Randevuya Hazırlanma

Akciğer ödemi tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Belirtilerin ne zaman başladığını ve nasıl ilerlediğini not edin.
• Nefes darlığının hangi durumlarda ortaya çıktığını belirtin. Yalnızca eforla mı geliyor, istirahat halinde de oluyor mu, yatarken mi artıyor?
• Kullandığınız tüm ilaçları, takviyeleri ve bitkisel ürünleri listeleyin.
• Daha önce kalp yetmezliği, kalp krizi ya da yüksek tansiyon tanısı aldıysanız belirtin.
• Yakın zamanda kilo artışı fark ettiyseniz ne kadar ve ne zaman olduğunu aktarın.
• Ailede kalp hastalığı öyküsü varsa paylaşın.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Akciğer ödeminin nedeni nedir?
• Altta yatan bir kalp sorunu var mı?
• Hangi ilaçları ne kadar süre kullanacağım?
• Günlük ne kadar tuz ve sıvı tüketebilirim?
• Kaç kilonun üzerinde acile başvurmalıyım?
• Egzersiz yapabilir miyim ve hangi aktiviteler benim için güvenli?
• Akciğer ödemi tekrar edebilir mi ve bunu önlemek için ne yapabilirim?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Nefes darlığı ne zaman başladı ve nasıl ilerledi?
• Yatarken nefes almak zorlaşıyor mu?
• Bacaklarda ya da ayak bileklerinde şişlik fark ettiniz mi?
• Son günlerde kilo aldınız mı?
• Daha önce kalp yetmezliği ya da kalp krizi geçirdiniz mi?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz ve düzenli alıyor musunuz?
• Sigara ya da alkol kullanıyor musunuz?

Kalp büyümesi, kalbin normalden daha büyük görünmesi durumudur. Kalp büyümesi tek başına bir hastalık değildir. Kalbi etkileyen başka bir durumun işareti ya da sonucudur.

Kalp, üstündeki yük artığında veya kasları zayıfladığında büyüyebilir. Yüksek tansiyon, kalp kapağı sorunları, kalp kası hastalıkları ve bazı enfeksiyonlar bu tabloya yol açabilir. Kalp büyüdüğünde kan pompalaması güçleşir ve vücudun ihtiyacı olan kan miktarını karşılamak giderek zorlaşabilir.

Hafif kalp büyümesi bazen başka bir nedenle yapılan görüntülemede tesadüfen fark edilir ve hiçbir belirti vermeyebilir. Ancak orta ve ağır derecelerdeki büyümeler tedavi edilmezse zamanla kalp yetmezliğine dönüşebilir. Altta yatan neden erken tespit edilip tedavi edildiğinde kalbin boyutu çoğu durumda küçülebilir ve işlevi iyileşebilir.

Belirtileri

Kalp büyümesi özellikle başlangıç döneminde belirti vermeyebilir. Büyüme ilerledikçe veya kalp işlevi bozuldukça belirtiler ortaya çıkabilir.

• Nefes darlığı. En sık görülen belirtilerden biridir. Başlangıçta yalnızca merdiven çıkmak ya da hızlı yürümek gibi efor gerektiren durumlarda ortaya çıkabilir. İlerleyen dönemde istirahat halindeyken ya da yatarken de belirginleşebilir.
• Bacak ve ayak bileklerinde şişlik. Kalp kanı yeterince pompalayamadığında vücutta sıvı birikmeye başlayabilir. Bacaklar, ayak bilekleri ve bazen karın bölgesinde şişlik görülebilir.
• Yorgunluk ve halsizlik. Vücuda giden kan azaldığında süregelen bir bitkinlik hissi oluşabilir. Günlük aktiviteler giderek daha yorucu hale gelebilir.
• Çarpıntı ve düzensiz kalp atışı. Büyümüş kalpte ritim bozuklukları daha sık gelişebilir. Kalbin hızlı, düzensiz ya da takla atar gibi çarptığı hissedilebilir.
• Baş dönmesi ve sersemlik. Beyne yeterli kan gitmediğinde dengesizlik ve baş dönmesi ortaya çıkabilir.
• Göğüste rahatsızlık. Bazı kişilerde göğüste baskı veya ağırlık hissi görülebilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Aşağıdaki belirtiler fark edildiğinde bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Eforla birlikte ya da dinlenirken ortaya çıkan nefes darlığı
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik
• Açıklanamayan ve artan yorgunluk
• Çarpıntı veya düzensiz kalp atışı hissi
• Baş dönmesi veya dengesizlik

Aşağıdaki durumlarda ise vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı, özellikle kola veya çeneye yayılıyorsa
• Ani ve çok ciddi nefes darlığı
• Bayılma veya bayılmak üzere olma hissi
• Çok hızlı veya çok düzensiz kalp atışı

Nedenleri

Kalp büyümesi farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Çoğu durumda kalp, üzerine binen yükü ya da verilen hasarı telafi etmek için büyür. Ancak bu büyüme zamanla kalbin çalışmasını olumsuz etkileyebilir.

• Yüksek tansiyon. En sık nedenlerden biridir. Kan basıncı sürekli yüksek seyrettiğinde kalp daha çok çalışmak zorunda kalır. Kalp kası zamanla kalınlaşabilir ve büyüyebilir.
• Koroner damar hastalığı. Kalbe kan taşıyan damarlarda darlık oluşması kalp kasının yeterince beslenmesini engeller. Bu durum zamanla kalp büyümesine zemin hazırlayabilir.
• Kalp kapağı sorunları. Kalp kapakları gereğinden fazla kan sızdırdığında ya da yeterince açılmadığında kalp daha fazla çalışmak durumunda kalır ve büyüyebilir.
• Kalp kası hastalığı. Kalp kasını doğrudan etkileyen hastalıklar kalbin gerilmesine ve büyümesine yol açabilir. Kalp kası zayıfladıkça odacıklar genişleyebilir.
• Kalp kası iltihabı. Viral enfeksiyonlar kalp kasına zarar verebilir ve büyümeye neden olabilir.
• Doğumsal kalp sorunları. Doğuştan gelen kalp yapı bozuklukları bazı kişilerde kalp büyümesine zemin hazırlayabilir.
• Ciddi kansızlık. Kanda yeterli kırmızı kan hücresi olmadığında kalp daha hızlı ve güçlü çalışarak eksikliği telafi etmeye çalışır. Bu durum zamanla büyümeye yol açabilir.
• Tiroit bezi sorunları. Tiroit bezinin çok fazla veya çok az hormon üretmesi kalbin çalışma düzenini bozabilir ve büyümeye katkıda bulunabilir.
• Gebelik. Doğuma yakın dönemde ya da doğumun hemen ardından nadir görülen bir kalp kası hastalığı gelişebilir. Bu durum kalp büyümesine yol açabilir.
• Aşırı alkol ve bazı ilaçlar. Uzun süreli aşırı alkol kullanımı kalp kasına zarar verebilir. Bazı kemoterapi ilaçları da kalbi olumsuz etkileyebilir.

Risk Faktörleri

Bazı durumlar kalp büyümesi gelişme riskini artırabilir.

• Kontrol altına alınamamış yüksek tansiyon. Yıllar içinde yüksek seyreden tansiyon kalp büyümesi için en önemli risk faktörlerinden biridir.
• Ailede kalp hastalığı öyküsü. Birinci derece akrabalarda kalp kası hastalığı ya da kalp büyümesi varsa risk artabilir.
• Koroner damar hastalığı. Daha önce kalp krizi geçirmiş olmak ya da bilinen damar darlıkları kalp büyümesi riskini yükseltir.
• Şeker hastalığı. Diyabet hem damar hem de kalp kası sağlığını olumsuz etkileyebilir.
• Yüksek alkol tüketimi. Uzun süreli aşırı alkol kullanımı kalp kasını zayıflatabilir.
• Obezite. Fazla kilo kalp üzerindeki yükü artırır ve büyüme riskini yükseltebilir.

Tanısı

Kalp büyümesi çoğunlukla başka bir nedenle yapılan görüntülemede fark edilir. Tanı konulduktan sonra altta yatan nedeni bulmaya yönelik testler yapılır.

• Akciğer grafisi. Kalp büyümesi ilk kez genellikle akciğer grafisinde fark edilir. Kalbin gölgesi normalden büyük görünür. Ancak kesin tanı için ek testler gerekir.
• Kalp ultrasonografisi. Kalbin boyutunu, şeklini, odacıklarını ve kapakların çalışmasını ayrıntılı biçimde değerlendirir. Büyümenin türünü ve ciddiyetini belirlemede en değerli araçlardan biridir.
• EKG. Kalbin elektrik aktivitesini kaydeder. Ritim bozukluklarını ve kalp kasındaki değişiklikleri gösterebilir.
• Kalp MRI. Kalbin yapısını ve kasılma işlevini çok ayrıntılı biçimde görüntüler. Altta yatan nedeni anlamak ve hasarın boyutunu değerlendirmek için kullanılabilir.
• Kan testleri. Kalp hasarına işaret eden belirteçler, kansızlık, tiroit fonksiyonu ve böbrek sağlığı değerlendirilir. Bu testler altta yatan nedeni bulmaya yardımcı olur.
• Efor testi. Kalbin egzersiz sırasındaki tepkisini ölçer. Koroner damar hastalığının dışlanmasına ya da doğrulanmasına yardımcı olabilir.

Tedavisi

Kalp büyümesinin tedavisi altta yatan nedene ve büyümenin ciddiyetine göre belirlenir. Temel hedef hem altta yatan sorunu çözmek hem de kalbin iş yükünü azaltmaktır.

• Kan basıncı ilaçları. Yüksek tansiyon kalp büyümesinin en sık nedenidir. Tansiyonu düzenleyen ilaçlar kalbin üzerindeki yükü önemli ölçüde azaltabilir ve büyümenin geri dönmesine yardımcı olabilir.
• Kalp yetmezliği ilaçları. Kalbin pompalama gücünü artıran ve yeniden şekillenmesini yavaşlatan ilaçlar kullanılabilir. İdrar söktürücüler vücuttaki fazla sıvıyı atarak nefes darlığını ve şişliği hafifletebilir.
• Kan sulandırıcılar. Büyümüş kalpte kan pıhtısı oluşma riski artabilir. Bu riski azaltmak için kan sulandırıcı ilaçlar önerilebilir.
• Ritim bozukluklarının tedavisi. Eşlik eden ritim sorunları ilaçlarla ya da gerektiğinde elektriksel yöntemlerle tedavi edilebilir.
• Altta yatan nedenin tedavisi. Kapak sorunu varsa cerrahi onarım ya da değişim gerekebilir. Kansızlık tedavi edildiğinde kalbin yükü azalır. Tiroit bezi sorunu düzeltildiğinde kalp büyümesi gerileyebilir.
• Kalp ritmi cihazları. Ciddi ritim bozuklukları ya da ani kalp durması riski yüksek hastalarda kalp ritmi düzenleyici cihazlar ya da defibrilatör takılabilir.
• Cerrahi ve ileri tedaviler. İlaç tedavisine yanıt vermeyen ağır vakalarda mekanik dolaşım destek cihazları ya da kalp nakli seçenek olarak değerlendirilebilir.

Komplikasyonları

Tedavi edilmemiş ya da kötü kontrol edilen kalp büyümesi ciddi sorunlara yol açabilir.

• Kalp yetmezliği. En sık görülen komplikasyondur. Büyümüş ve zayıflamış kalp zamanla vücudun ihtiyacını karşılayacak kadar kan pompalayamaz hale gelebilir.
• Kalp kapağı sorunları. Kalp büyüdükçe kapaklar tam kapanmayabilir ve kan geri kaçmaya başlayabilir. Bu durum kalbin iş yükünü daha da artırır.
• Kan pıhtısı ve felç riski. Büyümüş ve zayıf çalışan bir kalpte kan daha yavaş akar. Bu durum pıhtı oluşma riskini artırır. Oluşan pıhtılar beyne giderse felce yol açabilir.
• Ritim bozuklukları. Büyümüş kalpte elektrik sisteminin düzeni bozulabilir. Bu durum çeşitli ritim sorunlarına zemin hazırlayabilir.
• Ani kalp durması. Ciddi ritim bozuklukları bazı hastalarda ani kalp durmasına yol açabilir. Bu risk özellikle tedavi edilmemiş ağır vakalarda daha yüksektir.

Yaşam Tarzı

Kalp büyümesi olan kişilerin günlük yaşamda bazı konulara dikkat etmesi tedavinin etkinliğini artırır ve komplikasyon riskini azaltır.

Tuz ve Sıvı Alımı

Tuz tüketimini azaltmak vücuttaki sıvı birikimini önlemeye yardımcı olur. Bu da kalbin üzerindeki yükü hafifletir. Günlük tuz tüketimine ilişkin hedefi doktorunuzla belirleyin. Hazır gıdalar, konserveler ve işlenmiş ürünler genellikle yüksek miktarda tuz içerir. Etiketleri okumak bu konuda faydalı olabilir.

Bazı hastalarda günlük sıvı alımı da sınırlandırılması gerekebilir. Bu konu doktorunuzla değerlendirilmelidir.

Fiziksel Aktivite

Kalp büyümesi olan kişilerin ne tür egzersiz yapabileceği altta yatan nedene ve kalp işlevine bağlıdır. Bazı hastalar için düzenli ve hafif tempolu yürüyüşler çok faydalı olabilirken bazıları için aktivitenin kısıtlanması gerekebilir. Hangi aktivitelerin sizin için güvenli olduğuna doktorunuz karar vermelidir. Onay almadan yoğun fiziksel aktiviteye başlamayın.

Tansiyonun Takibi

Yüksek tansiyon kalp büyümesinin hem en sık nedeni hem de en önemli kötüleştirici faktörüdür. Evde düzenli tansiyon ölçümü yapmak ve sonuçları kaydetmek doktorunuzun tedaviyi doğru yönlendirmesine yardımcı olur. Tansiyonunuzu hedef değerlerde tutmak kalp büyümesinin geri dönmesinde belirleyici rol oynayabilir.

İlaç Kullanımı

Kalp büyümesinde ilaç tedavisi uzun solukludur ve düzenli kullanım çok önemlidir. İlaçları kendiniz kesmek ya da dozunu değiştirmek durumun hızla kötüleşmesine yol açabilir. Yan etki yaşarsanız doktorunuza bildirin. Başka bir sağlık sorunu için ilaç başlanacaksa kalp ilaçlarınızı ilgili doktora mutlaka belirtin çünkü bazı ilaçlar kalp ilaçlarıyla etkileşime girebilir.

Sigara ve Alkol

Sigara kalp ve damar sağlığını doğrudan olumsuz etkiler. Kalp büyümesi olan kişiler için sigarayı bırakmak en önemli yaşam tarzı değişikliklerinden biridir. Alkol ise bazı kalp büyümesi türlerinin doğrudan nedeni olabilir. Aşırı alkol kullanımı kalp kasını zayıflatır ve büyümeyi ilerletir. Taburculuk sonrası ne kadar alkol tüketebileceğinizi doktorunuzla konuşun.

Kilo Kontrolü

Fazla kilo kalp üzerindeki yükü artırır. Sağlıklı beslenme ve doktorunuzun onayladığı egzersizlerle uygun kilo aralığında kalmak kalbin iş yükünü hafifletebilir ve tedavinin etkinliğini artırabilir.

Düzenli Takip

Kalp büyümesi düzenli izlem gerektiren bir durumdur. Kalp ultrasonografisi ve kan testleri ile kalbin boyutu ve işlevi periyodik olarak değerlendirilir. Aşağıdaki belirtiler gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Nefes darlığı yeniden başlarsa ya da kötüleşirse
• Bacak veya ayak bileklerinde yeni ya da artan şişlik olursa
• Göğüste ağrı veya baskı hissedilirse
• Çok hızlı, yavaş ya da düzensiz kalp atışı olursa
• Açıklanamayan yorgunluk ve güçsüzlük artarsa
• Baş dönmesi veya bayılma gelişirse

Randevuya Hazırlanma

Kalp büyümesi tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Belirtilerin ne zaman başladığını ve nasıl bir seyir izlediğini not edin.
• Kullandığınız tüm ilaçları, takviyeleri ve bitkisel ürünleri listeleyin.
• Ailede kalp hastalığı, kalp büyümesi ya da ani kalp ölümü öyküsü varsa paylaşın.
• Evde tansiyon ölçüyorsanız kayıtlarınızı getirin.
• Alkol ve sigara alışkanlıklarınızı dürüstçe aktarın.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Kalp büyümesinin nedeni nedir?
• Büyüme ne kadar ciddi ve geri dönebilir mi?
• Hangi ilaçları ne kadar süre kullanacağım?
• Egzersiz yapabilir miyim ve hangi aktiviteler benim için güvenli?
• Tuz ve sıvı tüketimimi ne kadar kısıtlamam gerekiyor?
• Hangi belirtiler acil başvuru gerektiriyor?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?
• Ailemde kalp büyümesi riski var mı?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Belirtiler ne zaman başladı ve nasıl ilerledi?
• Ailede kalp hastalığı ya da kalp büyümesi var mı?
• Yüksek tansiyon, şeker hastalığı ya da tiroit sorununuz var mı?
• Alkol kullanıyor musunuz, ne kadar?
• Sigara içiyor ya da içti misiniz?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• Daha önce kalp krizi ya da kalp enfeksiyonu geçirdiniz mi?

Kardiyojenik şok, kalbin vücuda yeterli kan pompalayamadığı, hayatı tehdit eden bir durumdur. Kalp ani olarak işlevini yitirdiğinde organlar ve dokular yeterli kan alamaz. Bu tablo hızla ilerleyebilir ve vakit kaybetmeden müdahale edilmesini gerektirir.

Kardiyojenik şok en sık kalp krizi sonrasında gelişir. Kalp krizinde bir damar tıkandığında kalp kasının bir bölümü zarar görür. Hasarlı alan büyükse pompalama işlevi çöküverir. Kalp yetmezliği, kapak sorunları ve ciddi ritim bozuklukları da şoka yol açabilir.

Kardiyojenik şok tıbbi bir acildir. Tedavi ne kadar erken başlarsa sonuç o kadar iyi olur. Yoğun bakımda uygulanan uygun tedaviyle pek çok hasta bu tabloyu atlatabiliyor.

Belirtileri

Kardiyojenik şok belirtileri genellikle ani ve şiddetli biçimde ortaya çıkar. Bazı belirtiler kalp krizinin hemen ardından başlarken bazıları saatler içinde gelişebilir.

• Ani ve belirgin tansiyon düşmesi. Kan basıncı tehlikeli biçimde düşer ve yapılan müdahalelere rağmen yükselmeyebilir. Bu düşüşe bağlı olarak baş dönmesi ve güçsüzlük hissi ortaya çıkabilir.
• Hızlı ama zayıf nabız. Kalp daha hızlı çarpmaya başlayabilir ancak nabız vurumları oldukça zayıf ve dolgunsuz hissedilir.
• Ciddi nefes darlığı. Kalbin sol tarafının zayıflamasıyla birlikte akciğerlerde sıvı birikebilir. Bu durum nefes almayı giderek güçleştirir. Yatarken nefes almak iyice zorlaşabilir.
• Soğuk, soluk ve ıslak deri. Kan akımı azaldığında vücut hayati organları korumak için deriye giden kanı kısıtlar. Deri soğur, solar ve terleme görülür. Parmak uçları ve dudaklar morarabilir.
• Zihin bulanıklığı ve uyuşukluk. Beyne giden kan azaldığında kişi etrafına karşı ilgisizleşebilir ve ne yapacağını bilemez hale gelebilir. Bu tablo zamanla ağırlaşabilir.
• İdrar miktarında belirgin azalma. Böbreklere giden kan azaldığında idrar üretimi düşer. Saatler içinde neredeyse hiç idrar çıkmayabilir. Bu durum iç organların etkilendiğinin erken bir işaretidir.
• Göğüs ağrısı. Altta yatan bir kalp krizi varsa göğüste baskı, sıkışma veya ezilme hissi olabilir. Bu ağrı sol kola, çeneye ya da sırta yayılabilir.
• Ani ve derin yorgunluk. Kişi kendini ayakta tutamayacak kadar güçsüz hissedebilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Kardiyojenik şok belirtileri görüldüğünde ya da şüphelenildiğinde derhal 112 aranmalıdır. Hasta araçla hastaneye götürülmemeli ve ambulans beklenmeli. Ambulans ekibi yolda müdahaleye başlayabilir; bu süre çok önemlidir.

Aşağıdaki durumların herhangi birinde vakit kaybetmeden 112 arayın.

• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı, özellikle kola, çeneye ya da sırta yayılıyorsa
• Hızla kötüleşen nefes darlığı veya yatarken nefes alamama
• Ani baş dönmesi veya bayılma
• Deri solukluğu, soğukluk ve terleme
• Zihin bulanıklığı, konuşmada güçlük veya tepkilerin azalması
• Çok hızlı ya da çok zayıf nabız
• Kalp krizi geçirmiş birinde yeni başlayan nefes darlığı veya bilinç değişikliği

Nedenleri

Kardiyojenik şok, kalbin pompalama gücünün ciddi biçimde düşmesiyle ortaya çıkar. Birden fazla neden bu tabloya yol açabilir.

• Kalp krizi. En sık nedendir. Kalbe kan taşıyan damarlardan biri tıkandığında kalp kasının bir bölümü hasar görür. Hasarlı alan büyükse kalp yeterli kan pompalayamaz hale gelebilir.
• Kalp yetmezliğinin ani kötüleşmesi. Daha önce var olan kalp yetmezliği bir enfeksiyon, ilaçların bırakılması ya da yeni bir kalp krizi gibi etkenlerle aniden ağırlaşabilir ve şoka dönüşebilir.
• Kalp kapağı sorunları. Kalp kapaklarının ani olarak yırtılması ya da ciddi bir kapak hastalığının ilerlemesi pompalama verimliliğini düşürerek şoka neden olabilir.
• Ciddi ritim bozuklukları. Kalp çok hızlı, çok yavaş ya da düzensiz attığında kan yeterince pompalanmayabilir. Bu durum şoka zemin hazırlayabilir.
• Kalp kası iltihabı. Özellikle çok hızlı seyirli vakalarda kalp kasındaki iltihaplanma pompalama gücünü kısa sürede ciddi ölçüde zayıflatabilir.
• Kalp zarı sıvısı. Kalbi çevreleyen zarın içinde sıvı biriktiğinde kalp yeterince genişleyemez ve pompalama azalır.
• Kalp kası hastalıkları. Bazı kalp kası hastalıkları özellikle ağır seyirli vakalarda şokla sonuçlanabilir.

Risk Faktörleri

Kardiyojenik şok her zaman öngörülemez ancak bazı durumlar bu riski artırır.

• Daha önce kalp krizi geçirmiş olmak. Önceki kalp krizleri kalp kasında kalıcı iz dokusu bırakır. Yeni bir kriz bu zeminle birleştiğinde şok gelişme olasılığı artar.
• Bilinen kalp yetmezliği. Kalp yetmezliği olan kişilerde kalp rezervi azalmış durumdadır. Ek bir sorun kolaylıkla şoka yol açabilir.
• İleri yaş. Altmış beş yaş üstünde kardiyojenik şok riski ve buna bağlı komplikasyon olasılığı daha yüksektir.
• Şeker hastalığı. Şeker hastalığı damar sağlığını olumsuz etkiler ve kalp krizlerinin daha geniş alana yayılmasına zemin hazırlayabilir.
• Yüksek tansiyon. Uzun süreli yüksek tansiyon kalp kasına ve damarlara zarar verir ve şok riskini artırır.
• Birden fazla damarda darlık. Birden fazla kalp damarında darlık ya da tıkanma varsa herhangi bir krizde şok gelişme riski daha yüksektir.
• Geç başvuru. Kalp krizi belirtileri başladıktan sonra hastaneye ulaşmak ne kadar gecikirse kalp hasarı o kadar büyür ve şok riski o kadar artar.

Tanısı

Kardiyojenik şok tanısı hızlı olmak zorundadır. Klinik bulgular, kan testleri ve görüntüleme yöntemleri genellikle eş zamanlı değerlendirilir.

• Muayene ve genel değerlendirme. Düşük tansiyon, zayıf nabız, soğuk terleme, zihin bulanıklığı ve azalan idrar miktarı bir arada şok tablosunu güçlü biçimde düşündürür. Doktor ayrıca akciğerleri, boyun damarlarını ve kalp seslerini değerlendirir.
• Kan testleri. Kalp hasarına işaret eden belirteçler yükselir. Kanda biriken asit miktarı dokuların yeterince beslenip beslenmediğini gösterir ve bu değer tedavinin yönlendirilmesinde önemlidir. Böbrek ve karaciğer fonksiyon testleri iç organların etkilenip etkilenmediğini ortaya koyar.
• EKG. Kalp krizini, ritim bozukluklarını ve iletim sorunlarını dakikalar içinde gösterir. Şok şüphesinde yapılan ilk testlerden biridir.
• Kalp ultrasonografisi. Yatak başında yapılabilen bu görüntüleme yöntemi kalbin ne kadar iyi çalıştığını, kapak sorunlarını ve kalp zarındaki sıvı birikimini hızlıca değerlendirir. Şokun nedenini bulmada çok değerli bir araçtır.
• Koroner anjiyografi. Kalp damarlarının görüntülenmesini sağlar. Hem tanıya katkıda bulunur hem de tıkalı damarın açılması için zemin hazırlar.
• Hemodinamik izleme. Ağır vakalarda kalbin pompalaması ve damar direnci özel kateterlerle anlık olarak ölçülebilir. Bu bilgiler tedavinin ince ayarlanmasında kullanılır.

Tedavisi

Kardiyojenik şok tedavisi yoğun bakımda, hızlı ve çok yönlü biçimde uygulanır. Temel hedefler hayati organları korumak, kalbin iş yükünü azaltmak ve şoka neden olan sorunu ortadan kaldırmaktır.

• Oksijen desteği. Kandaki oksijen düzeyini yükseltmek için oksijen verilir. Solunumun yetersiz kaldığı durumlarda solunum cihazı gerekebilir.
• İlaç tedavisi. Kalbin kasılma gücünü artıran ilaçlar damar yoluyla verilir. Kan basıncını desteklemek için başka ilaçlar eklenebilir. Akciğerlerdeki sıvıyı azaltmak amacıyla idrar söktürücüler kullanılabilir.
• Tıkalı damarın açılması. Şok bir kalp krizinden kaynaklanıyorsa tıkalı damarın en kısa sürede açılması tedavinin en kritik adımıdır. Balon ve stent yöntemiyle ya da seçilmiş vakalarda bypass ameliyatıyla bu yapılır. Zamanında gerçekleştirilen bu işlem hayat kurtarıcı olmaktadır.
• Mekanik dolaşım desteği. Kalp ilaçlara yeterince yanıt vermezse geçici destek cihazları kullanılır. Balonlu pompa kalbin iş yükünü azaltır. Çok ağır vakalarda ECMO adı verilen cihaz hem kalbin hem de akciğerlerin işlevini dışarıdan üstlenerek zaman kazandırır.
• Kapak sorunlarının tedavisi. Şok bir kapak sorununa bağlıysa acil cerrahi ya da kateter yöntemli girişimler gerekebilir.
• Ritim bozukluklarının tedavisi. Tehlikeli ritim bozuklukları ilaçlarla ya da elektrik şokuyla tedavi edilir. Gerektiğinde geçici kalp pili takılabilir.
• Altta yatan nedenin tedavisi. Kalp zarı sıvısı varsa acil olarak boşaltılır. Kalp kası iltihabı varsa buna yönelik tedavi başlanır. İlaca bağlı bir neden varsa o ilaç kesilir.

Komplikasyonları

Kardiyojenik şok vücudun pek çok organını etkileyebilir. Bu komplikasyonların bir bölümü hastanedeyken ortaya çıkarken bir kısmı taburculuk sonrasında da sorun olmaya devam edebilir.

• Organ yetmezliği. Dokulara yeterli kan gitmediğinde böbrekler, karaciğer ve diğer organlar zarar görmeye başlayabilir. Böbrek yetmezliği en sık görülen komplikasyonlardan biridir ve geçici diyaliz gerektirebilir. Kan akımı yeterince erken yeniden sağlanırsa organ fonksiyonlarının büyük bölümü geri dönebilir.
• Akciğer sorunları. Kalbin sol tarafının zayıflaması akciğerlerde sıvı birikimine yol açar. Bu durum zatürre riskini artırır ve solunum cihazı kullanan hastalarda buna bağlı enfeksiyonlar gelişebilir.
• Ritim sorunları. Kalp kasındaki hasar kalbin elektrik sistemini de etkileyebilir. Şok sırasında ya da sonrasında tehlikeli ritim bozuklukları ortaya çıkabilir.
• Uzun süreli kalp zayıflığı. Şok sırasında oluşan kalp hasarının boyutu uzun vadeli seyri belirler. Kalp işlevi haftalarca ya da aylarca kademeli olarak düzelebilir. Ancak bir kısım hastada kalıcı zayıflama kalabilir.
• Zihinsel ve nörolojik etkiler. Beyin yeterince beslenemediğinde düşünme ve bellek sorunları ortaya çıkabilir. Bazı hastalarda felç görülebilir.
• Pıhtılaşma sorunları. Çok ağır şok tablosu pıhtılaşma sistemini bozabilir. Bu durumda hem anormal pıhtılaşma hem de kanama eş zamanlı sorun oluşturabilir.

Yaşam Tarzı

Hastaneden taburcu olmak iyileşmenin yalnızca başlangıcıdır. Sonraki süreç hem kalp sağlığını korumanın hem de olası yeni olayları önlemenin en kritik dönemidir.

Fiziksel Aktivite ve Kardiyak Rehabilitasyon

Taburculuğun ardından hareket önemlidir ancak ne zaman ve ne kadar hareket edileceğine doktorunuz karar verir. İlk haftalarda kısa yürüyüşler yeterli olabilir. Aktivite miktarı kademeli olarak artırılır.

Kardiyak rehabilitasyon programları bu sürecin en değerli parçalarından biridir. Bu programlar denetim altında yapılan egzersiz, beslenme danışmanlığı ve psikolojik destek içerir. Programa katılan kişiler daha hızlı toparlanır, daha fazla enerji kazanır ve yeni bir kalp olayı riskini belirgin ölçüde düşürebilir. Doktorunuza bu programlar hakkında danışın.

İlaç Kullanımı

Taburculukta genellikle birden fazla ilaç başlanır. Bu ilaçlar kalbi korur, bir sonraki olayı önlemeye yardımcı olur ve kan basıncı ile kolesterolü düzenler. İlaçları düzenli almak ve kendiniz kesmemek önemlidir. Herhangi bir ilacı bırakma kararı doktorunuza ait olmalıdır. Yan etki yaşarsanız bildirin; çoğunlukla alternatif seçenekler mevcuttur.

Sigara ve Alkol

Sigara kalp damarlarını doğrudan tahrip eder. Kardiyak şok geçirmiş biri için sigarayı bırakmak en önemli adımlardan biridir. Bırakmak zor gelebilir ancak bu konuda destek almak mümkündür. Doktorunuz ya da eczacınız size uygun yöntemleri önerebilir.

Alkol kalp atışını düzensizleştirebilir ve bazı kalp ilaçlarıyla etkileşime girebilir. Taburculuk sonrası ne kadar alkol tüketebileceğinizi doktorunuzla konuşun.

Beslenme

Tuz tüketimini azaltmak kalbin üzerindeki yükü hafifletir ve sıvı birikmesini önler. Doymuş yağ ve işlenmiş gıdaları sınırlamak kalp sağlığını destekler. Şeker hastalığı ya da yüksek kolesterol varsa buna yönelik bir beslenme planı oluşturmak için diyetisyenden destek alabilirsiniz. Küçük ama sürdürülebilir beslenme değişiklikleri zaman içinde büyük fark yaratabilir.

Risk Faktörlerinin Yönetimi

Şeker hastalığı, yüksek tansiyon ve yüksek kolesterol düzenli takip ile kontrol altında tutulmalıdır. Bu sorunlar iyi yönetildiğinde kalp üzerindeki ek yük azalır ve yeni bir olay riski düşer. Ölçümlerinizi evde takip etmek ve doktor randevularını aksatmamak bu sürecin temel parçasıdır.

Duygusal İyileşme

Hayatı tehdit eden bir olaydan sonra kaygı, korku ve çökkünlük hissetmek çok normaldir. Bu duygular bazen hastane sonrasında daha yoğun hale gelebilir. Kendinizi bu şekilde hissediyorsanız bunu doktorunuzla paylaşın. Psikolojik destek almak iyileşmenin bir parçasıdır. Yakınlarınızın neler yaşadığınızı anlaması ve sizi desteklemesi de bu dönemde büyük önem taşır.

Düzenli Kardiyoloji Takibi

Taburculuğun ardından düzenli kontroller zorunludur. Kalp ultrasonografisi, EKG ve kan testleri ile iyileşme izlenir ve ilaçlar gerektiğinde düzenlenir. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Nefes darlığı yeniden başlarsa veya kötüleşirse
• Göğüste ağrı, baskı ya da sıkışma hissedilirse
• Bacaklarda ya da ayak bileklerinde şişlik olursa
• Çok hızlı, yavaş ya da düzensiz kalp atışı hissedilirse
• Açıklanamayan yorgunluk ve güçsüzlük artarsa

Randevuya Hazırlanma

Kardiyojenik şok hastaneyle başlayan bir süreçtir ancak taburculuk sonrası randevular da en az yatış süreci kadar önemlidir.

Yapabilecekleriniz

• Hastanede yapılan işlemleri not edin. Hangi damarlar açıldı, hangi cihazlar kullanıldı ve hangi ilaçlar başlandı.
• Taburculukta verilen ilaç listesini saklayın ve her ilacın neden kullanıldığını öğrenin.
• Yeni ya da tekrarlayan belirtileri ne zaman başladığıyla birlikte not edin.
• Evde tansiyon ya da nabız ölçüyorsanız bu değerleri kaydedin.
• Ailede kalp hastalığı ya da erken yaşta kalp krizi öyküsü varsa paylaşın.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Kalbim şu an ne kadar iyi çalışıyor ve iyileşme bekleniyor mu?
• Hangi ilaçları ne kadar süre kullanacağım?
• Kardiyak rehabilitasyon programına katılmalı mıyım?
• Egzersiz yapabilir miyim ve hangi aktiviteler benim için güvenli?
• Hangi belirtiler acil başvuru gerektiriyor?
• Yeni bir olay yaşamamak için ne yapabilirim?
• Günlük işlerime ve işe ne zaman dönebilirim?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Taburculuktan bu yana nasıl hissediyorsunuz?
• Nefes darlığı, göğüs ağrısı ya da bacaklarda şişlik gibi yeni bir belirti fark ettiniz mi?
• İlaçlarınızı düzenli kullanıyor musunuz?
• Sigara içiyor musunuz?
• Moraliniz nasıl; kendinizi bunaltılmış ya da kaygılı hissediyor musunuz?
• Aklınızda başka sorular ya da endişeler var mı?

Dressler sendromu, kalp krizi, kalp ameliyatı ya da kalp travmasından sonra gelişebilen ve kalbi çevreleyen zarın (perikardın) iltihaplanmasıyla seyreden bir durumdur. Kalp krizinden sonra gelişen formuna kalp krizi sonrası perikardit de denir. Genellikle kalp krizinden ya da kalp ameliyatından birkaç hafta ile birkaç ay sonra ortaya çıkar.

Dressler sendromunun temelinde bağışıklık sistemi tepkisi yatmaktadır. Kalp kası hasar gördüğünde vücut bu hasarlı dokuya karşı bir bağışıklık yanıtı oluşturabilir. Bu yanıt bazı kişilerde perikardı ve zaman zaman akciğer zarını da etkileyen bir iltihaplanmaya dönüşebilir. Bir tür otoimmün reaksiyon olarak değerlendirilebilir.

Eskiden oldukça sık görülen Dressler sendromu, günümüzde kalp krizi tedavisindeki gelişmeler sayesinde çok daha nadir karşılaşılan bir durum haline gelmiştir. Tıkalı damarın hızla açılması kalp kası hasarını azalttığından bağışıklık tetikleyicisi de o ölçüde azalmaktadır. Ancak hâlâ görülmekte olup doğru tanınması önemlidir; çünkü belirtileri bazen yeni bir kalp kriziyle ya da başka ciddi durumlarla karıştırılabilir.

Dressler sendromu ciddi bir hastalık olmakla birlikte büyük çoğunluğu uygun tedaviyle tamamen iyileşebilen bir durumdur.

Belirtileri

Dressler sendromu belirtileri genellikle kalp krizi ya da kalp ameliyatından birkaç hafta sonra başlar; ancak bazı vakalarda bu süre birkaç aya kadar uzayabilir.

Dressler sendromunun başlıca belirtileri şunlar olabilir:

• Göğüs ağrısı. En belirgin belirtidir. Genellikle keskin ve batıcı niteliktedir; derin nefes alırken, öksürürken ya da yutkunurken artabilir. Öne eğilmekle azalması, yatarken artması bu ağrının karakteristik özelliği olabilir. Bu özellik Dressler sendromunun göğüs ağrısını kalp krizindeki ağrıdan ayırt etmeye yardımcı olan önemli bir ipucudur.
• Ateş. Genellikle orta dereceli ateş görülebilir. Yüksek ateş daha az sıktır; ancak bazı vakalarda ortaya çıkabilir.
• Genel halsizlik ve yorgunluk. Kendini iyi hissetmeme, yorgunluk ve enerji düşüklüğü sık eşlik eden belirtiler arasındadır.
• Nefes darlığı. Perikard ya da akciğer zarındaki sıvı birikimi nefes almayı güçleştirebilir. Özellikle uzanırken belirginleşen nefes darlığı dikkat gerektiren bir belirti olabilir.
• Eklem ağrısı ve şişliği. Bazı kişilerde eklemlerde ağrı ve şişlik görülebilir; bu durum Dressler sendromunun sistemik inflamatuvar bileşenini yansıtabilir.

Bu belirtiler kalp krizinden sonra iyileşme sürecinde ortaya çıktığında hem hasta hem de yakınları için endişe verici olabilir. Ancak Dressler sendromunun göğüs ağrısı kalp krizindeki ağrıdan genellikle farklı özelliktedir; nefes almayla değişmesi ve öne eğilmekle azalması ayırt edici özellikler olabilir.

Ne Zaman Doktora Görünmeli

Kalp krizi ya da kalp ameliyatından sonra yeni bir göğüs ağrısı ya da ateş gelişmesi her zaman değerlendirilmelidir. Dressler sendromu kendi kendine geçmez ve bazı komplikasyonlara zemin hazırlayabilir.

Aşağıdaki durumlarda doktora başvurun:

• Kalp krizinden ya da kalp ameliyatından birkaç hafta sonra yeni bir göğüs ağrısı başladıysa
• Açıklanamayan ateş ve genel halsizlik gelişmişse
• Nefes darlığı yeniden başladıysa ya da kötüleştiyse
• Eklemlerde ağrı ve şişlik fark ettiyseniz

Aşağıdaki durumlarda derhal 112'yi arayın:

• Göğüs ağrısı çok şiddetliyse ve dinlenmekle geçmiyorsa (yeni bir kalp krizi ihtimalini dışlamak gerekir)
• Ani ve şiddetli nefes darlığı gelişirse
• Tansiyon çok düşerse ve genel durum hızla kötüleşirse (kardiyak tamponad belirtisi olabilir)
• Bayıldıysanız ya da bayılmak üzere olduğunuzu hissediyorsanız

Nedenleri

Dressler sendromunun temel nedeni, kalp kası hasarına karşı gelişen aşırı bağışıklık tepkisidir. Kalp dokusu hasar gördüğünde bazı proteinler ve hücre parçacıkları kana karışır. Bağışıklık sistemi bu maddeleri "yabancı" olarak tanıyabilir ve onlara karşı bir saldırı başlatabilir. Bu saldırı perikardı ve bazen akciğer zarını etkileyebilir.

Dressler sendromunu tetikleyebilecek durumlar şunlardır:

• Kalp krizi (miyokard enfarktüsü). Klasik tetikleyicidir. Özellikle geniş bir alanı etkileyen kalp krizlerinde daha fazla kalp dokusu hasar gördüğünden bağışıklık tepkisi daha belirgin olabilir.
• Kalp ameliyatı. Baypas ameliyatı, kapak onarımı ya da değiştirilmesi gibi açık kalp ameliyatları perikardı doğrudan etkiler ve Dressler sendromuna zemin hazırlayabilir. Bu formuna ameliyat sonrası perikardit ya da perikarditomi sendromu da denir.
• Kalp travması. Göğüse yönelik künt travma, örneğin trafik kazası, kalp dokusuna hasar vererek benzer bir bağışıklık tepkisini tetikleyebilir.
• Kardiyak girişimsel işlemler. Kateter ablasyonu ya da kalp pili implantasyonu gibi bazı kardiyolojik işlemler de nadiren Dressler sendromuna zemin hazırlayabilir.

Risk Faktörleri

Dressler sendromu için belirlenmiş risk faktörleri şunlardır:

• Geniş alan kalp krizi. Daha fazla kalp kası hasarı daha güçlü bir bağışıklık tepkisine zemin hazırlayabilir ve Dressler sendromu riskini artırabilir.
• Geç ya da yetersiz tedavi edilen kalp krizi. Damarın geç açılması kalp kası hasarını büyütür ve bu da bağışıklık tepkisini güçlendirebilir. Günümüzde damarların hızla açılmasının Dressler sendromu sıklığını belirgin biçimde azalttığı düşünülmektedir.
• Açık kalp ameliyatı. Kalbi doğrudan etkileyen ameliyatlar perikard iltihabına zemin hazırlama açısından risk oluşturabilir.
• Daha önce Dressler sendromu geçirmiş olmak. Bir kez geçirenler tekrar yaşama açısından daha yüksek risk altında olabilir.

Tanısı

Dressler sendromu tanısı belirtilerin dikkatli değerlendirilmesi ve çeşitli testlerin bir arada kullanılmasıyla konur. En önemli adım, belirtilerin yeni bir kalp krizi ya da başka ciddi bir durumdan kaynaklanmadığının dışlanmasıdır.

Dressler sendromu tanısında kullanılan yöntemler şunlardır:

• Kan testleri. Iltihap belirteçleri olan CRP (C-reaktif protein) ve eritrosit sedimentasyon hızı (ESR) belirgin biçimde yüksek olabilir. Tam kan sayımında beyaz küre artışı görülebilir. Troponin düzeyi hafifçe yükselebilir; ancak yeni bir kalp krizini dışlamak için dikkatli değerlendirilmesi gerekir.
• EKG. Perikardite özgü yaygın ST değişiklikleri görülebilir. Bu değişiklikler kalp krizindeki lokalize ST değişikliklerinden farklı bir görünüm sergileyebilir ve deneyimli bir hekim tarafından ayırt edilebilir.
• Ekokardiyografi. Perikard ile kalp arasında sıvı birikimini gösterebilir. Kalbin kasılma gücünü değerlendirir ve kardiyak tamponad gibi ciddi komplikasyonları dışlamada değerlidir.
• Akciğer grafisi. Akciğer zarında sıvı birikimini ve kalp büyümesini gösterebilir. Akciğer grafisinde karakteristik değişiklikler Dressler sendromunun tanısını destekleyebilir.
• Kardiyak MRI. Perikard iltihabını ve sıvı birikimini çok ayrıntılı biçimde görüntüleyebilir. Tanının netleştirilmesi gereken vakalarda değerli bilgi sağlayabilir.

Tedavisi

Dressler sendromu tedavisinin temel hedefi iltihabı baskılamak, ağrıyı gidermek ve komplikasyonları önlemektir. Büyük çoğunlukla ilaç tedavisiyle başarılı biçimde yönetilebilir.

• Aspirin. Hem iltihap giderici hem de ağrı kesici etkisiyle Dressler sendromunda ilk tercih ilaç olabilir. Kalp krizi sonrası zaten aspirin kullanan hastalarda doz artırılarak tedaviye devam edilebilir. Genellikle birkaç hafta süreyle yüksek doz kullanımı önerilir; ardından doz kademeli olarak azaltılır.
• İbuprofen ve naproksen gibi nonsteroid antiinflamatuvar ilaçlar (NSAİİ). İltihabı ve ağrıyı azaltmada etkilidir. Ancak kalp krizi sonrası hastalarda bu ilaçların kalp kası iyileşmesini etkileyebileceği endişesiyle dikkatli kullanılması gerekebilir; doktorunuz bireysel durumunuzu değerlendirerek karar verecektir.
• Kolşisin. Perikarditte iltihabı baskılamada etkili olduğu gösterilmiş bir ilaçtır. Aspirin ya da NSAİİ ile birlikte kullanıldığında hem belirtileri daha hızlı giderebilir hem de tekrarlama riskini azaltabilir. Genellikle birkaç ay süreyle kullanılır.
• Kortikosteroidler. Aspirin, NSAİİ ve kolşisine yanıt alınamayan ağır vakalarda kortikosteroidler (örneğin prednizon) kullanılabilir. Ancak bu ilaçların kalp krizi sonrası iyileşmeyi olumsuz etkileyebileceği bilindiğinden mümkün olduğunca kısa süre ve en düşük etkili dozda kullanılması hedeflenir.
• İstirahat. Belirtilerin aktif olduğu dönemde fiziksel aktiviteyi kısıtlamak hem ağrıyı azaltır hem de iyileşmeyi destekleyebilir. Ağrı geçtikten ve iltihap belirteçleri normale döndükten sonra aktiviteye kademeli dönüş planlanır.
• Perikardiyal sıvının boşaltılması (perikardiyosentez). Perikard içinde ciddi miktarda sıvı birikimi ve buna bağlı kardiyak tamponad gelişirse kalp etrafındaki sıvının bir iğne ya da kateter aracılığıyla boşaltılması gerekebilir. Bu işlem acil koşullarda hayat kurtarıcı olabilir.

Komplikasyonları

Dressler sendromu çoğunlukla iyi seyredebilir; ancak nadiren ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

• Kardiyak tamponad. Perikard içinde çok fazla sıvı birikirse kalp sıkışabilir ve kanı yeterince pompalayamaz hale gelebilir. Kan basıncında ani düşme, nefes darlığı ve bilinç değişikliği bu durumun belirtileri arasındadır. Acil müdahale gerektiren ciddi bir komplikasyondur.
• Kronik perikardit ve konstriktif perikardit. Nadiren iltihap uzun süre devam edebilir ve perikard kalınlaşıp sertleşebilir. Bu durum kalbin dolmasını ve kasılmasını kısıtlayabilir. Konstriktif perikardit olarak adlandırılan bu tablo ciddi vakalarda cerrahi tedavi gerektirebilir.
• Tekrarlama. Dressler sendromu bazı kişilerde tekrarlayabilir. Kolşisin kullanımı tekrarlama riskini önemli ölçüde azaltabilir.

Dressler Sendromuyla Yaşam

Dressler sendromu tanısı almak, zaten zorlu bir iyileşme sürecinde olan bir kişi için ek bir endişe kaynağı olabilir. Ancak hastalığın büyük çoğunluğu ilaç tedavisiyle kontrol altına alınabilen ve tam iyileşmeyle sonuçlanabilen bir durumdur.

İlaçları Düzenli Kullanın

Aspirin, kolşisin ya da diğer ilaçları doktorunuzun önerdiği süre boyunca eksiksiz kullanmak hem iyileşmeyi hızlandırır hem de tekrarlama riskini azaltır. Belirtiler geçse bile tedaviyi erken kesmek tekrarlama riskini artırabilir.

Fiziksel Aktivite

Ağrı ve iltihap devam ettiği sürece yoğun fiziksel aktiviteden kaçınmak önerilir. Belirtiler geçtikten ve doktorunuz onay verdikten sonra aktiviteye kademeli olarak dönmek mümkündür. Kalp krizinden sonra başlayacak olan kardiyak rehabilitasyon programınız bu süreci planlamanıza yardımcı olabilir.

Belirtileri Takip Edin

Tedavi süresince ateş, göğüs ağrısı ya da nefes darlığının gidip gitmediğini ya da kötüleşip kötüleşmediğini takip edin. Belirtiler kötüleşirse ya da yeni belirtiler eklenirse doktorunuzu bilgilendirin.

Randevuya Hazırlanma

Dressler sendromu şüphesiyle ya da tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem tanı hem de tedavi sürecini kolaylaştırabilir.

Yapabilecekleriniz:

• Göğüs ağrısının ne zaman başladığını, nasıl hissettirdiğini ve nefes almayla değişip değişmediğini not edin
• Kalp kriziyle ya da ameliyatla aradan kaç gün ya da hafta geçtiğini aktarın
• Ateş ölçtüyseniz değerlerini not edin
• Kullandığınız tüm ilaçları listeleyin
• Daha önce Dressler sendromu ya da perikardit geçirdiyseniz belirtin
• Sorularınızı önceden yazın

Doktorunuza sorabileceğiniz sorular şunlardır:

• Bu göğüs ağrısı Dressler sendromundan mı kaynaklanıyor, yeni bir kalp krizi ihtimali var mı?
• Hangi ilaçları kullanmam gerekiyor ve ne kadar süreyle?
• Perikardımda sıvı birikmiş mi?
• Ne zaman egzersize dönebilirim?
• Tekrarlama riski var mı, nasıl önleyebilirim?
• Hangi belirtiler gelişirse acile gitmem gerekiyor?

Doktorunuzun size sorabileceği sorular şunlardır:

• Göğüs ağrısı ne zaman başladı ve nasıl hissettiriyor?
• Derin nefes alırken ya da yatarken ağrı artıyor mu?
• Öne eğilince ağrı azalıyor mu?
• Ateşiniz var mı?
• Nefes darlığı yaşıyor musunuz?
• Kalp kriziyle ya da ameliyatla aradan ne kadar süre geçti?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?

Spontan koroner arter diseksiyonu (SCAD), kalp kasını besleyen koroner arterlerin iç duvarının kendiliğinden yırtılmasıyla gelişen nadir ama ciddi bir durumdur. Bu yırtılma damar duvarının katmanları arasına kan sızmasına neden olur; biriken kan damarı içten daraltır ya da tamamen tıkayabilir. Bunun sonucunda kalp krizine ya da ani kalp durması gibi hayatı tehdit eden bir tabloya yol açabilir.

SCAD'ı diğer kalp krizi nedenlerinden ayıran en önemli özellik, ateroskleroz yani damar sertliğiyle ilişkili olmamasıdır. Klasik kalp krizi risk faktörleri taşımayan, görece genç ve sağlıklı kişilerde ortaya çıkabilir. SCAD tüm kalp krizlerinin yüzde birinden ikisini oluşturabilir; ancak 50 yaş altındaki kadınlarda görülen kalp krizlerinde bu oran çok daha yüksektir. Gerçek sıklığı büyük olasılıkla tahmin edilenden daha fazladır; çünkü farkındalığın düşük olması nedeniyle gözden kaçabilen ya da yanlış teşhis konulabilen vakalar mevcuttur.

SCAD'ın neden geliştiği hâlâ tam olarak anlaşılamamıştır. Hormonel faktörler, bağ dokusu zayıflığı, yoğun fiziksel efor ve ağır duygusal stres tetikleyici olarak öne çıkmaktadır. Hamilelik ve doğum sonrası dönemle de güçlü bir ilişki bulunmaktadır.

SCAD tanısı ve tedavisi klasik kalp krizinden farklılık gösterebilir. Bu nedenle SCAD geçiren kişilerin deneyimli merkezlerde takip edilmesi ve hastalığın kendine özgü yapısının iyi anlaşılması büyük önem taşır.

Belirtileri

SCAD belirtileri klasik kalp kriziyle büyük ölçüde örtüşebilir. Ani başlangıç ve belirtilerin şiddeti çoğu zaman acil müdahale gerektirir.

SCAD'ın başlıca belirtileri şunlar olabilir:

• Göğüs ağrısı. En sık görülen belirtidir. Ani başlayan, sıkıştırıcı, baskı ya da yanma şeklinde hissedilen bir göğüs ağrısı olabilir. Ağrı sol kola, çeneye, boyuna ya da sırta yayılabilir. Dinlenmekle genellikle geçmez.
• Nefes darlığı. Göğüs ağrısına eşlik edebilir ya da tek başına ortaya çıkabilir.
• Çarpıntı ve düzensiz kalp atışı. Koroner arterin etkilenmesi kalbin elektriksel sistemini bozabilir ve çeşitli ritim bozukluklarına zemin hazırlayabilir.
• Terleme, bulantı ve baş dönmesi. Ani gelişen bu belirtiler özellikle göğüs ağrısıyla birlikte görüldüğünde acil yardım gerektiren bir tabloya işaret edebilir.
• Bayılma ya da bilinç kaybı. Bazı kişilerde, özellikle büyük bir damarın etkilendiği vakalarda, bayılma ya da bilinç kaybı gelişebilir.
• Ani kalp durmasına bağlı belirtiler. Nadiren SCAD'ın ilk belirtisi ani kalp durmasıyla kendini gösterebilir. Bu durum acil müdahale gerektiren hayati bir tablodur.

SCAD belirtileri genellikle ani başlar ve hızla şiddetlenir. Belirtilerin başladığı sırada kişi yoğun egzersiz yapıyor, ağır bir nesne kaldırıyor ya da ağır duygusal stres yaşıyor olabilir. Ancak bazı vakalarda belirtiler istirahatte de başlayabilir.

Ne Zaman Doktora Görünmeli

SCAD belirtileri tıbbi aciliyet gerektiren bir tabloya işaret edebilir. Bu nedenle aşağıdaki belirtiler yaşandığında vakit kaybetmemek kritik önem taşır.

Aşağıdaki durumlarda derhal 112'yi arayın:

• Ani başlayan göğüs ağrısı, özellikle kola, çeneye ya da sırta yayılıyorsa
• Göğüs ağrısına terleme, bulantı ya da nefes darlığı eşlik ediyorsa
• Bayıldıysanız ya da bayılmak üzere olduğunuzu hissediyorsanız
• Çok hızlı ya da düzensiz kalp atışı aniden gelişirse

SCAD daha önce geçirilmişse ve aşağıdaki durumlar gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile başvurun:

• Göğüs ağrısı yeniden başladıysa
• Egzersiz sırasında ya da istirahatte nefes darlığı artıyorsa
• Çarpıntı sıklaşıyorsa ya da daha uzun sürüyorsa

Nedenleri

SCAD'ın tam nedeni hala net olarak ortaya konamamıştır. Araştırmalar birden fazla etkenin bir araya gelmesiyle geliştiğini düşündürmektedir.

• Fibromüsküler displazi (FMD). SCAD geçiren kişilerin önemli bir bölümünde, özellikle tekrarlayan vakalarda, fibromüsküler displazi adı verilen bir damar hastalığı saptanmaktadır. FMD, büyük ve orta büyüklükteki arterlerin duvarında anormal hücre büyümesine yol açan non-inflamatuvar bir durumdur. Damar duvarını zayıflatarak diseksiyona zemin hazırlayabilir. Böbrek arterleri ve boyun damarları da dahil olmak üzere çeşitli damarlarda görülebilir.
• Hormonal faktörler. SCAD vakalarının büyük çoğunluğunun kadınlarda görülmesi ve hamilelik ya da doğum sonrası dönemle güçlü ilişkisi hormonal değişikliklerin damar duvarı üzerindeki etkisine işaret etmektedir. Östrojen ve progesteron damar duvarının yapısını etkileyebilir ve diseksiyona yatkınlık oluşturabilir.
• Gebelik ve doğum sonrası dönem. SCAD'ın gebelikle ilişkili en önemli kardiyak komplikasyonlardan biri olduğu düşünülmektedir. Doğum sonrası ilk birkaç hafta risk açısından özellikle kritik bir dönem olabilir. Hormonal değişiklikler, artmış kan hacmi ve doğum sırasındaki fiziksel stres bir arada damar duvarını zayıflatabilir.
• Yoğun fiziksel efor. Ağırlık kaldırma, koşu ya da yoğun egzersiz sırasında kan basıncının ani yükselmesi damar duvarına mekanik stres uygulayabilir ve diseksiyonu tetikleyebilir.
• Ağır duygusal stres. Bir yakının kaybı, ağır tartışmalar ya da yoğun korku gibi akut stres durumlarının SCAD'ı tetikleyebildiği bildirilmiştir. Strese verilen hormonal ve kardiyovasküler yanıt bu mekanizmada rol oynayabilir.
• Bağ dokusu hastalıkları. Marfan sendromu ve Ehlers-Danlos sendromu gibi bağ dokusunu etkileyen kalıtsal hastalıklar damar duvarının yapısal zayıflığına yol açabilir ve SCAD riskini artırabilir.
• Sistemik inflamatuvar hastalıklar. Lupus, Crohn hastalığı ve ülseratif kolit gibi inflamatuvar hastalıkların SCAD ile ilişkili olabileceği bildirilmiştir; ancak bu ilişkinin mekanizması henüz tam anlaşılamamıştır.

Risk Faktörleri

SCAD için belirlenmiş risk faktörleri klasik kalp krizi risk faktörlerinden önemli ölçüde farklılık gösterir.

• Kadın cinsiyet. SCAD vakalarının yüzde sekseninden fazlası kadınlarda görülmektedir. Bu oran SCAD'ı diğer kalp krizlerinden belirgin biçimde ayıran en önemli demografik özelliklerden biridir.
• Orta yaş. SCAD en sık 40-50 yaş aralığında görülmekle birlikte genç kadınlarda da ortaya çıkabilir. Klasik kalp krizi risk faktörü taşımayan genç kadınlarda ani gelişen kalp krizi tablosunun ardında SCAD olma ihtimali yüksektir.
• Gebelik ve doğum sonrası dönem. Gebelikle ilişkili SCAD vakaları genellikle doğum sonrası ilk bir ay içinde görülür; ancak gebeliğin ileri dönemlerinde de görülebilir.
• Fibromüsküler displazi. SCAD geçiren kişilerin taramalarında sıklıkla saptanan bu damar hastalığı hem birincil risk hem de tekrarlama riski açısından önem taşır.
• Yoğun egzersiz. Özellikle beklenmedik düzeyde yoğun ya da ani egzersiz SCAD için bir tetikleyici olabilir.
• Bağ dokusu hastalıkları. Marfan sendromu, Ehlers-Danlos sendromu ve benzeri durumlar damar duvarını zayıflatarak riski artırabilir.
• Psikolojik stres. Kronik ya da akut ağır stres SCAD gelişiminde tetikleyici bir rol üstlenebilir.
• Aile öyküsü. Ailede SCAD ya da fibromüsküler displazi öyküsünün riski artırıp artırmadığı araştırılmaktadır; bazı çalışmalar genetik bir yatkınlık olabileceğini düşündürmektedir.

Tanısı

SCAD tanısı koymak zor olabilir; belirtiler klasik kalp kriziyle büyük ölçüde örtüştüğünden ve standart risk faktörlerinin yokluğu bazen değerlendirmeyi geciktirebileceğinden erken farkındalık önem taşır.

SCAD tanısında kullanılan yöntemler şunlardır:

• EKG. Kalp krizini düşündüren değişiklikleri gösterebilir; ancak normal bir EKG SCAD'ı dışlamaz. EKG bulguları klasik kalp krizindekine benzer olabilir.
• Troponin testi. Kalp kası hasarına işaret eden troponin yüksekliği SCAD'da da görülebilir. Bu değer hem tanıyı destekler hem de hasarın boyutunu anlamada yardımcı olur.
• Koroner anjiyografi. SCAD tanısının temel yöntemidir. Koroner arterlere kontrast madde verilerek çekilen görüntüler damar duvarındaki yırtığın yarattığı karakteristik görünümü ortaya koyabilir. SCAD'da anjiyografide klasik aterosklerotik plak görülmez; bunun yerine damarın yanlış lümen oluşturması, damarın birden fazla lümene ayrılmış görünümü ya da damarın dıştan baskılanması gibi bulgular saptanabilir.
• İntravasküler görüntüleme yöntemleri (OCT ve IVUS). Optik koherens tomografi (OCT) ve intravasküler ultrasonografi (IVUS), damar içine yerleştirilen küçük cihazlarla damar duvarının çok daha ayrıntılı görüntülenmesini sağlar. Anjiyografide kesin tanı konulamayan vakalarda damar duvarındaki yırtığı ve kan birikimini doğrudan göstererek SCAD tanısını doğrulayabilir. Özellikle OCT, SCAD tanısında anjiyografiye önemli katkı sağlayan bir yöntemdir.
• Ekokardiyografi. Kalbin kasılma gücünü ve duvar hareketlerini değerlendirir. Hangi bölgenin etkilendiğini ve hasarın boyutunu ortaya koymada yardımcı olur.
• Koroner BT anjiyografi. Bazı vakalarda koroner arterlerin anatomisini daha az invaziv biçimde değerlendirmek amacıyla kullanılabilir.
• FMD taraması. SCAD tanısı konulduktan sonra fibromüsküler displazi araştırmak amacıyla böbrek, karotid ve diğer arterlerin görüntülenmesi önerilir. Bu tarama hem SCAD'ın altta yatan nedenini anlamak hem de diğer etkilenmiş damarları saptamak açısından önemlidir.

Tedavisi

SCAD tedavisi klasik kalp krizinden farklı bir yaklaşım gerektirebilir. Çünkü SCAD'da aterosklerotik bir plak ya da pıhtı yoktur; sorun damar duvarının kendisindedir. Bu nedenle tedavi kararları dikkatli bir biçimde değerlendirilmelidir.

• Konservatif (ilaçla) tedavi. SCAD vakalarının büyük çoğunluğunda, özellikle damarın tamamen tıkalı olmadığı ve kalp kasının ciddi hasar görmediği durumlarda, konservatif tedavi tercih edilebilir. Damarın kendi kendine iyileşme kapasitesi oldukça yüksektir; birçok vakada birkaç hafta ile birkaç ay içinde damar spontan olarak düzelir. Bu dönemde tam istirahat, ağrı yönetimi ve kalp kasını koruyucu ilaçlar uygulanır.
• Aspirin ve antiplatelet tedavi. Pıhtı oluşumunu önlemek amacıyla aspirin başlanır. İkinci bir antiplatelet ilacın (klopidogrel gibi) eklenmesi bazı vakalarda düşünülebilir; ancak SCAD'da bu konudaki karar bireysel değerlendirmeye dayanır.
• Beta blokerler. Kalp hızını ve kan basıncını düşürerek kalp üzerindeki yükü azaltır. SCAD tedavisinde ve özellikle tekrarlama önlenmesinde önemli bir yere sahip olabilir. Damar duvarına uygulanan mekanik stresi azaltarak iyileşmeyi desteklediği düşünülmektedir.
• Anjiyoplasti ve stent (PKG). SCAD'da anjiyoplasti ve stent genellikle ilk tercih değildir; çünkü bu işlemler SCAD'da damar duvarını daha da yırtabilir ve diseksiyonun ilerlemesine yol açabilir. Ancak damar tamamen tıkalıysa, kalp kası büyük ölçüde hasar görüyorsa ya da hasta hemodinamik olarak stabil değilse anjiyoplasti zorunlu hale gelebilir. Bu kararlar deneyimli bir ekip tarafından dikkatle değerlendirilmelidir.
• Baypas ameliyatı. Anjiyoplastinin mümkün olmadığı ve kalp kasının tehlike altında olduğu belirli vakalarda baypas ameliyatı düşünülebilir. Bu durum SCAD'da nadir karşılaşılan bir seçenektir.
• Psikolojik destek. SCAD geçiren kişilerin önemli bir kısmında depresyon, kaygı bozukluğu ve travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) gelişebilir. Genç ve sağlıklı olduğunu düşünen bir kişinin beklenmedik bir kalp krizi geçirmesi ciddi psikolojik etki bırakabilir. Psikolojik destek SCAD yönetiminin ayrılmaz bir parçasıdır.
• FMD ve altta yatan durumların tedavisi. Fibromüsküler displazi ya da bağ dokusu hastalığı saptandığında bu durumların uygun biçimde yönetilmesi SCAD tekrarlama riskini azaltmaya katkıda bulunabilir.

Komplikasyonları

SCAD potansiyel olarak ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

• Kalp krizi. SCAD'ın en sık komplikasyonudur. Diseksiyona bağlı damar tıkanıklığı kalp kasının bir bölümünün hasar görmesine neden olabilir.
• Kalp yetmezliği. Önemli miktarda kalp kası hasar gördüğünde kalbin pompalama gücü azalabilir ve kalp yetmezliği gelişebilir.
• Ritim bozuklukları. İskemi ve kalp kası hasarı çeşitli ritim bozukluklarına zemin hazırlayabilir; bazıları hayatı tehdit edici boyuta ulaşabilir.
• Ani kalp durmasından kurtulanlar için nörolojik hasar. Ani kalp durmasının eşlik ettiği vakalarda beyin yeterince oksijen alamadıysa nörolojik hasar riski söz konusu olabilir.
• Tekrarlama. SCAD'ın tekrarlama riski, hastalığın en önemli özelliklerinden biridir. Bazı çalışmalar ilk SCAD'dan sonra yüzde on ile otuz arasında tekrarlama olabileceğini göstermektedir. Bu nedenle uzun vadeli takip ve risk faktörlerinin yönetimi büyük önem taşır.

SCAD ile Yaşam

SCAD tanısı almak, özellikle genç ve sağlıklı olduğunu düşünen biri için son derece sarsıcı olabilir. Ancak doğru bilgi, uygun tedavi ve destekle pek çok kişi bu deneyimin ardından iyi bir yaşam kalitesine kavuşabilmektedir.

Psikolojik İyileşme

SCAD sonrası psikolojik zorluklar hafife alınmamalıdır. Ani kalp krizi geçirmenin yarattığı şok, "neden ben?" sorusu, tekrarlama korkusu ve günlük aktivitelere dönme kaygısı oldukça normal tepkilerdir. Bir psikolog ya da psikiyatristyle görüşmek, SCAD hastalarına yönelik destek gruplarına katılmak bu süreci yönetmede değerli bir yardım kaynağı olabilir.

Fiziksel Aktivite ve Egzersiz

SCAD sonrası fiziksel aktiviteye dönüş dikkatli bir planlama gerektirir. Yoğun egzersiz hem SCAD'ı tetikleyen hem de tekrarlamasına zemin hazırlayabilen bir etken olduğundan egzersiz sınırlarının doktorunuzla birlikte belirlenmesi önemlidir. Kardiyak rehabilitasyon programları SCAD hastalarına uyarlanmış egzersiz rehberliği sunabilir. Ağır kaldırma ve yoğun ıkınma gerektiren egzersizlerden uzak durmak genellikle önerilmektedir.

Gebelik ve Hormon Kullanımı

SCAD sonrasında gebelik planlaması ve hormonal kontraseptif kullanımı konularında doktorunuzla ayrıntılı bir değerlendirme yapılması gerekir. SCAD gebelikle ilişkili olabileceğinden sonraki gebelikler riskli kabul edilebilir; ancak bu risk kişiden kişiye farklılık gösterir. Her karar bireysel koşullar değerlendirilerek alınmalıdır.

Tetikleyicilerden Kaçının

Yoğun fiziksel efor, ağır kaldırma ve akut ağır stres SCAD'ı tetikleyebilecek etkenler arasındadır. Bu etkenlerden kaçınmak ya da bunlarla başa çıkma stratejileri geliştirmek tekrarlama riskini azaltmaya katkıda bulunabilir.

Düzenli Takip

SCAD, uzun vadeli kardiyoloji takibi gerektiren bir hastalıktır. Düzenli EKG, ekokardiyografi ve gerektiğinde görüntüleme tetkikleri hem iyileşmeyi izlemek hem de olası tekrarlama belirtilerini erken saptamak açısından önemlidir.

Randevuya Hazırlanma

SCAD tanısıyla ya da şüphesiyle doktora ya da kontrol randevusuna gitmeden önce hazırlıklı olmak hem tanı hem de takip sürecini kolaylaştırabilir.

Yapabilecekleriniz:

• Belirtilerin nasıl başladığını ve hangi koşullar altında ortaya çıktığını ayrıntılı biçimde not edin
• Hamilelik durumunuzu ya da yakın zamanda doğum yaptıysanız bunu aktarın
• Ailede fibromüsküler displazi, SCAD ya da erken yaşta kalp hastalığı öyküsü varsa belirtin
• Bağ dokusu hastalığı tanınız varsa aktarın
• Kullandığınız tüm ilaçları listeleyin
• Yaşadığınız psikolojik güçlükleri paylaşmaktan çekinmeyin
• Sorularınızı önceden yazın

Doktorunuza sorabileceğiniz sorular şunlardır:

• SCAD'ım hangi damarı etkiledi ve ne kadar kalp kası hasar gördü?
• Fibromüsküler displazi taraması yaptırmam gerekiyor mu?
• Tekrarlama riskim ne kadar?
• Hangi egzersizler güvenli, hangileri riskli?
• Hamile kalmayı ya da hormonal kontraseptif kullanmayı düşünüyorsam ne yapmalıyım?
• Psikolojik destek için nereye başvurabilirim?
• Ne sıklıkla kontrol randevusu almam gerekiyor?

Doktorunuzun size sorabileceği sorular şunlardır:

• Belirtiler ne zaman ve nasıl başladı?
• Belirtiler başlamadan önce yoğun egzersiz ya da ağır bir stres yaşadınız mı?
• Yakın zamanda doğum yaptınız mı ya da hamilemisiniz?
• Ailede bağ dokusu hastalığı, FMD ya da erken yaşta kardiyovasküler hastalık var mı?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• Psikolojik açıdan nasıl hissediyorsunuz, kaygı ya da depresyon yaşıyor musunuz?

Miyokard iskemisi, kalp kasına giden kan akışının yeterli olmaması sonucunda kalp kasının ihtiyaç duyduğu oksijeni alamaması durumudur. "Miyokard" kalp kası anlamına gelir; "iskemi" ise bir dokuya giden kan akışının azalması anlamını taşır. Kalp kası sürekli çalışan bir kastır ve bu çalışmayı sürdürebilmek için kesintisiz kan ve oksijen alması gerekir. Bu akış yeterince azaldığında kalp kası hasar görmeye başlayabilir.

Miyokard iskemisi en sık koroner arterlerdeki daralma ya da tıkanma nedeniyle gelişir. Koroner arterler kalp kasını besleyen özel damarlardır; yıllar içinde bu damarlarda biriken yağlı plaklar kan akışını kısıtlayabilir. İskemi geçici ve geri dönüşümlü olabilir; ancak uzun süre devam ederse ya da bir damarın tamamen tıkanmasıyla sonuçlanırsa kalp krizi gelişebilir. Bu nedenle miyokard iskemisi kalp krizinin öncüsü olarak da değerlendirilebilir.

Miyokard iskemisinin en önemli özelliklerinden biri sessiz seyredebilmesidir. Özellikle diyabetli kişilerde ve bazı yaşlı bireylerde iskemi hiçbir belirti vermeden gelişebilir. Belirti veren vakalarda ise göğüs ağrısı ya da baskı hissi en sık görülen şikayetler arasında yer alır. Erken tanı ve tedavi hem kalp krizini önlemek hem de kalp kasını korumak açısından kritik önem taşır.

Belirtileri

Miyokard iskemisinin belirtileri kişiden kişiye önemli farklılıklar gösterebilir. Bazı kişilerde belirtiler çok belirgin ve rahatsız ediciyken bazılarında iskemi tamamen sessiz seyrederek hiçbir şikayet yaratmayabilir.

Miyokard iskemisinin başlıca belirtileri şunlar olabilir:

• Göğüs ağrısı veya baskı hissi (anjina). En sık görülen belirtidir. Göğsün ortasında ya da solunda bir sıkışma, baskı, ağırlık ya da yanma hissi olarak tarif edilebilir. Bu his genellikle efor sırasında ya da stres altında ortaya çıkar ve dinlenmekle geçer. Ağrı sol kola, omzuna, çeneye, boyuna ya da sırta yayılabilir. Bazı kişiler bunu ağrı olarak değil, bir dolgunluk ya da rahatsızlık hissi olarak tarif edebilir.
• Nefes darlığı. Kalp kası yeterince oksijen alamadığında pompalama gücü düşebilir ve bu durum nefes darlığına yol açabilir. Özellikle efor sırasında ortaya çıkan nefes darlığı, göğüs ağrısıyla birlikte ya da tek başına görülebilir.
• Yorgunluk ve halsizlik. Kalbin yeterince verimli çalışamaması tüm vücuda yansıyabilir. Özellikle fiziksel aktivite sırasında ortaya çıkan olağandışı yorgunluk iskeminin bir belirtisi olabilir.
• Çarpıntı. İskemi kalbin elektriksel sistemini etkileyebilir ve düzensiz kalp atışlarına zemin hazırlayabilir. Çarpıntı hissi zaman zaman iskemiye eşlik edebilir.
• Baş dönmesi ve terleme. Özellikle anjina atağı sırasında baş dönmesi, soğuk terleme ve genel bir rahatsızlık hissi görülebilir.
• Bulantı. Bazı kişilerde, özellikle kadınlarda, göğüs ağrısı yerine ya da göğüs ağrısıyla birlikte bulantı ön planda olabilir.

Sessiz iskemi olarak bilinen tabloda kişi hiçbir belirti yaşamaz; iskemi yalnızca tetkiklerle saptanır. Bu durum özellikle diyabetli kişilerde, yaşlı bireylerde ve daha önce kalp krizi geçirmiş olan kişilerde daha sık görülebilir. Sessiz iskemi de ciddi kalp hasarına yol açabildiğinden düzenli kalp kontrollerinin önemi bu açıdan da ortaya çıkmaktadır.

Ne Zaman Doktora Görünmeli

Miyokard iskemisi belirtileri ciddiye alınması gereken uyarı işaretleridir. Vakit kaybetmeden değerlendirilmeleri hem doğru tanıyı hem de uygun tedaviyi kolaylaştırır.

Aşağıdaki durumlarda doktora başvurun:

• Efor sırasında ortaya çıkan ve dinlenmekle geçen göğüs ağrısı, baskı ya da sıkışma hissi yaşıyorsanız
• Daha önce olmayan egzersiz intoleransı başladıysa, yani daha önce rahatlıkla yaptığınız aktiviteler sizi nefes nefese bırakıyorsa
• Açıklanamayan yorgunluk ve halsizlik giderek artıyorsa
• Diyabetiniz, yüksek tansiyonunuz ya da yüksek kolesterolünüz varsa ve kalp değerlendirmesi yaptırmadıysanız
• Ailede erken yaşta kalp hastalığı ya da kalp krizi öyküsü varsa

Aşağıdaki durumlarda derhal 112'yi arayın:

• Göğüs ağrısı dinlenmekle geçmiyorsa ya da her zamankinden çok daha şiddetliyse
• Ağrı kola, çeneye ya da sırta yayılıyorsa ve soğuk terleme, bulantı eşlik ediyorsa
• Ani ve şiddetli nefes darlığı gelişirse
• Bayıldıysanız ya da bayılmak üzere olduğunuzu hissediyorsanız

Nedenleri

Miyokard iskemisinin en sık nedeni koroner arterlerde zamanla gelişen darlık ya da tıkanıklıktır. Ancak bazı durumlarda damarsal bir sorun olmaksızın da iskemi gelişebilir.

• Koroner arter hastalığı ve ateroskleroz. En sık nedendir. Yıllar içinde koroner arterlerin iç duvarında kolesterol ve yağlı maddeler birikerek plak adı verilen yapılar oluşturur. Bu plaklar damarı daraltır ve kan akışını kısıtlar. Egzersiz ya da stres sırasında kalbin oksijen ihtiyacı arttığında daralmış damar bu ihtiyacı karşılayamaz ve iskemi gelişebilir.
• Koroner arter spazmı. Koroner arterin geçici olarak kasılması kan akışını aniden kısıtlayabilir. Bu durum Prinzmetal anjinası olarak da bilinir ve genellikle istirahatte, gece ya da erken sabah saatlerinde ortaya çıkabilir. Sigara kullanımı ve bazı ilaçlar bu spazmları tetikleyebilir.
• Kan pıhtısı oluşumu. Koroner arterdeki bir plak üzerinde ani pıhtı oluşumu damarı kısmen ya da tamamen tıkayabilir. Kısmi tıkanma iskemiye, tam tıkanma ise kalp krizine yol açabilir.
• Kalbin oksijen ihtiyacının artması. Çok hızlı kalp atışı, çok yüksek tansiyon ya da aşırı fiziksel efor kalbin oksijen ihtiyacını artırabilir. Koroner arterlerde ciddi bir darlık varsa bu artış iskemiye zemin hazırlayabilir.
• Anemi ve düşük oksijen taşıma kapasitesi. Kanda yeterli oksijen taşıyıcı olmaması, kalp kası dahil tüm dokuların oksijen açığına girmesine neden olabilir. Şiddetli anemi iskemiye zemin hazırlayabilir.
• Koroner mikrodamar hastalığı. Kalbin küçük damarlarında işlev bozukluğu da iskemiye yol açabilir. Bu durum özellikle kadınlarda daha sık görülebilir ve standart anjiyografide büyük damarlarda darlık olmasa da iskemi saptanabilir.

Risk Faktörleri

Miyokard iskemisi için belirlenmiş risk faktörleri büyük ölçüde koroner arter hastalığı risk faktörleriyle örtüşmektedir.

• Sigara kullanımı. Koroner arterlere doğrudan zarar verir, plak oluşumunu hızlandırır ve damar spazmı riskini artırır. Miyokard iskemisi için en önemli önlenebilir risk faktörlerinden biridir.
• Yüksek tansiyon. Koroner arterlerin duvarlarını zayıflatır ve plak oluşumunu kolaylaştırır. Aynı zamanda kalbin iş yükünü artırarak oksijen ihtiyacını yükseltir.
• Yüksek kolesterol. Özellikle LDL kolesterolünün yüksek olması plak birikimini hızlandırır.
• Diyabet. Kan şekeri yüksekliği koroner arterlere zarar verir ve iskemi riskini belirgin biçimde artırır. Diyabetli kişilerde iskemi sessiz seyredebileceğinden düzenli kalp değerlendirmesi özellikle önemlidir.
• Obezite ve hareketsiz yaşam. Her ikisi de hem doğrudan kalp üzerindeki yükü artırabilir hem de diğer risk faktörlerini kötüleştirebilir.
• İleri yaş. Koroner arterlerde plak birikimi yaşla birlikte artar. Erkeklerde 45, kadınlarda 55 yaşından sonra risk belirgin biçimde yükselir.
• Aile öyküsü. Birinci derece akrabalarda 55 yaşından önce kalp hastalığı öyküsü kişisel riski artırır.
• Kronik stres ve depresyon. Kronik stres kan basıncını yükseltebilir, inflamasyon düzeyini artırabilir ve sağlıksız alışkanlıklara zemin hazırlayabilir.
• Uyku apnesi. Gece boyunca tekrarlayan oksijen düşüşleri hem kalp üzerinde ek yük oluşturabilir hem de iskemi ataklarını tetikleyebilir.

Tanısı

Miyokard iskemisi tanısı belirtilerin değerlendirilmesi ve çeşitli kalp testlerinin bir arada kullanılmasıyla konur. İskemi her zaman istirahat halinde değil, çoğunlukla kalbin daha fazla çalıştığı anlarda ortaya çıktığından bazı testler efor sırasında ya da uyarılmış koşullarda uygulanır.

Miyokard iskemisi tanısında kullanılan yöntemler şunlardır:

• EKG (elektrokardiyografi). İstirahat EKG'si iskemiye işaret eden değişiklikleri gösterebilir; ancak normal bir istirahat EKG'si iskemiyi dışlamaz. Anjina atağı sırasında çekilen EKG çok daha değerli bilgi sağlar.
• Efor testi (stres EKG'si). Hasta koşu bandında ya da bisiklet ergometresinde egzersiz yaparken EKG çekilir ve kalbin oksijen ihtiyacının arttığı koşullarda nasıl tepki verdiği izlenir. Efor sırasında ortaya çıkan EKG değişiklikleri iskemiyi ortaya koyabilir.
• Eforlu ekokardiyografi (stres eko). Egzersiz ya da ilaçla kalp hızlandırılırken kalp ultrasonuyla görüntülenir. İskemi nedeniyle yetersiz kan alan bölgelerdeki kasılma bozukluğu bu yöntemle saptanabilir.
• Miyokard perfüzyon sintigrafisi. Damara verilen hafif radyoaktif bir maddeyle kalp kasının kan akışı hem istirahat hem de efor koşullarında görüntülenir. Hangi bölgelerin yetersiz kan aldığı bu yöntemle haritalanabilir.
• Kardiyak MRI. Kalbin yapısını ve kan akışını çok ayrıntılı biçimde görüntüler. İskeminin yeri ve kapsamını belirlemede değerli bilgi sağlayabilir.
• Koroner BT anjiyografi. Koroner arterlerin anatomisini radyasyon içeren bir tetkikle görüntüler. Plak varlığını ve damar darlığının derecesini ortaya koyabilir.
• Koroner anjiyografi. Altın standart yöntemdir. Kasık ya da bilekten ilerletilen kateter aracılığıyla koroner arterlere kontrast madde verilerek tıkanıklık ya da darlığın yeri ve derecesi doğrudan görüntülenir. Gerektiğinde aynı seansta anjiyoplasti ve stent uygulanabilir.
• Kan testleri. Troponin, kolesterol, kan şekeri, böbrek fonksiyonları ve tam kan sayımı hem tanıyı destekler hem de tedavi planını şekillendirir.

Tedavisi

Miyokard iskemisi tedavisinin temel hedefleri kalp kasına giden kan akışını iyileştirmek, iskemi ataklarını önlemek ve kalp krizi riskini azaltmaktır. Tedavi ilaç tedavisi, girişimsel yöntemler ve yaşam tarzı değişikliklerini kapsayabilir.

• Nitrogliserin. Koroner arterleri genişleterek kalbe giden kan akışını artırır ve anjina ağrısını hızla giderir. Dil altı tablet ya da sprey biçiminde kullanılır. Anjina atağı sırasında alınır; ağrı beş dakika içinde geçmezse ya da üç doz sonrasında devam ederse 112 aranmalıdır.
• Beta blokerler. Kalp hızını ve kan basıncını düşürerek kalbin oksijen ihtiyacını azaltır. Anjina ataklarının sıklığını ve şiddetini azaltabilir; uzun vadede kalbi koruyucu etkileri de önemlidir.
• Kalsiyum kanal blokerleri. Koroner arterleri genişletir ve kalbin iş yükünü azaltır. Beta bloker kullanılamayan durumlarda ya da ek destek olarak kullanılabilir. Koroner arter spazmına bağlı iskemide özellikle etkili olabilir.
• Uzun etkili nitratlar. Nitrogliserinin uzun etkili formlarıdır; günlük kullanımla anjina ataklarını önlemeye yardımcı olabilir.
• Aspirin ve antiplatelet tedavi. Pıhtı oluşumunu önleyerek kalp krizi riskini azaltır. Miyokard iskemisi tanısı alan hemen hemen her hastaya önerilir.
• Statinler. Kolesterolü düşürmenin yanı sıra plakları stabilize ederek yeni iskemi ataklarını ve kalp krizi riskini azaltır. Uzun vadeli kullanım gerektirir.
• ACE inhibitörleri ve ARB'ler. Özellikle hipertansiyon, diyabet ya da kalp yetmezliği de varsa tercih edilir; kalbi ve koroner arterleri uzun vadede koruyucu etkileri mevcuttur.
• Ranolazin. Diğer ilaçlarla yeterli kontrol sağlanamayan anjinada ek tedavi olarak kullanılabilen bir ilaçtır. Kalbin oksijen kullanımını düzenleyerek iskemi ataklarını azaltabilir.
• Anjiyoplasti ve stent (PKG). Koroner arterdeki darlık ya da tıkanıklık anjiyoplasti ile açılır ve stent yerleştirilerek damarın açık kalması sağlanır. İlaç tedavisine rağmen iskemi devam eden ya da ciddi darlığı olan hastalarda tercih edilebilir.
• Baypas ameliyatı (CABG). Birden fazla damarda ya da teknik olarak stente uygun olmayan bölgelerde ciddi darlık varsa baypas ameliyatı düşünülebilir. Vücudun başka bir bölgesinden alınan damar tıkalı koroner arterin etrafından geçirilerek yeni bir kan yolu oluşturulur.

Miyokard İskemisiyle Yaşam

Miyokard iskemisi tanısı almak endişe verici olabilir; ancak doğru tedavi ve yaşam tarzı değişiklikleriyle birçok kişi iyi bir yaşam kalitesini sürdürebilir ve ciddi komplikasyon riskini anlamlı biçimde azaltabilir.

Tetikleyicileri Tanıyın

Anjina ataklarının hangi koşullarda ortaya çıktığını gözlemlemek hem günlük yaşamı planlamanızı hem de doktorunuza değerli bilgi aktarmanızı sağlar. Yoğun fiziksel efor, soğuk hava, ağır yemek, duygusal stres ve sigara en sık bildirilen tetikleyiciler arasındadır. Bu tetikleyicilerden kaçınmak ya da öncesinde nitrogliserin almak atakları önlemeye yardımcı olabilir.

Sigarayı Bırakın

Sigara iskemiyi hem doğrudan hem de dolaylı olarak kötüleştirir. Bırakmak plak oluşumunu yavaşlatır, damar spazmı riskini azaltır ve ilaç tedavisinin etkinliğini artırır.

İlaçlarınızı Düzenli Kullanın

İskemi ilaçları yalnızca düzenli kullanıldığında etkilidir. Anjina ataklarının azalması ilaçların işe yaradığının göstergesidir; ancak bunu ilacı kesme nedeni olarak değerlendirmemek gerekir. Yan etki yaşıyorsanız doktorunuzu arayın.

Düzenli Kontrolleri Aksatmayın

Miyokard iskemisi ilerleyici bir süreçtir; düzenli kontroller hem tedavinin etkinliğini hem de hastalığın seyrini izlemek açısından önemlidir. Belirtileriniz değişirse ya da kötüleşirse bir sonraki randevuyu beklemeyin.

Randevuya Hazırlanma

Miyokard iskemisi şüphesi ya da tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak tanı ve tedavi sürecini kolaylaştırabilir.

Yapabilecekleriniz:

• Göğüs ağrısının ya da rahatsızlık hissinin ne zaman, hangi koşullarda ortaya çıktığını ve ne kadar sürdüğünü not edin
• Dinlenmekle geçip geçmediğini gözlemleyin
• Ağrının vücudun başka bir yerine yayılıp yayılmadığını aktarın
• Eşlik eden belirtileri (nefes darlığı, terleme, bulantı) not edin
• Kullandığınız tüm ilaçları listeleyin
• Ailede kalp hastalığı öyküsü varsa belirtin
• Sorularınızı önceden yazın

Doktorunuza sorabileceğiniz sorular şunlardır:

• İskemim ne kadar ciddi?
• Kalp krizine dönüşme riskim nedir?
• İlaç tedavisi mi yoksa girişimsel bir işlem mi öneriyorsunuz?
• Anjina atağında ne yapmalıyım, ne zaman 112'yi aramalıyım?
• Hangi aktiviteler güvenli, hangilerinden kaçınmalıyım?
• Ne sıklıkla kontrol randevusu almam gerekiyor?

Doktorunuzun size sorabileceği sorular şunlardır:

• Göğüs ağrısı ya da rahatsızlık hissi ne zaman ve nasıl ortaya çıkıyor?
• Dinlenmekle geçiyor mu?
• Ağrı kola, çeneye ya da sırta yayılıyor mu?
• Nefes darlığı, terleme ya da bulantı eşlik ediyor mu?
• Sigara kullanıyor musunuz?
• Yüksek tansiyon, diyabet ya da yüksek kolesterolünüz var mı?
• Ailede erken yaşta kalp hastalığı var mı?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?

Kalp Krizinden Sonra İyileşme Süreci

Kalp krizinin ardından vücut kendini onarmaya başlar; ancak bu süreç zaman alır. Hasar gören kalp kası hücreleri yenilenmez; yerini zamanla skar dokusu alır. Kalbin bu yeni yapıya uyum sağlaması haftalar ile aylar arasında değişebilir.

İlk birkaç haftada yorgunluk, zaman zaman göğüste hafif rahatsızlık ve duygusal dalgalanmalar yaşanması normaldir. Bu dönemde vücudun sinyallerini dinlemek, aşırı zorlanmaktan kaçınmak ve doktorunuzun önerilerine uymak iyileşmeyi destekler. Çoğu kişi kalp krizinden birkaç hafta ile birkaç ay içinde normal yaşantısına dönebilir; ancak bu süre kişiden kişiye farklılık gösterebilir.

Kalp Krizinden Sonra Sigara

Kalp krizi sonrasında sigarayı bırakmak yapabileceğiniz en etkili değişikliktir. Sigara içmeye devam etmek yeni kalp krizi riskini iki katına kadar çıkarabilir; bırakmak ise bu riski ilk yıldan itibaren hızla azaltmaya başlar.

Sigarayı bırakmak için şunları yapabilirsiniz:

• Nikotin bantları, sakızları ya da spreyler gibi nikotin replasman ürünleri bırakmayı kolaylaştırabilir
• Vareniklin ve bupropion gibi reçeteli ilaçlar bırakma başarısını önemli ölçüde artırabilir; doktorunuza danışın
• Davranışsal destek programları ve bireysel danışmanlık tek başına ilaç ya da nikotinden daha etkili olabilir; ikisi birlikte kullanıldığında başarı oranı en yükseğe çıkar
• Pasif sigara dumanına maruz kalmak da riski artırdığından ev ve iş ortamında dumansız bir ortam oluşturmak önemlidir

Kalp Krizinden Sonra Beslenme

Kalp dostu bir beslenme düzeni kan basıncını ve kolesterolü kontrol altında tutmaya, kilo yönetimine ve yeni plak oluşumunun yavaşlamasına katkıda bulunabilir.

Ne Yemeli

Sebze ve meyveyi günlük beslenmenizin temelinde tutun; her gün en az beş porsiyon tüketmeyi hedefleyin. Tam tahıllı ekmek, bulgur, yulaf ve kuru baklagiller hem lif sağlar hem de kan şekeri ve kolesterol düzenine katkıda bulunur. Haftada en az iki kez balık tüketmeye çalışın; özellikle somon, uskumru ve sardalya gibi yağlı balıklar kalp sağlığını destekleyen omega-3 yağ asitleri içerir. Zeytinyağı, avokado ve kuruyemiş gibi sağlıklı yağları tercih edin.

Neleri Azaltmalı

Tuz tüketimini kısıtlayın; günde 5 gramın altında kalmak kan basıncı kontrolüne yardımcı olur. Paketli gıdalar, hazır çorbalar, şarküteri ürünleri ve fast food en fazla gizli tuz içeren besinlerdir. Tereyağı, yağlı kırmızı et, tam yağlı süt ürünleri ve işlenmiş et ürünleri gibi doymuş yağ kaynaklarını sınırlayın. Trans yağ içeren hazır gıdalardan, paketli kek ve bisküvilerden uzak durun. Şekerli içecekler ve tatlılar kan şekerini yükseltir ve kilo alımına zemin hazırlar.

Alkol

Kalp krizi sonrasında alkolü tamamen bırakmak ya da çok sınırlı tutmak önerilir. Alkol tansiyonu yükseltebilir, bazı ilaçlarla etkileşime girebilir ve kalp kasına zarar verebilir. Doktorunuz size bireysel durumunuza göre öneride bulunacaktır.

Pratik Öneriler

Büyük öğünler kalp üzerindeki yükü geçici olarak artırabilir; küçük ve sık öğünler tercih edilebilir. Yemekten hemen sonra ağır aktiviteye geçmekten kaçının. Bir diyetisyenle görüşmek size özel ve sürdürülebilir bir beslenme planı oluşturmanızı kolaylaştırabilir.

Kalp Krizinden Sonra Egzersiz

Kalp krizi geçirdikten sonra hareketsiz kalmak cazip gelebilir; ancak doğru düzeyde düzenli egzersiz hem kalp sağlığı hem de genel iyileşme için büyük önem taşır. Egzersiz kalp kasını güçlendirebilir, kan basıncını ve kolesterolü iyileştirebilir, kilo yönetimine katkıda bulunabilir ve ruh halini olumlu etkileyebilir.

Kardiyak Rehabilitasyon

Kalp krizi sonrası egzersize başlamanın en güvenli yolu kardiyak rehabilitasyon programlarıdır. Bu programlarda sağlık profesyonelleri gözetiminde egzersiz eğitimi alınır; kalp atışı ve belirtiler izlenerek kişiye özel bir program uygulanır. Kardiyak rehabilitasyona katılımın hem tekrar kalp krizi riskini hem de ölüm riskini anlamlı biçimde azalttığı gösterilmiştir. Doktorunuzdan bu programa sevk isteyebilirsiniz.

Evde Egzersiz

Programa katılamıyorsanız ya da program bittikten sonra egzersizi evde sürdürmek istiyorsanız şu ilkelere dikkat edebilirsiniz:

• Yürüyüş başlangıç için en güvenli ve en erişilebilir egzersizdir; kısa ve yavaş tempolu yürüyüşlerle başlayıp haftalarca kademeli artış hedeflenebilir
• Haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta aerobik aktivite hedeflenir; bunu günlere yaymak yeterlidir
• Orta yoğunluk, konuşabildiğiniz ama şarkı söyleyemediğiniz efor düzeyi anlamına gelir
• Yüzme ve bisiklet de kalp için uygun egzersizler arasında yer alabilir
• Ağır kaldırma ve yoğun ıkınma gerektiren egzersizler kan basıncını ani yükseltebilir; doktorunuzla güvenli sınırları belirleyin

Egzersizi Ne Zaman Durdurun

Egzersiz sırasında şu belirtiler gelişirse hemen durun ve dinlenin; geçmezse doktorunuzu arayın ya da acile gidin:

• Göğüs ağrısı ya da baskı hissi
• Ciddi nefes darlığı
• Baş dönmesi ya da bayılma hissi
• Çok hızlı ya da düzensiz kalp atışı
• Aşırı yorgunluk

Kalp Krizinden Sonra İlaç Kullanımı

Kalp krizi sonrası ilaçlar hayat kurtarır. Bu ilaçların düzenli kullanımı yeni kalp krizi riskini anlamlı biçimde azaltır; ancak etkileri ancak düzenli kullanımla ortaya çıkar.

• İlaçları her gün aynı saatte alın. Haftalık hap kutuları ve telefon hatırlatıcıları bu alışkanlığı kolaylaştırabilir. İyi hissettiğinizde ilacı kesmek risklidir; ilaçların işe yaradığının göstergesi zaten iyi hissetmektir.
• İkili antiplatelet tedaviyi (aspirin ve ikinci ilaç) doktorunuz söylemeden kesmeyin. Stent takılan hastalarda bu tedaviyi erken kesmek stent içinde pıhtı oluşmasına ve çok ciddi bir kalp krizine yol açabilir. Bu ilaçları bırakmadan önce mutlaka doktorunuza danışın.
• Statinleri uzun vadeli kullanın. Kolesterol normal görünse bile statinler plakları kararlı tutmak açısından önemini korur. Kas ağrısı gibi yan etki yaşıyorsanız doktorunuzu arayın; doz azaltımı ya da ilaç değişikliği mümkündür.
• Herhangi bir ilaç almadan önce doktorunuza danışın. İbuprofen gibi ağrı kesiciler kalp ilaçlarıyla etkileşime girebilir ve bazı durumlarda riski artırabilir. Bitkisel takviyeler dahil yeni bir şey almadan önce doktorunuzla konuşun.

Kalp Krizinden Sonra Stres Yönetimi

Kronik stres kan basıncını yükseltir, pıhtılaşma eğilimini artırır ve sağlıksız alışkanlıklara zemin hazırlayabilir. Kalp krizinden sonra stres yönetimi hem fiziksel hem de psikolojik iyileşmenin önemli bir parçasıdır.

• Günde 10-15 dakika derin nefes egzersizi ya da meditasyon kalp hızı ve kan basıncı üzerinde ölçülebilir olumlu etkiler gösterebilir
• Doğada yürümek, müzik dinlemek ve hobilerle vakit geçirmek gibi aktiviteler stresi azaltmaya yardımcı olabilir
• Yeterli uyku hem strese karşı direnci artırır hem de kalp sağlığını doğrudan destekler
• İş yükü, finansal baskı ya da ilişki sorunları gibi kronik stres kaynaklarını fark etmek ve gerektiğinde profesyonel destek almak önemlidir

Kalp Krizinden Sonra Psikolojik Destek

Kalp krizi geçiren kişilerin önemli bir kısmında depresyon ve kaygı bozukluğu gelişebilir. Bu son derece normal bir tepkidir; hayatı tehdit eden bir olay yaşamak, ölüm korkusu, eski hayatınıza dönemeyeceğiniz endişesi ve belirsizlik duygusu bu süreci duygusal açıdan zorlaştırabilir.

Depresyon ve kaygı yalnızca ruh sağlığını değil, kalp sağlığını da olumsuz etkiler. Araştırmalar depresyonun tedavi edilmemesi durumunda kalp krizi riskini ve ölüm riskini artırabileceğini göstermektedir. Bu nedenle psikolojik destek almak ihmal edilmemesi gereken bir adımdır.

Şu belirtiler iki haftadan uzun sürüyorsa bir uzmana başvurun:

• Sürekli üzgün, umutsuz ya da boşlukta hissetmek
• Daha önce zevk aldığınız şeylerden artık zevk almamak
• Uyku sorunları ya da aşırı uyuma
• İştah değişiklikleri ve kilo kaybı ya da alımı
• Konsantrasyon güçlüğü
• Aşırı kaygı ve korku

Bilişsel davranışçı terapi, kalp hastalarına yönelik destek grupları ve gerektiğinde ilaç tedavisi bu süreçte etkili yardım kaynaklarıdır. Kardiyak rehabilitasyon programları da çoğunlukla psikolojik destek bileşenini kapsar.

Kalp Krizinden Sonra Uyku

Kaliteli uyku kalp iyileşmesinin sessiz ama güçlü destekçilerinden biridir. Uyku sırasında kan basıncı düşer, kalp dinlenir ve vücut tamir süreçlerini yürütür. Yetersiz ya da bozuk uyku ise inflamasyonu artırabilir ve kalp üzerindeki yükü yükseltebilir.

Uyku apnesi kalp krizi riski açısından önemli bir etkendir ve kalp krizi geçirenlerde oldukça sık görülebilir. Gece horlaması, gündüz aşırı uyku hali ve sabah yorgun uyanmak uyku apnesinin belirtileri olabilir. CPAP cihazıyla tedavi hem uyku kalitesini hem de kalp sağlığını iyileştirebilir; uyku apneniz olduğundan şüpheleniyorsanız doktorunuzla konuşun.

Kalp Krizinden Sonra Cinsel Yaşam

Kalp krizi sonrasında cinsel aktiviteye ne zaman dönülebileceği pek çok hastanın aklında olan ancak sormakta zorlandığı sorulardan biridir. Çoğu kişi bu konuyu doktoruyla paylaşmaktan kaçınır; ancak bu konuyu konuşmak hem güvenlik hem de yaşam kalitesi açısından önemlidir.

Komplikasyonsuz bir kalp krizi geçiren ve kardiyak rehabilitasyon programını tamamlayan ya da merdiven çıkma gibi orta yoğunlukta aktiviteleri rahatlıkla yapabilen çoğu kişi cinsel aktiviteye genellikle dört ila altı hafta içinde dönebilir. Cinsel aktivite orta yoğunlukta bir fiziksel efor gerektirir ve kalp üzerindeki yük merdiven çıkmaya benzetilebilir.

Cinsel aktivite sırasında göğüs ağrısı, ciddi nefes darlığı ya da kalp atışında belirgin düzensizlik gelişirse aktiviteyi durdurun ve doktorunuzu arayın.

Kalp Krizinden Sonra İş ve Araba Kullanımı

İşe dönüş zamanı kalp krizinin büyüklüğüne, yapılan işin fiziksel yoğunluğuna ve iyileşme sürecine göre değişebilir. Masa başı çalışan birçok kişi dört ila altı hafta içinde işe dönebilir; fiziksel açıdan zorlu işlerde bu süre uzayabilir. Doktorunuz bireysel durumunuzu değerlendirerek size uygun bir zaman önerisi yapacaktır.

Araba kullanımı için ülkeden ülkeye farklı kurallar geçerli olabilir. Türkiye'de kalp krizi sonrası araba kullanımına ne zaman başlanabileceği doktor onayına bağlıdır. Ticari araç kullananlar için farklı değerlendirme kriterleri söz konusu olabilir; bu konuyu doktorunuzla açıkça konuşmanız önerilir.

Kalp Krizinden Sonra Kilo Yönetimi

Fazla kilo hem kalp üzerindeki yükü artırır hem de hipertansiyon, diyabet ve yüksek kolesterol gibi risk faktörlerini kötüleştirebilir. Kalp krizinden sonra sağlıklı bir kiloya ulaşmak ve bunu sürdürmek uzun vadeli kalp sağlığına önemli katkı sağlar.

Hızlı ve sert diyetler yerine sürdürülebilir beslenme değişiklikleri ve düzenli egzersizin bir arada uygulanması daha kalıcı sonuçlar verir. Bel çevresinin erkeklerde 94 cm, kadınlarda 80 cm altında tutulması hedeflenebilir; karın bölgesindeki yağlanma kalp riski açısından özellikle önem taşır.

Kalp Krizinden Sonra Risk Faktörlerinin Yönetimi

Kalp krizi sonrası yaşam tarzı değişikliklerinin yanı sıra mevcut risk faktörlerinin aktif biçimde kontrol edilmesi yeni bir kalp krizini önlemenin en etkili yoludur.

• Tansiyon takibi. Hedef kan basıncı değerleri genellikle 130/80 mmHg'nin altı olarak belirlenir. Evde düzenli tansiyon ölçümü yapın ve değerleri not alarak doktor ziyaretlerine getirin.
• Kolesterol takibi. LDL kolesterolünün 70 mg/dL'nin altında tutulması kalp krizi sonrası hastalarda genellikle hedeflenir. Statin tedavisi bu hedefe ulaşmada temel rol oynar.
• Kan şekeri ve diyabet yönetimi. Diyabetli hastalarda kan şekeri kontrolü kalp sağlığını doğrudan etkiler. Hedef HbA1c değerleri doktorunuzla birlikte belirlenir.
• Düzenli kontroller. Kalp krizi sonrası ilk yıl daha sık kontrol randevuları planlanır. EKG, ekokardiyografi ve kan testleri belirli aralıklarla tekrarlanır. Bu kontrolleri aksatmamak önemlidir.

Acil Durumları Tanıyın

Kalp krizi geçirmiş olmak yeni bir kalp krizi ya da başka kardiyak olaylar için risk taşıdığınız anlamına gelebilir. Aşağıdaki belirtiler gelişirse derhal 112'yi arayın:

• Göğüs ağrısı ya da baskı hissi, özellikle dinlenmekle geçmiyorsa
• Ağrının kola, çeneye ya da sırta yayılması
• Ani ve şiddetli nefes darlığı
• Baygınlık ya da bilinç değişikliği
• Çok hızlı ya da düzensiz kalp atışı

Bu belirtilerde beklemeyin, "geçer" diye ummayın. Kalp krizinde her dakika önemlidir.

Tanısı

Kalp krizi şüphesiyle hastaneye başvurulduğunda tanı süreci hızla işler. İlk birkaç dakika içinde birden fazla test eş zamanlı olarak uygulanabilir.

Kalp krizi tanısında kullanılan yöntemler şunlardır:

• EKG (elektrokardiyografi). Kalp krizinin tanısında ilk ve en hızlı adımdır. Kalbin elektriksel aktivitesini kaydeder; STEMI'de karakteristik ST yükselmesi görülür ve bu bulgu acil damar açma kararını tetikler. EKG birkaç dakika içinde çekilir ve sonuçları anında değerlendirilebilir.
• Troponin testi. Kalp kası hasar gördüğünde kana troponin adlı bir protein sızar. Bu proteinin yükselmesi kalp krizinin en güvenilir kan göstergesidir. İlk başvuruda ve birkaç saat sonra tekrar ölçülerek değişim izlenir. Yüksek duyarlıklı troponin testleri artık kalp hasarını çok erken evrede saptayabilmektedir.
• Diğer kan testleri. CK-MB ve miyoglobin gibi diğer kalp hasarı belirteçleri de değerlendirilebilir. Böbrek fonksiyonları, kan şekeri, kolesterol ve tam kan sayımı tedavi planını şekillendirmek açısından önemlidir.
• Akciğer grafisi. Kalbin büyüklüğünü ve akciğerlerdeki olası sıvı birikimini gösterir; genel durumu değerlendirmede yardımcı olur.
• Ekokardiyografi (kalp ultrasonografisi). Kalbin kasılma gücünü, duvar hareketlerini ve kapak işlevini değerlendirir. Hangi bölgenin etkilendiğini ve hasarın ne kadar olduğunu ortaya koyabilir. Acil koşullarda hızlıca uygulanabilir.
• Koroner anjiyografi. Kasığa ya da bileğe yerleştirilen ince bir kateter aracılığıyla kalp damarlarına boyalı madde verilerek tıkanıklığın yeri ve derecesi doğrudan görüntülenir. STEMI'de bu işlem hem tanı hem de tedavi amacıyla aynı seansta uygulanır; tıkalı damar tespit edilir edilmez stent yerleştirilebilir.

Tedavisi

Kalp krizi tedavisinde temel hedef tıkalı damarı olabildiğince hızlı açmak, kalp kasının daha fazla hasar görmesini önlemek ve sonraki kalp krizi riskini azaltmaktır. Tedavi acil müdahale, ilaç tedavisi ve uzun vadeli koruyucu tedavi olmak üzere üç aşamada ele alınabilir.

Acil Tedavi

• Anjiyoplasti ve stent (PKG - perkütan koroner girişim). Günümüzde STEMI'nin standart ve en etkili tedavisidir. Kasık ya da bilek damarından ilerletilen ince bir balon kateter tıkalı bölgeye ulaştırılır; balon şişirilerek damar açılır ve damarın açık kalmasını sağlamak için stent adı verilen küçük bir metal iskelet yerleştirilir. "Kapıdan balona" süresi olarak bilinen, hastanın kapıdan girişinden stent yerleştirilmesine kadar geçen sürenin 90 dakikanın altında tutulması hedeflenir. Bu işlem başarıyla uygulandığında kalp kasına kan akışı yeniden sağlanır.
• Pıhtı eritici ilaçlar (trombolitik tedavi). Anjiyoplasti imkânı olmayan ya da hastaneye ulaşmanın çok uzun süreceği durumlarda damar içindeki pıhtıyı eriten ilaçlar kullanılabilir. Bu yöntem anjiyoplastiden daha az etkili olabilir; ancak anjiyoplastinin hızla uygulanamadığı koşullarda hayat kurtarıcı bir seçenektir.
• Baypas ameliyatı (CABG - koroner arter baypas greftleme). Çok sayıda damarda ya da teknik olarak stent uygulamasına uygun olmayan bölgelerde tıkanıklık varsa ya da anjiyoplasti başarısız olduysa baypas ameliyatı gerekebilir. Bu ameliyatta vücudun başka bir bölgesinden alınan damar, tıkalı koroner arterin üzerinden geçirilerek yeni bir kan yolu oluşturulur. Genellikle acil değil, planlı bir müdahaledir; ancak bazı durumlarda acil olarak uygulanabilir.

İlaç Tedavisi

• Aspirin. Pıhtı oluşumunu önleyen aspirin kalp krizi tedavisinin temel taşlarından biridir. Hastaneye başvuru öncesinde ya da ambulansta başlanabilir ve ömür boyu kullanım gerektirir.
• P2Y12 inhibitörleri (ikili antiplatelet tedavi). Klopidogrel, tikagrelor ya da prasugrel gibi ilaçlar aspirinle birlikte kullanılır. Özellikle stent takılan hastalarda pıhtı oluşumunu önlemek için belirli bir süre bu ikili tedaviye devam edilmesi gerekir. Stentin türüne ve hastanın özelliklerine göre bu süre değişebilir.
• Beta blokerler. Kalp hızını ve kan basıncını düşürerek kalbin iş yükünü azaltır. Ritim bozukluklarını önlemeye yardımcı olur ve uzun vadede kalp kasını korur.
• ACE inhibitörleri ve ARB'ler. Kalp üzerindeki yükü azaltır ve kalp yetmezliği gelişme riskini düşürür. Özellikle kalp kasında önemli hasar olan hastalarda uzun vadeli koruyucu etkileri güçlüdür.
• Statinler (kolesterol düşürücüler). Kalp krizi geçiren herkese yüksek doz statin başlanması önerilir. Statinler yalnızca kolesterolü düşürmekle kalmaz; plakları stabilize ederek yeni kalp krizi riskini azaltır. Bu ilaçlar uzun vadeli, çoğunlukla ömür boyu kullanım gerektirir.
• Antikoagülanlar. Heparin gibi ilaçlar hastane yatışı süresince pıhtı oluşumunu engellemek amacıyla kullanılır. Bazı hastalarda taburculuk sonrasında da antikoagülan tedaviye devam edilebilir.
• Nitrogliserin. Koroner arterleri genişleterek kalbe giden kan akışını artırır ve göğüs ağrısını giderir. Acil tedavide ve göğüs ağrısı atakları sırasında kullanılır.

Kardiyak Rehabilitasyon

Kalp krizi sonrası taburcu olan hastalar için kardiyak rehabilitasyon programları uzun vadeli iyileşmenin en önemli bileşenlerinden biridir. Bu programlar egzersiz eğitimi, beslenme danışmanlığı, risk faktörlerinin yönetimi ve psikolojik destek gibi bileşenleri kapsar. Kardiyak rehabilitasyona katılımın hem tekrar kalp krizi riskini hem de genel ölüm riskini anlamlı biçimde azalttığı gösterilmiştir. Taburculuk sonrasında doktorunuz sizi bu programa yönlendirebilir.

Randevuya Hazırlanma

Kalp krizi sonrası kontrol randevularına hazırlıklı gitmek hem tedavi sürecini hem de uzun vadeli iyileşmeyi destekler.

Yapabilecekleriniz:

• Kullandığınız tüm ilaçları, dozlarını ve kullanım sürelerini listeleyin
• Taburculuktan bu yana yaşadığınız belirtileri not edin (göğüs ağrısı, nefes darlığı, çarpıntı, bacak şişliği)
• Evde ölçtüğünüz tansiyon ve nabız değerlerini getirin
• İlaçlarla ilgili yan etki yaşadıysanız belirtin
• Sorularınızı önceden yazın

Doktorunuza sorabileceğiniz sorular şunlardır:

• Kalp kasımda ne kadar hasar oluştu?
• Stent ya da baypas sonrası ne kadar süre ilaç kullanmam gerekiyor?
• Hangi belirtiler gelişirse acile gitmem gerekiyor?
• Kardiyak rehabilitasyon programına katılabilir miyim?
• Ne zaman işe, arabaya ve cinsel aktiviteye dönebilirim?
• Kolesterol ve tansiyon hedeflerim neler olmalı?
• Ne sıklıkla kontrol randevusu almam gerekiyor?

Doktorunuzun size sorabileceği sorular şunlardır:

• İlaçlarınızı düzenli kullanıyor musunuz?
• Göğüs ağrısı ya da nefes darlığı yaşıyor musunuz?
• Günlük aktivitelerinizi yaparken zorlanıyor musunuz?
• Sigarayı bıraktınız mı?
• Beslenme ve egzersiz konusunda değişiklikler yaptınız mı?
• Uyku kaliteniz nasıl, depresyon ya da kaygı yaşıyor musunuz?

Kalp krizi, kalp kasına kan taşıyan damarlardan birinin tıkanması sonucunda o bölgedeki kalp kasının hasar görmesidir. Kalp sürekli çalışan bir kastır ve bu çalışmayı sürdürebilmek için koroner arterler aracılığıyla sürekli kan ve oksijen alması gerekir. Bu damarlardan biri tıkandığında etkilenen bölgeye kan gidemez; ne kadar erken müdahale edilirse o kadar az kalp kası hasar görür.

Kalp krizi tıbbi bir acildir ve her geçen dakika önemlidir. Türkiye'de ve dünyada önde gelen ölüm nedenleri arasında yer almaya devam etmektedir.

Kalp krizinin belirtileri her zaman şiddetli ve ani olmayabilir. Özellikle kadınlarda ve diyabetli bireylerde belirtiler çok daha hafif ya da farklı biçimlerde kendini gösterebilir. Bu nedenle olası belirtileri tanımak ve şüphe anında gecikmeden 112'yi aramak kritik önem taşır.

Kalp Krizi Türleri

Kalp krizleri, tıkanıklığın derecesine ve etkilenen damara göre farklı türlere ayrılır. Bu ayrım hem aciliyeti hem de tedavi yaklaşımını doğrudan belirler.

• STEMI (ST yükselmeli miyokard enfarktüsü). En ciddi kalp krizi türüdür. Koroner arterlerden biri tamamen tıkanmıştır ve etkilenen bölgeye hiç kan gitmez. EKG'de belirgin değişiklikler görülür. Tıkalı damarın mümkün olan en kısa sürede açılması gerekir; her dakika kritik öneme sahiptir.
• NSTEMI (ST yükselmesiz miyokard enfarktüsü). Damar tam tıkalı değildir ancak ciddi ölçüde daralmıştır ve kan akışı önemli ölçüde azalmıştır. STEMI kadar acil olmasa da hızlı değerlendirme ve tedavi gerektirir.
• Sessiz kalp krizi. Bazı kişilerde, özellikle diyabetli bireylerde ve kadınlarda, kalp krizi çok hafif belirtilerle ya da hiç belirti vermeden geçebilir. Kişi yalnızca yorgunluk, hafif nefes darlığı ya da sindirim şikayeti fark edebilir. Bu tür kalp krizleri sonradan yapılan tetkiklerde tesadüfen fark edilebilir.

Belirtileri

Kalp krizinin belirtileri kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Bazı belirtiler çok ani ve şiddetli başlarken bazıları yavaş yavaş gelişip saatler içinde kötüleşebilir.

Kalp krizinin başlıca belirtileri şunlardır:

• Göğüste ağrı, baskı veya sıkışma hissi. En sık görülen belirtidir. Göğsün ortasında ya da solunda bir baskı, sıkışma ya da ağırlık hissi oluşabilir. Bu his birkaç dakikadan uzun sürebilir ya da gelip geçebilir. Bazı kişiler bunu ağrı olarak değil, yanma ya da dolgunluk hissi olarak tarif edebilir.
• Ağrının kola, çeneye, boyuna ya da sırta yayılması. Göğüs ağrısı sol kola, omzuna, çeneye, boyuna ya da sırta yayılabilir. Özellikle sol kola yayılma kalp kriziyle güçlü biçimde ilişkilidir.
• Nefes darlığı. Göğüs ağrısıyla birlikte ya da tek başına ortaya çıkabilir. Özellikle kadınlarda nefes darlığı ön planda olabilir.
• Soğuk terleme. Ani soğuk terleme, özellikle göğüs ağrısıyla birlikte görüldüğünde önemli bir uyarı işaretidir.
• Bulantı ve kusma. Özellikle kadınlarda ve kalbin alt bölümünü etkileyen kalp krizlerinde bulantı ve kusma ön planda gelebilir; bazen mide sorunu olarak karıştırılabilir.
• Baş dönmesi ve bayılma hissi. Kalbin yeterince kan pompalayamaması beyne giden kan akışını azaltabilir ve baş dönmesi ya da bayılma hissine yol açabilir.
• Aşırı yorgunluk ve halsizlik. Özellikle kadınlarda kalp krizi günler hatta haftalar öncesinde olağandışı yorgunluk şeklinde kendini gösterebilir.

Belirtiler şu gruplarda daha hafif ya da farklı seyredebilir:

• Kadınlarda göğüs ağrısı daha az belirgin olabilir; bunun yerine bulantı, sırt ağrısı, çene ağrısı ve yorgunluk daha ön planda gelebilir.
• Diyabetli kişilerde sinir hasarı nedeniyle ağrı hissi azalabileceğinden kalp krizi hiç ağrı olmaksızın geçebilir.
• Yaşlı bireylerde belirtiler daha silik olabilir ve yalnızca yorgunluk ya da nefes darlığı şeklinde kendini gösterebilir.

Ne Zaman 112 Aranmalı

Kalp krizi şüphesinde her dakika önemlidir. Aşağıdaki belirtilerden birini ya da birkaçını yaşıyorsanız hemen 112'yi arayın:

• Birkaç dakikadan uzun süren göğüs ağrısı, baskı ya da sıkışma hissi
• Göğüs ağrısının kola, çeneye, boyuna ya da sırta yayılması
• Göğüs ağrısıyla birlikte soğuk terleme, bulantı ya da baş dönmesi
• Açıklanamayan ani nefes darlığı
• Bayılma ya da bilinç kaybı

Kendiniz araba kullanarak hastaneye gitmeyin. Ambulans ekibi yolda müdahale edebilir ve hastaneyi önceden hazırlayabilir; bu da tedaviye geçiş süresini önemli ölçüde kısaltır.

Aspirine alerjiniz yoksa ve daha önce doktorunuz aspirin almayın demediyse 112'yi beklerken 300 mg aspirin çiğneyebilirsiniz. Ancak öncelik her zaman 112'yi aramaktır.

Nedenleri

Kalp krizlerinin büyük çoğunluğu, yıllar içinde koroner arterlerde gelişen ateroskleroz sürecinin bir sonucudur.

• Ateroskleroz ve plak oluşumu. Yıllar içinde koroner arterlerin iç duvarında kolesterol ve yağlı maddeler birikerek plak adı verilen yapılar oluşturur. Bu plaklar damarı daraltır ve kan akışını kısıtlar. Bir plak yırtıldığında ya da çatladığında üzerinde hızla pıhtı oluşur ve damarı tamamen tıkayabilir. Bu ani tıkanma kalp krizidir.
• Koroner arter spazmı. Nadir durumlarda koroner arter belirgin bir tıkanıklık olmaksızın ani bir spazm geçirebilir ve kan akışı geçici olarak durabilir. Bu tablo özellikle sigara kullanan ya da uyuşturucu madde kullanan genç kişilerde görülebilir.
• Spontan koroner arter disseksiyonu (SCAD). Özellikle genç kadınlarda görülebilen bu nadir durumda koroner arterin iç duvarı kendiliğinden yırtılarak kan akışını engeller. Bilinen klasik risk faktörleri olmayan genç kadınlarda kalp krizinin nedenlerinden biri olabilir.

Risk Faktörleri

Kalp krizi için bazı risk faktörleri değiştirilemez olmakla birlikte pek çoğu yaşam tarzı değişiklikleri ve tedaviyle kontrol altına alınabilir.

Değiştirilemeyen risk faktörleri şunlardır:

• İleri yaş. Erkeklerde 45, kadınlarda 55 yaşından sonra kalp krizi riski belirgin biçimde artar.
• Erkek cinsiyet. Erkekler kadınlara kıyasla daha erken yaşlarda kalp krizi geçirebilir. Kadınlarda menopoz sonrasında risk hızla artar.
• Aile öyküsü. Birinci derece akrabalarda 55 yaşından önce kalp hastalığı ya da kalp krizi öyküsü kişisel riski artırır.

Değiştirilebilir risk faktörleri şunlardır:

• Sigara kullanımı. Koroner arterlere doğrudan zarar verir, plak oluşumunu hızlandırır ve pıhtılaşma eğilimini artırır. Kalp krizi için en önemli önlenebilir risk faktörlerinden biridir.
• Yüksek tansiyon. Kontrol altına alınmayan hipertansiyon koroner arterlerin duvarlarını zayıflatır ve plak oluşumunu kolaylaştırır.
• Yüksek kolesterol. Özellikle LDL kolesterolünün yüksek olması plak oluşumunu hızlandırır. HDL kolesterolünün düşük olması da riski artırabilir.
• Diyabet. Yüksek kan şekeri koroner arterlere zarar verir ve kalp krizi riskini iki ila dört kat artırabilir.
• Obezite. Fazla kilo hem kalp üzerinde doğrudan yük oluşturur hem de hipertansiyon, diyabet ve yüksek kolesterol gibi diğer risk faktörlerini artırır.
• Hareketsiz yaşam. Fiziksel aktivite eksikliği birçok kardiyovasküler risk faktörünü olumsuz etkiler.
• Kronik stres ve depresyon. Kronik stres kan basıncını yükseltebilir ve pıhtılaşma eğilimini artırabilir. Depresyonun da kalp krizi riskiyle ilişkili olduğu düşünülmektedir.
• Aşırı alkol tüketimi. Düzenli ve fazla miktarda alkol tüketimi tansiyonu artırabilir ve kalp kasına zarar verebilir.
• Uyku apnesi. Tedavi edilmemiş uyku apnesi gece boyunca oksijen düşüşlerine yol açar ve kalp üzerinde ek bir yük oluşturur.

Komplikasyonları

Kalp krizi geçiren kişilerde, özellikle tedavi geciktiğinde ya da büyük bir kalp kası alanı etkilendiğinde, çeşitli komplikasyonlar gelişebilir.

• Kalp yetmezliği. Kalp krizinin bıraktığı hasar kalbin pompalama gücünü azaltabilir. Etkilenen alan büyüdükçe kalp yetmezliği gelişme riski artar. Nefes darlığı, yorgunluk ve bacak şişliği belirtileri arasında yer alabilir.
• Ritim bozuklukları. Kalp krizinin ardından kalbin elektriksel sistemi bozulabilir ve çeşitli ritim bozuklukları gelişebilir. Bazıları geçici ve hafif olabilirken bazıları hayatı tehdit edebilir.
• Kardiyojenik şok. Çok büyük bir kalp krizinde kalp yeterince kan pompalayamaz hale gelebilir; kan basıncı kritik biçimde düşer ve organlar yeterince kan alamaz. Acil yoğun bakım gerektiren çok ciddi bir tablodur.
• Kalp duvarında yırtılma. Nadiren kalp krizinin bıraktığı hasar kalp kasının bir bölümünün yırtılmasına yol açabilir. Bu çok ciddi ve acil bir komplikasyondur.
• Pıhtı oluşumu ve inme. Kalp krizinin ardından kalp içinde pıhtı oluşabilir ve bu pıhtılar beyne giderek inmeye yol açabilir.
• Depresyon ve anksiyete. Kalp krizi geçirenlerin önemli bir kısmında depresyon ve kaygı bozukluğu görülebilir. Bu durum tedavi uyumunu ve uzun vadeli iyileşmeyi etkileyebilir; psikolojik destek bu nedenle iyileşme sürecinin önemli bir parçasıdır.

Antibiyotiğe bağlı ishal, antibiyotik kullanımı sırasında ya da kullanımından kısa süre sonra ortaya çıkan ishal durumudur. Antibiyotikler, hedefledikleri zararlı bakterileri yok ederken bağırsaklardaki faydalı bakterileri de etkileyebilir. Bu denge bozulduğunda sindirim sistemi normalden farklı çalışmaya başlayabilir ve ishal gelişebilir.

Antibiyotik kullanan kişilerin yaklaşık yüzde beşi ile yirmi arasında bir kısmında ishal görülebileceği düşünülmektedir. Bu oran kullanılan antibiyotiğin türüne, kişinin yaşına ve genel sağlık durumuna göre değişebilir. Çoğu vakada ishal hafif seyredebilir ve antibiyotik tedavisi tamamlandığında ya da kesildikten birkaç gün içinde kendiliğinden geçebilir.

Ancak bazı vakalarda antibiyotik kullanımı bağırsaklarda Clostridioides difficile (C. diff olarak da bilinir) adlı bir bakterinin aşırı çoğalmasına zemin hazırlayabilir. Bu bakteri bağırsak iltihabına ve çok daha ciddi bir ishale yol açabilir. C. difficile enfeksiyonu özellikle yaşlı bireylerde, hastanede yatan hastalarda ve bağışıklık sistemi zayıf kişilerde daha sık ve daha ağır seyredebilir.

Antibiyotiğe bağlı ishali tanımak ve gerektiğinde doktora başvurmak hem iyileşmeyi hızlandırabilir hem de komplikasyonların önüne geçebilir.

Belirtileri

Antibiyotiğe bağlı ishalin belirtileri hafif bir rahatsızlıktan oldukça ciddi bir tabloya kadar geniş bir yelpazede yer alabilir. Belirtilerin şiddeti büyük ölçüde nedenin ne olduğuna bağlı olabilir.

Hafif antibiyotiğe bağlı ishalde görülebilecek belirtiler şunlardır:

• Günde birkaç kez yumuşak ya da sulu dışkı. En sık görülen belirtidir. Dışkı kıvamı normalden daha yumuşak olabilir ya da tamamen sıvı kıvamına gelebilir. Bu durum antibiyotik kullanımı süresince devam edebilir ve ilacın bırakılmasından birkaç gün sonra düzelebilir.
• Karın krampları ve gaz. Bağırsak florasındaki değişiklik karın ağrısı, kramp ve şişkinliğe neden olabilir.
• Hafif bulantı. Bazı kişilerde antibiyotik kullanımıyla birlikte hafif bulantı da eşlik edebilir.

C. difficile enfeksiyonuna bağlı daha ciddi tabloda görülebilecek belirtiler şunlardır:

• Çok sık ve bol sulu ishal. Günde üç ya da daha fazla kez, hatta çok daha sık tekrarlayan sulu dışkı görülebilir. Bu durum vücuttan ciddi miktarda sıvı kaybına yol açabilir.
• Karın ağrısı ve hassasiyet. Karın bölgesinde belirgin bir ağrı, kramp ya da dokunulduğunda hassasiyet hissedilebilir.
• Ateş. C. difficile enfeksiyonunda sıklıkla ateş görülebilir. Ateşin varlığı durumun basit bir ishale kıyasla daha ciddi olabileceğine işaret edebilir.
• Kanlı ya da mukuslu dışkı. Dışkıda kan ya da mukus görülmesi bağırsak iltihabının işareti olabilir ve mutlaka değerlendirilmesi gerekebilir.
• Bulantı ve iştah kaybı. Genel olarak kendini kötü hissetme, bulantı ve yemek yemeye isteksizlik eşlik edebilir.

Ne Zaman Doktora Görünmeli

Her ishal durumu için doktora gitmek gerekmeyebilir; ancak bazı belirtiler dikkat gerektiribilir.

Aşağıdaki durumlarda doktora başvurmanız önerilir:

• İshal antibiyotiği bıraktıktan sonra iki günden uzun sürüyorsa
• Günde dörtten fazla sulu dışkı oluyorsa
• Karın ağrısı şiddetli ya da sürekli bir hal alıyorsa
• Ateş eşlik ediyorsa
• Çok su içmenize rağmen ağız kuruluğu, baş dönmesi ya da idrarda azalma gibi su kaybı belirtileri gelişiyorsa
• Yaşlı bir birey, küçük bir çocuk ya da bağışıklık sistemi zayıf bir kişiyseniz

Aşağıdaki durumlarda derhal doktora başvurun ya da acile gidin:

• Dışkıda kan ya da koyu renk görülüyorsa
• Çok yüksek ateş varsa
• Karın çok sert ve ağrılıysa
• Bayılma ya da aşırı halsizlik hissediliyorsa
• Dışkı yapamıyorsanız ama karın ağrınız şiddetli artıyorsa (bağırsak tıkanması ya da ileus belirtisi olabilir)

Nedenleri

Antibiyotiğe bağlı ishalin temel nedeni, antibiyotiklerin bağırsaklardaki bakteri dengesini bozmasıdır. Bağırsaklarımızda trilyonlarca bakteri yaşar ve bu bakteriler sindirim sağlığı, bağışıklık sistemi ve genel sağlık için büyük önem taşıyabilir. Antibiyotikler enfeksiyona neden olan bakterileri hedef alırken maalesef bu faydalı bakterileri de etkileyebilir.

• Bağırsak florasının bozulması. Faydalı bakteri sayısının azalması bağırsak hareketlerini düzenleyen mekanizmaları bozabilir. Bağırsak içeriğinin normalden daha hızlı geçmesi ve suyun yeterince emilememesi ishale neden olabilir.
• C. difficile enfeksiyonu. Normal koşullarda bağırsaklardaki faydalı bakteriler C. difficile'nin aşırı çoğalmasını engelleyebilir. Antibiyotikler bu koruyucu bakterileri azalttığında C. difficile kontrolsüz biçimde çoğalabilir ve bağırsak duvarını tahriş eden toksinler üretebilir. Bu durum özellikle geniş spektrumlu antibiyotiklerle, uzun süreli antibiyotik tedavisiyle ve hastane ortamında daha sık görülebilir.
• Antibiyotiğin sindirim sistemi üzerindeki doğrudan etkisi. Bazı antibiyotikler bağırsak hareketlerini doğrudan hızlandırabilir. Özellikle eritromisin ve amoksisilin-klavulanik asit gibi bazı antibiyotikler bu etkiyle daha sık ishal yapabilir.

Risk Faktörleri

Antibiyotiğe bağlı ishal riskini artırabilecek bazı faktörler şunlardır:

• Geniş spektrumlu antibiyotikler. Klindamisin, amoksisilin-klavulanik asit, sefalosporinler ve florokinolonlar gibi geniş spektrumlu antibiyotikler daha fazla sayıda bakteri türünü etkileyebildiğinden bağırsak florasını daha fazla bozabilir ve ishal riskini artırabilir.
• Uzun süreli antibiyotik kullanımı. Tedavi ne kadar uzun sürer ve kullanılan antibiyotik dozu ne kadar yüksek olursa ishal riski de o kadar artabilir.
• İleri yaş. 65 yaş üstündeki bireylerde hem antibiyotiğe bağlı ishal hem de C. difficile enfeksiyonu daha sık görülebilir. Yaşla birlikte bağırsak florasının çeşitliliği azalabilir ve bağışıklık sistemi daha az etkili çalışabilir.
• Hastanede yatmak. Hastane ortamı C. difficile sporlarını barındırabilir ve hastanedeki hastalarda bu enfeksiyona yakalanma riski daha yüksek olabilir.
• Bağışıklık sistemi zayıflığı. Kemoterapi, uzun süreli kortikosteroid kullanımı ya da HIV gibi bağışıklığı baskılayan durumlar, bağırsak enfeksiyonlarına karşı savunmayı zayıflatabilir.
• Daha önce C. difficile enfeksiyonu geçirmiş olmak. C. difficile enfeksiyonu geçirenlerde antibiyotik kullanımında tekrarlama riski daha yüksek olabilir.
• Proton pompa inhibitörleri (mide asidi azaltan ilaçlar) kullanmak. Bu ilaçların C. difficile enfeksiyonu riskini artırabileceğini düşündüren bazı çalışmalar bulunmaktadır; ancak bu ilişki hâlâ araştırılmaktadır.

Tanısı

Antibiyotiğe bağlı ishal tanısı büyük çoğunlukla klinik değerlendirmeyle konabilir. Ancak C. difficile enfeksiyonu düşünülüyorsa bazı testler gerekebilir.

• Tıbbi öykü değerlendirmesi. Doktorunuz hangi antibiyotiği ne kadar süreyle kullandığınızı, ishalling ne zaman başladığını ve nasıl bir seyir izlediğini soracaktır. Bu bilgiler çoğu zaman tanıyı yönlendirmek için yeterli olabilir.
• Dışkı testi. C. difficile enfeksiyonundan şüpheleniliyorsa dışkı örneğinde C. difficile toksinleri ya da bakterinin kendisi araştırılabilir. Bu test C. difficile'nin tanısını doğrulamak için en güvenilir yöntemlerden biri olabilir.
• Kan testleri. Ateş, ciddi karın ağrısı ya da genel durum bozukluğu varsa enfeksiyon ve iltihap belirteçlerini değerlendirmek amacıyla kan testleri istenebilir.
• Kolonoskopi ya da sigmoidoskopi. Ciddi vakalarda ya da tanı netleştirilemediğinde bağırsak duvarını doğrudan görüntülemek amacıyla endoskopik yöntemlere başvurulabilir. C. difficile'ye bağlı psödomembranöz kolit adı verilen tabloda bağırsak duvarında karakteristik değişiklikler görülebilir.

Tedavisi

Tedavi yaklaşımı ishaling ne kadar ciddi olduğuna ve C. difficile enfeksiyonunun bulunup bulunmadığına göre farklılık gösterebilir.

• Antibiyotiği kesmek ya da değiştirmek. Hafif vakalarda antibiyotiği kesmek ya da daha dar spektrumlu bir alternatife geçmek ishali çözebilir. Ancak antibiyotiği kendi kararınızla kesmemelisiniz; altta yatan enfeksiyonun tedavisi tamamlanmadan antibiyotiği bırakmak bazı durumlarda ciddi sorunlara yol açabilir. Bu karar doktorunuzla birlikte alınmalıdır.
• Sıvı ve elektrolit desteği. İshal vücuttan önemli miktarda sıvı ve mineral kaybına yol açabilir. Bol su içmek, ayran, tuzlu çorba ya da eczaneden temin edilebilecek oral rehidrasyon solüsyonları bu kaybı yerine koymaya yardımcı olabilir. Ciddi vakalarda hastanede damar yoluyla sıvı verilmesi gerekebilir.
• C. difficile enfeksiyonunun tedavisi. C. difficile enfeksiyonu tespit edildiğinde bu bakteriye karşı etkili olan özel antibiyotikler kullanılabilir. Vankomisin ve fidaksomisin bu amaçla sık kullanılan seçenekler arasında yer alabilir. Metronidazol daha hafif vakalarda tercih edilebilir. Tedavi süresi genellikle 10 ila 14 gün olabilir.
• Probiyotikler. Bazı araştırmalar probiyotiklerin antibiyotiğe bağlı ishal riskini azaltmaya yardımcı olabileceğini düşündürmektedir. Özellikle Lactobacillus rhamnosus GG ve Saccharomyces boulardii içeren probiyotiklerin bu konuda en fazla destekleyici veriye sahip olduğu bildirilmektedir. Ancak probiyotiklerin etkinliği kişiden kişiye değişebilir ve tüm bireyler için uygun olmayabilir; kullanmadan önce doktorunuzla görüşmeniz önerilir.
• Fekal mikrobiyota transplantasyonu (FMT). Tekrarlayan C. difficile enfeksiyonlarında standart antibiyotik tedavisinin yeterli sonuç vermediği durumlarda sağlıklı bir donörün bağırsak florasının hastaya aktarılması söz konusu olabilir. Bu yöntem tekrarlayan C. difficile vakalarında oldukça etkili sonuçlar verebileceği bildirilmektedir ve seçilmiş vakalarda bir seçenek olarak değerlendirilebilir.
• Antidiyareiklerden kaçınmak. Loperamid gibi ishal kesici ilaçlar antibiyotiğe bağlı ishalde, özellikle C. difficile şüphesi varsa kullanılmamalıdır. Bu ilaçlar bağırsak hareketlerini yavaşlatarak toksinlerin vücutta kalmasına zemin hazırlayabilir ve tabloyu kötüleştirebilir.

Antibiyotiğe Bağlı İshalle Yaşam ve Korunma

Antibiyotiğe bağlı ishal her zaman önlenemeyebilir; ancak riski azaltmaya ve iyileşme sürecini desteklemeye yönelik bazı adımlar atılabilir.

Antibiyotikleri Yalnızca Gerektiğinde Kullanın

Antibiyotikler viral enfeksiyonlarda (grip, soğuk algınlığı gibi) etkili değildir ve gereksiz kullanım bağırsak florasını bozarak hem ishal riskini hem de antibiyotik direncini artırabilir. Antibiyotik yalnızca doktorunuzun gerçekten gerekli gördüğü durumlarda kullanılmalıdır.

Antibiyotiği Düzenli ve Tam Kullanın

Antibiyotiği yarıda kesmek hem tedaviyi yetersiz kılabilir hem de ileride daha dirençli enfeksiyonlara zemin hazırlayabilir. Öte yandan gereksiz yere uzun süre kullanmak da bağırsak florasını daha fazla bozabilir. Doktorunuzun önerdiği süre ve dozda kullanmak en doğru yaklaşımdır.

Probiyotik Kullanımını Değerlendirin

Antibiyotik tedavisi sırasında probiyotik almak bazı kişilerde ishal riskini azaltabilir. Bu konuyu doktorunuzla konuşarak sizin için uygun olup olmadığını öğrenebilirsiniz.

Beslenmeye Dikkat Edin

İshal süresince yağlı, baharatlı ve yüksek lifli gıdalardan geçici olarak kaçınmak bağırsak tahrişini azaltabilir. Pirinç, haşlanmış patates, muz, haşlanmış tavuk gibi kolay sindirilen besinler tercih edilebilir. Kafein ve alkol bağırsak hareketlerini hızlandırabileceğinden bu dönemde kısıtlanması önerilir.

El Hijyenine Özen Gösterin

C. difficile sporları çevrede uzun süre canlı kalabilir ve elden ele ya da yüzeyler aracılığıyla bulaşabilir. Özellikle tuvalet kullanımından sonra sabun ve suyla iyice el yıkamak bu riski azaltabilir. Alkol bazlı el dezenfektanları C. difficile sporlarına karşı yeterince etkili olmayabilir; bu nedenle sabun ve su öncelikli tercih olabilir.

Randevuya Hazırlanma

Antibiyotiğe bağlı ishal şikayetiyle doktora gitmeden önce bazı bilgileri hazırlamak tanı ve tedavi sürecini kolaylaştırabilir.

Yapabilecekleriniz:

• Hangi antibiyotiği ne kadar süredir kullandığınızı not edin
• İshalin ne zaman başladığını ve günde kaç kez dışkıladığınızı aktarın
• Dışkının kıvamını, rengini ve kan ya da mukus içerip içermediğini gözlemleyin
• Ateş, karın ağrısı ya da su kaybı belirtileri varsa belirtin
• Kullandığınız tüm ilaçları listeleyin
• Daha önce C. difficile enfeksiyonu geçirip geçirmediğinizi ya da yakın zamanda hastanede yatıp yatmadığınızı aktarın

Doktorunuza sorabileceğiniz sorular şunlardır:

• İshalim C. difficile enfeksiyonundan kaynaklanıyor olabilir mi?
• Antibiyotiğimi kesebilir ya da değiştirebilir miyim?
• Probiyotik kullanmam faydalı olabilir mi?
• Hangi besinleri tüketmeli ya da kaçınmalıyım?
• Yeterince sıvı aldığımı nasıl anlarım?
• Ne zaman iyileşmemi bekleyebilirim?

Doktorunuzun size sorabileceği sorular şunlardır:

• Hangi antibiyotiği kullanıyorsunuz ve ne zamandır?
• İshal ne zaman başladı ve günde kaç kez oluyor?
• Dışkıda kan ya da mukus görüyor musunuz?
• Ateşiniz var mı?
• Karın ağrınız var mı, ne kadar şiddetli?
• Hastanede yatıyor musunuz ya da yakın zamanda yattınız mı?
• Bağışıklık sisteminizi etkileyen bir hastalığınız ya da ilaç kullanımınız var mı?

Şarbon, Bacillus anthracis adlı bir bakteri tarafından oluşturulan ciddi bir enfeksiyon hastalığıdır. Bu bakteri doğada spor adı verilen çok dayanıklı yapılar oluşturabilir; bu sporlar toprakta onlarca yıl canlı kalabilir ve olumsuz koşullara karşı son derece dirençlidir. Şarbon esas olarak hayvanları etkileyen bir hastalıktır; ancak insanlar enfekte hayvanlarla, hayvan ürünleriyle ya da kasıtlı olarak kullanılan biyolojik maddelerle temas ettiklerinde hastalanabilirler.

Şarbon insandan insana bulaşmaz. Hastalık, sporun vücuda giriş yoluna göre farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Deri yoluyla bulaşan form en sık ve en hafif seyredeni olabilirken, solunum yoluyla bulaşan form çok daha ciddi bir tablo oluşturabilir. Sindirim yoluyla bulaşma ise az pişirilmiş enfekte hayvan etinin yenilmesiyle gerçekleşebilir.

Dünyada şarbon vakalarının büyük çoğunluğu hayvancılıkla geçimini sağlayan ya da hayvan ürünleriyle çalışan kişilerde görülmektedir. Gelişmekte olan ülkelerde, özellikle Orta Asya, Afrika ve Orta Doğu'da daha sık karşılaşılabilmektedir. Türkiye'de de zaman zaman hayvan şarbonu salgınları bildirilmekte ve bu salgınlarla ilişkili insan vakaları görülebilmektedir.

Şarbon erken teşhis edildiğinde antibiyotiklerle başarıyla tedavi edilebilen bir hastalıktır. Ancak özellikle solunumsal formda tanı gecikirse tablo çok hızlı kötüleşebilir. Bu nedenle risk grubundaki kişilerin belirtileri tanıması ve erken başvurması büyük önem taşıyabilir.

Şarbon Türleri

Şarbon, sporun vücuda hangi yoldan girdiğine göre farklı klinik tablolarla kendini gösterebilir.

• Deri şarbonu (kutanöz şarbon). En sık görülen formdur; tüm şarbon vakalarının büyük çoğunluğunu oluşturabilir. Bacillus anthracis sporları deri üzerindeki küçük bir kesik, sıyrık ya da böcek ısırığı aracılığıyla vücuda girebilir. Başlangıçta tahriş edici olmayan küçük bir kabarcık oluşabilir; bu kabarcık birkaç gün içinde ülsere dönüşerek ortasında siyah bir kabuk oluşturabilir. Bu karakteristik siyah kabuk şarbonun Türkçe adının kaynağı olabilir. Erken tedavi edildiğinde deri şarbonu çoğunlukla iyi seyredebilir.
• Solunumsal şarbon (inhalasyon şarbonu). En ağır seyreden formdur. Şarbon sporlarının solunması sonucu gelişebilir. Başlangıçta grip benzeri belirtiler görülebilir; ancak birkaç gün içinde tablo çok hızlı kötüleşebilir ve ağır solunum yetmezliği gelişebilir. Bu form doğal koşullarda son derece nadir olmakla birlikte biyolojik silah olarak kullanılan şarbonda başlıca endişe kaynağı olabilir.
• Gastrointestinal şarbon. Az pişirilmiş ya da çiğ enfekte hayvan etinin yenmesiyle oluşabilir. Karın ağrısı, bulantı, kusma, ishal ve ateş başlıca belirtiler arasında sayılabilir. Ağır vakalarda bağırsak kanaması ve şok gelişebilir.
• Enjeksiyon şarbonu. Uyuşturucu madde kullanıcılarında, özellikle eritin deri altına ya da kas içine enjekte edenlerde bildirilmiştir. Deri şarbonuna benzer ancak çok daha hızlı yayılan ve daha ağır seyreden bir tablo oluşturabilir.

Belirtileri

Şarbonun belirtileri hastalığın türüne ve vücuda giriş yoluna göre önemli farklılıklar gösterebilir.

Deri şarbonunda görülebilecek belirtiler şunlardır:

• Kaşıntısız kabarık bir leke ya da kabarcık. Sporla temas edilen bölgede genellikle 1 ila 5 gün içinde küçük, tahriş edici olmayan bir kabarcık oluşabilir. Bu kabarcık çoğunlukla kaşıntı ya da ağrıya yol açmayabilir; bu nedenle başlangıçta böcek ısırmasıyla karıştırılabilir.
• Veziküller ve ülser oluşumu. Kabarcık birkaç gün içinde büyüyebilir, etrafında küçük su dolu kabarcıklar oluşabilir ve ardından merkezi ülsere dönüşebilir.
• Siyah kabuk (eskar). Ülserin merkezinde siyah, ağrısız bir kabuk oluşması şarbonun en karakteristik bulgusu olabilir. Bu görünüm hastalığa Yunanca "kömür" anlamına gelen anthrakis adının verilmesine neden olmuş olabilir.
• Çevredeki dokuda şişlik. Lezyonun etrafında belirgin bir şişlik ve ödem gelişebilir; bu bazen çok belirgin boyutlara ulaşabilir.
• Ateş ve genel halsizlik. Özellikle enfeksiyon ilerlediğinde ateş ve kendini iyi hissetmeme görülebilir.

Solunumsal şarbonda görülebilecek belirtiler şunlardır:

• Erken dönem belirtileri. İlk birkaç günde hafif ateş, kas ağrısı, yorgunluk ve hafif öksürük gibi grip benzeri belirtiler görülebilir. Bu dönemde hastalığı grip ya da soğuk algınlığından ayırt etmek güç olabilir.
• Hızlı kötüleşme. Birkaç gün içinde tablo çok hızlı bozulabilir. Şiddetli nefes darlığı, göğüs ağrısı, yüksek ateş, terleme ve şok gelişebilir. Bu aşamada tıbbi acil durumu yönetmek son derece güç olabilir.

Gastrointestinal şarbonda görülebilecek belirtiler şunlardır:

• Karın ağrısı ve kramplar
• Bulantı ve kusma (kanlı olabilir)
• Ateş
• Şiddetli ishal (kanlı olabilir)
• Boğazda ya da ağızda ağrı ve yutma güçlüğü (orofaringeal form)

Ne Zaman Doktora Görünmeli

Şarbon günlük yaşamda nadiren karşılaşılan bir hastalık olmakla birlikte, risk grubundaki kişilerin belirtileri tanıması hayat kurtarıcı olabilir.

Aşağıdaki durumlarda doktora başvurmanız önerilir:

• Hasta ya da ölü bir hayvanla temas ettikten sonra derinizde açıklanamayan bir kabarcık ya da ülser oluştuysa
• Hayvan derisi, yünü ya da kemik gibi hayvan ürünleriyle çalışıyorsanız ve derinizde şüpheli bir lezyon fark ettiyseniz
• Şarbon görülen ya da şüphelenilen bir bölgede iseniz ve ateş, halsizlik gibi belirtiler geliştiyse
• Az pişirilmiş ya da çiğ et yedikten sonra şiddetli karın ağrısı, kusma ya da ishal başladıysa

Aşağıdaki durumlarda derhal 112'yi arayın ya da acile başvurun:

• Şarbon riskiyle ilişkili bir ortamda bulunduktan sonra ani ve şiddetli nefes darlığı, göğüs ağrısı ya da yüksek ateş gelişirse
• Deri lezyonunun çevresinde çok hızlı gelişen ve yayılan belirgin bir şişlik oluşursa
• Genel durumunuz hızlı kötüleşiyorsa

Nedenleri ve Bulaşma Yolları

Şarbona neden olan Bacillus anthracis bakterisi, elverişsiz koşullarda spor oluşturarak yıllarca toprağa gömülü halde canlı kalabilir. İnsanlara bulaşma birkaç farklı yolla gerçekleşebilir.

• Enfekte hayvanlarla doğrudan temas. Şarbon öncelikle koyun, keçi, sığır, at ve deve gibi otobur hayvanları etkileyen bir hastalıktır. Enfekte ya da şarbondan ölmüş bir hayvanın derisiyle, kanıyla ya da dokusuyla doğrudan temas deri şarbonuna zemin hazırlayabilir. Özellikle hayvanlarda kesik, sıyrık ya da yara varken bu temas riski artabilir.
• Enfekte hayvan ürünleriyle temas. İşlenmemiş hayvan derisi, yünü, kılı, kemiği ya da boynuzuyla çalışmak sporlarla temas riskini artırabilir. Özellikle yeterince sterilize edilmemiş hayvan ürünleri kaynaklı olmak üzere davul derisi ya da geleneksel müzik aletleri gibi ürünlerden de bulaşma bildirilmiştir.
• Enfekte eti yemek. Az pişirilmiş ya da çiğ şarbon hayvanı etinin tüketilmesi gastrointestinal şarbona yol açabilir. Yeterince pişirilmiş et bu riski büyük ölçüde ortadan kaldırabilir.
• Sporların solunması. Şarbon sporlarını içeren tozun solunması solunumsal şarbona neden olabilir. Doğal koşullarda bu durum çok nadiren görülebilir; ancak tarihsel süreçte biyolojik silah olarak kullanılması nedeniyle önemli bir endişe kaynağı olmaya devam edebilir.
• İnsandan insana bulaşma olmaz. Şarbon hastalığı insandan insana geçmez. Hasta bir kişiyle temas etmek ya da aynı ortamı paylaşmak hastalığı bulaştırmaz.

Risk Faktörleri

Şarbon riskini artırabilecek bazı faktörler şunlardır:

• Hayvancılıkla uğraşmak. Çoban, çiftçi, veteriner ve mezbaha çalışanları gibi otobur hayvanlarla doğrudan temas halinde olan kişiler daha yüksek risk altında olabilir. Özellikle şarbon vakalarının görüldüğü bölgelerde bu risk artabilir.
• Hayvan ürünleriyle çalışmak. Deri işlemecileri, yün işçileri, kemik tozu ve hayvansal gübre gibi ürünlerle çalışanlar risk altında olabilir.
• Şarbon görülen bölgelerde yaşamak ya da seyahat etmek. Orta Asya, Orta Doğu, Afrika ve Güney Amerika'nın bazı bölgelerinde şarbon hâlâ endemik olabilir. Bu bölgelere seyahat edenler veya burada yaşayanlar risk altında olabilir.
• Biyolojik tehdit ortamlarında çalışmak. Askeri personel, acil müdahale ekipleri ve biyolojik savunma alanında çalışanlar potansiyel biyolojik tehditlerle karşılaşma riski taşıyabilir.
• Uyuşturucu enjeksiyonu. Özellikle Avrupa'da eritin deri altına ya da kas içine enjekte eden kişilerde enjeksiyon şarbonu vakaları bildirilmiştir.

Tanısı

Şarbon tanısı hem klinik belirti ve bulguların hem de laboratuvar testlerinin birlikte değerlendirilmesiyle konabilir. Hastalığın nadir görülmesi nedeniyle tanı gecikmesi yaşanabilir; bu nedenle risk öyküsünü doktorunuzla paylaşmak çok önemli olabilir.

Şarbon tanısında kullanılabilecek yöntemler şunlardır:

• Kültür ve bakteriyolojik inceleme. Deri lezyonundan alınan sürüntü, kan ya da diğer vücut sıvılarından alınan örnekler laboratuvarda incelenerek Bacillus anthracis üretilmeye çalışılabilir. Bu en kesin tanı yöntemlerinden biri olabilir.
• Kan testleri. Kanda iltihap belirteçleri yükselmiş olabilir. Özel antikor testleriyle de şarbon tanısını destekleyen bulgular elde edilebilir.
• PCR testi. Örnekten bakteriye ait genetik materyal aranabilir; bu test hızlı ve güvenilir sonuçlar verebilir.
• Görüntüleme yöntemleri. Solunumsal şarbonda akciğer grafisi ya da bilgisayarlı tomografi göğüs boşluğunda sıvı birikimini ya da genişlemiş lenf bezlerini gösterebilir; bu bulgular şarbon için tipik olabilir.
• Klinik değerlendirme. Deri şarbonunda karakteristik siyah kabuklu ülserin görünümü ve risk öyküsü tanıyı büyük ölçüde destekleyebilir. Doktorunuz mesleki maruziyetinizi, hayvanlarla temasınızı ve coğrafi koşulları da değerlendirebilir.

Tedavisi

Şarbon erken tanı konulduğunda antibiyotiklerle tedavi edilebilen bir hastalıktır. Tedavinin hızla başlanması özellikle solunumsal formda hayat kurtarıcı olabilir.

• Antibiyotik tedavisi. Siprofloksasin ve doksisiklin şarbon tedavisinde en sık kullanılan antibiyotikler arasında yer alabilir. Amoksisilin de bu amaçla kullanılabilir. Tedavi süresi hastalığın türüne ve şiddetine göre değişebilir; solunumsal şarbonda çok daha uzun süreli bir tedavi gerekebilir. Maruziyetten sonra hastalık henüz başlamadan önce de antibiyotik tedavisi önleyici amaçla başlanabilir.
• Antitoksin tedavisi. Obiltoxaximab, raxibacumab ve anthrax antitoksini gibi biyolojik ajanlar şarbonun vücutta oluşturduğu toksinin etkisini nötralize etmeye yardımcı olabilir. Bu tedaviler özellikle ağır solunumsal şarbon vakalarında antibiyotiklerle birlikte kullanılabilir.
• Destekleyici tedavi. Özellikle ağır vakalarda hastane ortamında sıvı tedavisi, solunum desteği ve diğer destekleyici uygulamalar gerekebilir. Solunumsal şarbonda yoğun bakım desteği büyük önem taşıyabilir.
• Deri lezyonunun bakımı. Deri şarbonunda lezyonu kesmek ya da açmak önerilmez; bu durum enfeksiyonun yayılmasına zemin hazırlayabilir. Uygun pansuman ve antibiyotik tedavisiyle çoğu deri lezyonu iyileşebilir.

Korunma

Şarbondan korunmak büyük ölçüde mesleki önlemler ve aşılama yoluyla mümkün olabilir.

• Aşılama. Şarbon aşısı yüksek riskli mesleki gruplar için mevcut olabilir. Türkiye'de ve bazı ülkelerde belirli meslek gruplarına (veteriner, çiftçi, askeri personel) önerilmektedir. Genel nüfus için rutin bir aşılama programı bulunmamaktadır.
• Hayvanlarla çalışırken koruyucu önlemler almak. Hasta ya da ölü hayvanlarla çalışırken eldiven, maske ve koruyucu kıyafet kullanmak riski azaltabilir. Hayvan kesimleri sırasında uygun hijyen kurallarına uymak önemli olabilir.
• Hayvan ürünlerini işlerken dikkatli olmak. İşlenmemiş hayvan derisi, yünü ya da kemiğiyle çalışırken koruyucu ekipman kullanmak ve iyi havalandırılmış ortamlarda çalışmak riski azaltabilir.
• Eti iyi pişirmek. Özellikle şarbon görülen bölgelerde etin iyice pişirilmesi gastrointestinal şarbon riskini büyük ölçüde azaltabilir.
• Hasta ya da şüpheli hayvanları yetkililere bildirmek. Şarbondan öldüğünden şüphelenilen bir hayvanı kesmek ya da derisi ile etini işlemek büyük risk oluşturabilir. Bu tür hayvanların bulunması durumunda veteriner hekime ya da ilgili makamlara haber vermek önerilir.
• Maruziyet sonrası önleyici antibiyotik tedavisi. Şarbon sporlarına maruz kalındığından şüpheleniliyorsa doktor tarafından başlanacak önleyici antibiyotik tedavisi hastalığın gelişimini engelleyebilir.

Randevuya Hazırlanma

Şarbon şüphesiyle doktora ya da acile başvururken bazı bilgilerin hazır bulunması tanı sürecini hızlandırabilir.

Yapabilecekleriniz:

• Belirtilerin ne zaman başladığını ve nasıl geliştiğini not edin
• Son birkaç hafta içinde hayvanlarla ya da hayvan ürünleriyle temasınız olduysa aktarın
• Yurt dışı seyahati ya da şarbon görülen bölgelerde bulunma öykünüz varsa belirtin
• Mesleki maruziyetinizi (çiftçilik, hayvancılık, deri işlemeciliği gibi) aktarın
• Kullandığınız tüm ilaçları listeleyin

Doktorunuza sorabileceğiniz sorular şunlardır:

• Bu şarbon olabilir mi?
• Hangi testlerin yapılması gerekiyor?
• Hangi antibiyotiği kullanmam gerekiyor ve ne kadar süre?
• Aile bireylerimin ya da iş arkadaşlarımın da risk altında olma ihtimali var mı?
• Yetkililere bildirim yapılması gerekiyor mu?
• Şarbon aşısı yaptırmalı mıyım?

Doktorunuzun size sorabileceği sorular şunlardır:

• Son zamanlarda hayvan ya da hayvan ürünleriyle temas ettiniz mi?
• Çiftçilik, hayvancılık ya da hayvan ürünleriyle ilgili bir işte mi çalışıyorsunuz?
• Şarbon görülen bir bölgede bulundunuz mu?
• Belirtiler ne zaman ve nasıl başladı?
• Deri lezyonu varsa ne zaman fark ettiniz ve nasıl değişti?
• Başka kişilerde de benzer belirtiler görüldü mü?

Anterior vajinal prolapsus, mesane ile vajinanın ön duvarı arasındaki destek dokusunun zayıflaması sonucunda mesanenin vajina içine doğru sarkmaya başlaması durumudur. Sistosel olarak da bilinir. Mesane tam anlamıyla vajinadan dışarı çıkmaz; ancak ön vajina duvarını iterek vajina içinde bir şişlik ya da dolgunluk oluşturabilir.

Pelvik taban kasları ve bağ dokuları, mesane, rahim ve bağırsak gibi pelvik organları yerli yerinde tutmakla görevlidir. Bu destek yapıları doğum, menopoz ya da uzun süreli ıkınma gibi nedenlerle zayıfladığında organlar doğal konumlarından kayabilir. Anterior vajinal prolapsus bu kaymanın mesanede görülen formudur.

Bu durum kadınlar arasında oldukça yaygındır. Vajinal doğum yapmış kadınların önemli bir kısmında yaşamın bir döneminde bir derece prolapsus gelişebileceği düşünülmektedir. Çoğu vakada belirtiler hafif kalır ve günlük yaşamı önemli ölçüde etkilemez; ancak bazı kişilerde idrar kaçırma, pelvik baskı hissi ve cinsel yaşamda güçlükler gibi rahatsız edici belirtiler ortaya çıkabilir.

Anterior vajinal prolapsus tehlikeli bir durum değildir ve hayatı tehdit etmez. Ancak yaşam kalitesini olumsuz etkiliyorsa çeşitli tedavi seçenekleri mevcut olmaktadır. Hafif vakalarda pelvik taban egzersizleri ile belirtiler önemli ölçüde azalabilirken, daha ileri vakalarda vajinal destek cihazları (pesser) ya da cerrahi düşünülebilir.

Dereceleri

Anterior vajinal prolapsus ciddiyetine göre derecelere ayrılır. Bu derecelendirme hem tedavi kararını hem de beklenen sonuçları şekillendirir.

• Derece 1 (Hafif). Mesane vajina içine çok az miktarda sarkmıştır. Çoğunlukla belirti vermez ya da çok hafif bir dolgunluk hissiyle kendini gösterebilir. Bu derecede genellikle tedavi gerekmeyebilir; pelvik taban egzersizleriyle durumun korunması hedeflenir.
• Derece 2 (Orta). Mesane vajina girişine kadar inmiştir. Oturma ya da efor sırasında hissedilebilir bir şişlik ya da baskı ortaya çıkabilir. Pelvik taban egzersizleri ve pesser bu aşamada etkili olabilir.
• Derece 3 (İleri). Mesane vajina girişinin dışına taşmıştır ve dışarıdan görülebilir bir çıkıntı fark edilebilir. Belirtiler genellikle daha belirgindir ve günlük yaşamı etkileyebilir. Cerrahi seçenekler bu aşamada daha sık değerlendirilebilir.
• Derece 4 (Tam prolapsus). Ön vajina duvarı tamamen dışarı çıkmıştır. Bu en ileri derecedir ve cerrahi tedavi genellikle gerekli olabilir.

Belirtileri

Anterior vajinal prolapsusun belirtileri kişiden kişiye büyük farklılıklar gösterebilir. Bazı kişilerde hiçbir belirti olmayabilirken bazılarında oldukça rahatsız edici bir tablo ortaya çıkabilir. Belirtilerin şiddeti büyük ölçüde prolapsusin ne kadar ilerlediğiyle ilişkili olabilir.

Anterior vajinal prolapsusun başlıca belirtileri şunlar olabilir:

• Vajina içinde ya da vulvada dolgunluk veya baskı hissi. En sık görülen belirtilerden biri olabilir. Gün boyunca ayakta durma ve yürüme gibi aktivitelerle bu his artabilir; uzanmakla azalabilir. Bazı kadınlar bu hissi "aşağıya doğru bir şeyin bastırdığı" ya da "bir şeyin düşmek üzere olduğu" şeklinde tarif edebilir.
• Vajina girişinde hissedilen ya da görülen bir şişlik. Yıkanırken ya da tuvalette kendiliğinden fark edilebilen bu şişlik, özellikle ileri derecelerde belirginleşebilir.
• İdrar kaçırma ya da idrar tutma güçlüğü. Mesanenin konumunun değişmesi idrar yolunu etkileyebilir. Öksürme, hapşırma, gülme ya da egzersiz sırasında idrar kaçması görülebilir. Bazı kişilerde ise tam tersine idrar yapmakta güçlük yaşanabilir; idrar tam olarak boşalmıyor gibi hissedilebilir ya da idrarı başlatmak için ıkınmak gerekebilir.
• Sık idrara çıkma ya da ani sıkışma hissi. Mesanenin yer değiştirmesi ani ve güçlü bir idrara çıkma isteğine neden olabilir. Gece sık sık uyanarak tuvalete gitme ihtiyacı da görülebilir.
• Cinsel ilişki sırasında rahatsızlık ya da ağrı. Bazı kişilerde cinsel ilişki sırasında bir rahatsızlık hissi ya da ağrı oluşabilir. Bu durum hem fiziksel hem de duygusal açıdan cinsel yaşamı etkileyebilir.
• Ayakta uzun süre kaldıktan ya da ağır aktivitelerden sonra belirtilerin artması. Yerçekimi ve artan karın içi basıncı belirtileri kötüleştirebilir. Gün sonunda belirtiler genellikle daha belirgin hissedilirken sabah kalkınca azalmış olabilir.

Ne Zaman Doktora Görünmeli

Anterior vajinal prolapsus belirtilerini fark ettiğinizde bir jinekolog ya da ürojinekolog ile görüşmek önerilir. Bu belirtiler utanç verici gelebilir ve doktora gitmek geciktirilebilir; ancak erken değerlendirme hem tanıyı kolaylaştırır hem de tedavi seçeneklerini genişletebilir.

Aşağıdaki durumlarda doktora başvurmanız önerilir:

• Vajina içinde ya da dışında bir şişlik ya da dolgunluk hissediyorsanız
• İdrar kaçırma, sık idrara çıkma ya da mesaneyi tam boşaltamama gibi belirtiler yaşıyorsanız
• Bu belirtiler günlük yaşamınızı ya da cinsel yaşamınızı olumsuz etkiliyorsa
• Belirtilerinizin zamanla kötüleştiğini fark ediyorsanız

Aşağıdaki durumlarda daha hızlı bir şekilde başvurmanız önerilir:

• İdrar yapamamıyorsanız ya da idrar tam olarak çıkmıyorsa
• Vajina dışına çıkan bir doku görüyor ve bunu içeri itmeye çalışıyorsanız
• Pelvik bölgede şiddetli ağrı hissediyorsanız

Nedenleri

Anterior vajinal prolapsus, mesane ile ön vajina duvarı arasındaki destek dokularının ve kasların zayıflamasıyla ortaya çıkabilir. Bu zayıflama genellikle tek bir nedenden değil birden fazla etkenin birlikte etkisinden kaynaklanabilir.

• Vajinal doğum. En sık görülen neden olabilir. Özellikle uzun süren doğumlar, büyük bebekler, forseps ya da vakum gibi araçlar kullanılarak gerçekleştirilen doğumlar ve ciddi yırtıklar pelvik taban dokularına önemli hasar verebilir. Bu hasarın etkileri doğumdan hemen sonra ortaya çıkmayabileceği gibi, yıllar sonra da kendini gösterebilir.
• Menopoz ve östrojen azalması. Östrojen pelvik taban dokularının sağlıklı kalmasında önemli bir rol oynayabilir. Menopozla birlikte östrojen düzeyinin düşmesi bu dokuların incelip zayıflamasına zemin hazırlayabilir. Bu nedenle prolapsus menopoz sonrası dönemde daha sık görülebilir.
• Kronik ıkınma ve kabızlık. Uzun süreli kabızlık ve bunun sonucunda dışkılarken sürekli ıkınmak pelvik taban kaslarını yorabilir ve zamanla zayıflamalarına neden olabilir.
• Kronik öksürük. Astım, sigara kaynaklı kronik bronşit ya da sürekli öksürüğe yol açan başka durumlar pelvik taban üzerindeki baskıyı artırabilir.
• Ağır kaldırma. İş ya da spor nedeniyle sürekli ağır kaldırmak karın içi basıncı artırarak pelvik taban kaslarını zorlayabilir.
• Obezite. Fazla kilolu olmak pelvik taban üzerindeki sürekli yükü artırabilir ve destek dokularının zayıflamasını hızlandırabilir.
• Genetik yatkınlık. Bazı kadınlar pelvik taban kasları ve bağ dokularında doğuştan gelen bir zayıflık taşıyabilir. Bu durum hiç doğum yapmamış kadınlarda dahi prolapsus gelişimine zemin hazırlayabilir.

Risk Faktörleri

Anterior vajinal prolapsus riskini artırabilecek bazı faktörler şunlardır:

• Birden fazla vajinal doğum. Her vajinal doğum pelvik taban dokularını bir miktar daha zorlayabilir. Doğum sayısı arttıkça risk de artabilir.
• İleri yaş. Yaşla birlikte kaslar ve bağ dokuları doğal olarak güç kaybedebilir. Menopoz sonrası dönemde bu değişim hızlanabilir.
• Aile öyküsü. Annesi ya da kız kardeşinde prolapsus olan kadınlarda risk daha yüksek olabilir; bu durum bağ doku kalitesinin kalıtsal bir bileşeni olduğuna işaret edebilir.
• Obezite. Vücut ağırlığı arttıkça pelvik taban üzerindeki yük de artabilir.
• Sigara kullanımı. Sigara kronik öksürüğe neden olabilir ve bağ doku kalitesini olumsuz etkileyebilir; her iki mekanizma da prolapsus riskini artırabilir.
• Daha önce pelvik bölgede ameliyat geçirmiş olmak. Histerektomi gibi rahim ameliyatları bazı destek yapılarını etkileyebilir ve prolapsus riskini artırabilir.
• Bağ doku hastalıkları. Marfan sendromu ya da Ehlers-Danlos sendromu gibi bağ dokusunu etkileyen hastalıklar, prolapsusa zemin hazırlayabilecek yapısal bir zayıflık oluşturabilir.

Tanısı

Anterior vajinal prolapsus tanısı büyük çoğunlukla pelvik muayeneyle konabilir. Doktorunuz belirtilerinizi dinledikten sonra pelvik muayene yaparak prolapsusin derecesini ve idrar yolunu nasıl etkilediğini değerlendirmeye çalışır.

Tanı sürecinde kullanılabilecek yöntemler şunlardır:

• Pelvik muayene. Doktorunuz sizi hem istirahatte hem de ıkınırken muayene edebilir; çünkü prolapsus ıkınmayla daha belirgin hale gelebilir. Diğer pelvik organların da yerinde olup olmadığını kontrol edebilir; prolapsuslar genellikle birlikte görülebilir.
• İdrar testi ve idrar kültürü. İdrar şikayetleri varsa öncelikle bir idrar yolu enfeksiyonu olup olmadığını dışlamak için istenebilir.
• Ürodinami testi. Mesanenin nasıl dolup boşaldığını değerlendiren bu test, idrar kaçırma ya da idrar yapamama gibi belirtiler mevcutsa uygulanabilir. Cerrahi planlanıyorsa bu test özellikle değerli bilgi sağlayabilir.
• Pelvik ultrasonografi ya da MRI. Tüm vakalarda gerekmeyebilir; ancak tanının netleştirilmesi ya da diğer pelvik yapıların değerlendirilmesi gerektiğinde istenebilir.

Tedavisi

Anterior vajinal prolapsus tedavisi prolapsusin derecesine, belirtilerin ne ölçüde rahatsızlık verdiğine ve kişinin genel sağlık durumu ile tercihlerine göre şekillenir. Her vakanın tedavi gerektirmediğini de belirtmek gerekir; bazı kişilerde yalnızca takip yeterli olabilir.

Tedavi seçenekleri şunlar olabilir:

• Takip (bekleme). Hafif belirtileri olan ya da hiç belirtisi olmayan vakalarda aktif tedavi yerine düzenli kontrollerle izlem tercih edilebilir. Bu süreçte pelvik taban egzersizlerine devam etmek ve risk faktörlerini kontrol altına almak önemli olabilir.
• Pelvik taban kas egzersizleri (Kegel egzersizleri). Pelvik taban kaslarını güçlendirmeye yönelik bu egzersizler hafif ve orta dereceli prolapsuste belirtileri önemli ölçüde azaltabilir. Etki için egzersizlerin düzenli ve doğru biçimde yapılması gerekebilir; bir fizyoterapist ya da pelvik taban uzmanından destek almak başarı oranını artırabilir. Bu egzersizler prolapsusu tamamen geri döndürmez; ancak ilerlemeyi yavaşlatabilir ve belirtileri hafifletebilir.
• Pesser (vajinal destek cihazı). Vajina içine yerleştirilen ve pelvik organları destekleyen bu silikon ya da lateks halka ya da şapka biçimindeki cihaz, cerrahi için uygun olmayan ya da cerrahi istemayan kişilerde etkili bir seçenek olabilir. Doktor tarafından takılıp çıkarılabilir ya da kişinin kendisi kullanabilir. Bazı kişilerde iyi bir yaşam kalitesi sağlayabilir; ancak düzenli kontroller gerekebilir.
• Östrojen tedavisi. Menopoz sonrası dönemdeki kadınlarda düşük doz vajinal östrojen kremi pelvik taban dokularını güçlendirmeye yardımcı olabilir. Cerrahi öncesinde doku kalitesini iyileştirmek amacıyla da kullanılabilir. Bu tedavinin uygun olup olmadığı kişiden kişiye göre farklılık gösterebilir; doktorunuz bireysel durumunuza göre değerlendirme yapacaktır.
• Yaşam tarzı değişiklikleri. Kilo vermek, kabızlığı gidermek, sigara içmemeye özen göstermek ve ağır kaldırmaktan kaçınmak pelvik taban üzerindeki yükü azaltabilir. Bu değişiklikler tek başına prolapsusu iyileştirmeyebilir; ancak hem belirtileri hafifletmeye hem de ilerlemesini yavaşlatmaya katkıda bulunabilir.
• Cerrahi tedavi. Orta ya da ileri dereceli prolapsuste ve belirtilerin yaşam kalitesini önemli ölçüde bozduğu durumlarda cerrahi bir seçenek olarak değerlendirilebilir. En yaygın uygulanan yöntem anterior kolporafi olup vajina ön duvarını ve mesane desteğini güçlendirmeyi amaçlar. Eğer eş zamanlı başka prolapsus türleri ya da rahmin sarkması da mevcutsa bunlar da aynı ameliyatta tedavi edilebilir. Cerrahi sonrası nüks olasılığı mevcut olduğundan yaşam tarzı değişikliklerini sürdürmek ve pelvik taban egzersizlerine devam etmek uzun vadede önem taşıyabilir.

Komplikasyonları

Anterior vajinal prolapsus genellikle hayatı tehdit etmez; ancak tedavi edilmeden uzun süre bırakıldığında bazı komplikasyonlar gelişebilir.

• İdrar yolu enfeksiyonlarının sıklaşması. Mesanenin tam olarak boşalamaması idrar yolu enfeksiyonlarına zemin hazırlayabilir. Bu enfeksiyonlar sık tekrarlayabilir.
• Böbrek sorunları. Nadir olmakla birlikte ileri vakalarda mesanenin tam boşalamaması üriner sistem üzerinde ek bir yük oluşturabilir ve uzun vadede böbrekleri etkileyebilir.
• Prolapsusin ilerlemesi. Tedavi edilmeden ve risk faktörleri kontrol altına alınmadan bırakılan prolapsus zamanla ilerleyebilir. Hafif bir prolapsus orta ya da ileri dereceye geçebilir.
• Cinsel ve psikolojik etkiler. Vajinal şişlik, rahatsızlık hissi ve idrar sorunları cinsel yaşamı olumsuz etkileyebilir. Bu durum zamanla benlik saygısında düşüş, ilişki sorunları ve depresyona zemin hazırlayabilir.

Anterior Vajinal Prolapsusla Yaşam

Anterior vajinal prolapsus tanısı almak başlangıçta endişe verici gelebilir. Ancak pek çok kişi doğru bilgi ve destek sayesinde bu durumla başarılı bir şekilde yaşayabilmektedir.

Pelvik Taban Egzersizlerini Alışkanlık Haline Getirin

Kegel egzersizleri hem mevcut belirtileri azaltmada hem de ilerlemeyi yavaşlatmada etkili olabilir. Bu egzersizlerin doğru yapılması çok önemlidir; yanlış teknikle yapılan egzersizler fayda sağlamayabilir. Bir pelvik fizyoterapist doğru teknikleri öğretebilir ve size özel bir program oluşturabilir.

Kabızlıktan Kaçının

Lif açısından zengin beslenme, yeterli su içmek ve gerekirse doktorunuzun önerisiyle laksatif kullanmak kabızlığı önleyebilir. Dışkılarken ıkınmaktan olabildiğince kaçınmak pelvik taban üzerindeki baskıyı azaltabilir.

Uygun Egzersizler Seçin

Yürüyüş ve yüzme gibi düşük etkili aktiviteler pelvik taban için genellikle güvenli olabilir. Ağırlık kaldırma, yoğun karın egzersizleri ve yüksek etkili spor türleri pelvik taban üzerinde fazla baskı oluşturabilir. Hangi aktivitelerin sizin için uygun olduğunu doktorunuzla konuşmanız önerilir.

Takip Randevularını Aksatmayın

Pesser kullanıyorsanız düzenli kontroller prolapsusin seyrini ve pesser uyumunu değerlendirmek açısından önemli olabilir. Belirtileriniz değişirse ya da kötüleşirse bir sonraki randevuyu beklemeyin.

Psikolojik Destek

Bu durum özellikle cinsel yaşamı etkileyen boyutuyla bazen göz ardı edilen ama önemli bir psikolojik yük oluşturabilir. Bir psikolog ya da çift terapistiyle görüşmek hem kendinizi hem de ilişkinizi desteklemek açısından değerli olabilir.

Randevuya Hazırlanma

Anterior vajinal prolapsus şüphesiyle doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem muayeneyi hem de tedavi planlamasını kolaylaştırabilir.

Yapabilecekleriniz:

• Belirtilerinizin ne zamandan beri sürdüğünü ve nasıl değiştiğini not edin
• Hangi aktivitelerle belirtilerin arttığını ya da azaldığını gözlemleyin
• Kaç doğum yaptığınızı ve doğumların nasıl geçtiğini aktarmaya hazır olun
• İdrar şikayetlerinizi (kaçırma, sıkışma, tam boşalamama) ayrıntılı biçimde not edin
• Kullandığınız tüm ilaçları listeleyin
• Menopoz durumunuzu ve hormonal tedavi kullanıp kullanmadığınızı belirtin
• Sorularınızı önceden yazın

Doktorunuza sorabileceğiniz sorular şunlardır:

• Prolapsusum hangi derecede?
• Tedavi gerektiriyor mu, yoksa takip yeterli mi?
• Pelvik egzersizler benim için ne kadar faydalı olabilir?
• Pesser benim için uygun bir seçenek olabilir mi?
• Ameliyat gerekirse ne tür bir ameliyat önerirsiniz?
• Belirtilerimi kötüleştiren ya da iyileştiren ne gibi şeyler yapabilirim?
• Bu durum ilerleyecek mi?

Doktorunuzun size sorabileceği sorular şunlardır:

• Ne tür belirtiler yaşıyorsunuz ve ne zaman başladı?
• İdrar kaçırıyor musunuz, ne zaman oluyor?
• Mesanenizi tam olarak boşaltabildiğinizi hissediyor musunuz?
• Kaç doğum yaptınız, doğumlarınız nasıl geçti?
• Menopozda mısınız ya da hormonal tedavi kullanıyor musunuz?
• Kabızlık ya da kronik öksürük sorununuz var mı?
• Bu belirtiler günlük yaşamınızı ya da cinsel yaşamınızı etkiliyor mu?

Anorgazmi, yeterli cinsel uyarım olmasına rağmen orgazma ulaşılamaması ya da orgazmın çok uzun süre gecikmesi durumudur. Hem kadınlarda hem erkeklerde görülebilen bu durum, cinsel sağlık sorunları arasında en sık karşılaşılanlardan biridir; ancak utanç ya da mahcubiyet nedeniyle pek çok kişi bu konuyu doktoruyla paylaşmaktan kaçınır.

Anorgazmi zayıflık ya da isteksizlikle ilgili değildir. Orgazm karmaşık bir fizyolojik süreçtir; beyin, sinir sistemi, hormonlar ve kaslar birlikte çalışır. Bu zincirin herhangi bir halkasındaki sorun orgazmı güçleştirebilir ya da tamamen engelleyebilir. Dolayısıyla anorgazmi çoğunlukla tıbbi, psikolojik ya da ilişkisel bir nedenin yansımasıdır.

Anorgazmi yaşayan pek çok kişi cinsel istekten, uyarılma kapasitesinden ya da partnere olan ilgiden yoksun değildir. Sorun tam olarak şudur: uyarım yeterli düzeye ulaşsa da bu son adım, yani orgazm gerçekleşmez.

Anorgazmi tedavi edilebilir bir durumdur. Altta yatan nedene göre psikoterapi, ilaç değişikliği, hormonal tedavi ya da basit yaşam tarzı değişiklikleri çoğu kişide olumlu sonuç vermektedir. Yardım istemek bu konuda atılabilecek en önemli adımdır.

Anorgazmi Türleri

Anorgazmi herkes için aynı biçimde yaşanmaz. Durumun ne zaman ve nasıl ortaya çıktığına göre farklı türleri vardır.

• Primer (yaşam boyu) anorgazmi. Kişinin hiçbir zaman, hiçbir koşulda orgazm yaşamamış olmasıdır. Bu türde genellikle psikolojik etkenler, yetersiz cinsel bilgi ya da cinsellik konusundaki olumsuz inançlar ön plandadır.
• Sekonder (kazanılmış) anorgazmi. Kişi daha önce orgazm yaşayabiliyorken sonradan bu kapasitesini yitirmiştir. Bir hastalık, ilaç, hormonal değişim ya da ilişkisel sorunlar bu değişikliğe yol açmış olabilir.
• Durumsal anorgazmi. Kişi yalnızca belirli koşullarda (örneğin yalnızca mastürbasyonda ya da yalnızca belirli bir partnerle) orgazm yaşayabilmektedir. En sık görülen türdür ve genellikle ilişkisel ya da psikolojik kökenlidir.
• Genel anorgazmi. Kişi hiçbir koşulda, hiçbir uyarım türüyle orgazma ulaşamamaktadır. Hem psikolojik hem de tıbbi nedenlerin araştırılması gerekir.

Belirtileri

Anorgazminin temel belirtisi cinsel uyarıma rağmen orgazma ulaşılamamasıdır. Ancak bu deneyim kişiden kişiye farklılık gösterir.

• Orgazmın hiç gerçekleşmemesi. Yeterli uyarıma rağmen orgazmın bir türlü gerçekleşmemesi en temel belirtidir. Kişi uyarıma yanıt verdiğini hissedebilir, zevk alabilir ancak bu zirveye hiç ulaşamaz.
• Orgazmın çok gecikmesi. Orgazm gerçekleşiyor olabilir ancak çok uzun süre ve yoğun uyarım gerektiriyor olabilir. Bu durum hem kişinin kendisi hem de partneri için yorucu ve hayal kırıklığı yaratıcı hale gelebilir.
• Orgazmın zayıf ya da tatmin edici olmaması. Bazı kişiler orgazm yaşadıklarını hissetseler de bu deneyimin öncekine kıyasla çok daha az yoğun ya da tatmin edici olmadığını ifade eder.
• Cinsel ilişkiden sonra hayal kırıklığı ya da hayal kırıklığının neden olduğu kaçınma. Sürekli orgazma ulaşamamak zamanla cinsel ilişkiden kaçınmaya, ilişkide gerginliğe ve benlik saygısında düşüşe yol açabilir.

Anorgazmi yaşayan kişilerin büyük çoğunluğunda cinsel istek ve uyarılma kapasitesi korunmaktadır. Sorun yalnızca bu son aşamada, yani orgazmda yaşanmaktadır.

Ne Zaman Doktora Görünmeli

Anorgazmi yaşıyorsanız ve bu durum sizi ya da ilişkinizi olumsuz etkiliyorsa bir doktora ya da cinsel sağlık uzmanına başvurmak önemlidir. Bu konuyu paylaşmak zor gelebilir ancak doktorlar bu tür sorunlarla sıkça karşılaşır.

Aşağıdaki durumlarda doktora başvurun:

• Daha önce orgazm yaşayabiliyorken bu kapasitenizi yitirdiyseniz
• Anorgazmi yaşam kalitenizi ya da ilişkinizi olumsuz etkiliyorsa
• Kullandığınız bir ilacın cinsel işlev üzerinde etkisi olduğundan şüpheleniyorsanız
• Menopoz, doğum ya da ameliyat gibi bir değişimin ardından cinsel işlevde gerileme başladıysa
• Cinsellikle ilgili kaygı, utanç ya da olumsuz düşünceler cinsel yaşamınızı kısıtlıyorsa

Nedenleri

Anorgazminin nedenleri fiziksel, psikolojik ve ilişkisel olmak üzere üç geniş başlık altında ele alınabilir. Pek çok vakada bu nedenler iç içe geçmiş biçimde rol oynar.

Fiziksel Nedenler

• İlaçlar. Antidepresanlar, özellikle SSRI grubu ilaçlar (fluoksetin, sertralin, paroksetin gibi), cinsel işlev üzerinde en belirgin olumsuz etkiyi yaratan ilaç grubudur. Orgazm gecikmesi ya da tamamen kaybolması bu ilaçların sık bildirilen yan etkileri arasındadır. Antipsikotikler, bazı tansiyon ilaçları ve bazı doğum kontrol yöntemleri de cinsel işlevi etkileyebilir.
• Hormonal değişiklikler. Menopozla birlikte östrojen düzeyinin düşmesi vajinal kuruluk, azalan kan akışı ve doku değişiklikleri aracılığıyla orgazmı güçleştirebilir. Düşük testosteron düzeyi hem kadınlarda hem erkeklerde cinsel istek ve orgazm kapasitesini olumsuz etkileyebilir. Doğum sonrası dönemde hormonal dalgalanmalar ve emzirme de bu süreçte rol oynayabilir.
• Nörolojik hastalıklar. Multipl skleroz, Parkinson hastalığı, omurilik yaralanmaları ve diyabete bağlı sinir hasarı orgazmı sağlayan sinirsel iletimi bozabilir.
• Pelvik bölge cerrahisi. Histerektomi, prostatektomi ya da pelvik bölgeye yönelik diğer ameliyatlar cinsel işlevi etkileyen sinirlere zarar verebilir.
• Kardiyovasküler hastalıklar. Yetersiz kan akışı cinsel organlara giden kan miktarını azaltır. Kalp hastalığı, yüksek tansiyon ve diyabet bu mekanizma üzerinden cinsel işlevi etkileyebilir.
• Alkol ve madde kullanımı. Kısa vadede uyarılmayı kolaylaştırıyor gibi görünen alkol, aslında sinir iletimini yavaşlatarak orgazmı güçleştirir. Uzun süreli aşırı alkol kullanımı cinsel işlev üzerinde kalıcı olumsuz etkiler bırakabilir.

Psikolojik Nedenler

• Kaygı ve depresyon. Zihinsel sağlık sorunları cinsel işlevi doğrudan etkiler. Kaygı kişinin o anın içinde kalmasını engelleyerek orgazma giden yolu tıkayabilir. Depresyon ise hem cinsel isteği hem de orgazm kapasitesini azaltır.
• Geçmiş travma ya da cinsel istismar. Geçmişte yaşanan cinsel travma ya da istismar deneyimleri cinselliğe dair derin olumsuz inançlar ve bedenle bağlantı güçlükleri oluşturabilir. Bu deneyimler profesyonel destek olmaksızın aşılması güç engellerdir.
• Beden imajı sorunları. Kendi bedeniyle barışık olmamak, performans kaygısı ve "yeterince iyi olmama" korkusu orgazmı zorlaştırır. Zihinsel meşguliyet cinsel deneyimin tam olarak yaşanmasını engeller.
• Cinsellik hakkında olumsuz inançlar. Dini ya da kültürel nedenlerle cinselliğe ilişkin suçluluk ya da utanç duyguları taşımak, cinsel zevki engellemenin bilinçdışı bir yolu haline gelebilir.
• İlişki sorunları. Partnere duyulan güvensizlik, çözülmemiş çatışmalar, iletişim eksikliği ve duygusal uzaklık cinsel bağlantıyı zayıflatarak orgazmı güçleştirir.

Risk Faktörleri

Anorgazmi riskini artıran bazı faktörler şunlardır:

• Antidepresan ya da antipsikotik ilaç kullanımı. Bu ilaçlar cinsel işlev üzerinde en belirgin olumsuz etkiyi yaratan ilaç gruplarıdır.
• Menopoz ve yaş. Menopozla birlikte değişen hormonal yapı ve doku değişiklikleri orgazmı güçleştirebilir. Yaşla birlikte cinsel yanıt süreleri uzayabilir; bu normal bir değişimdir ancak bazı kişilerde tatminsizlik yaratabilir.
• Kronik hastalıklar. Diyabet, multipl skleroz, kalp hastalığı ve yüksek tansiyon hem sinirsel hem de vasküler mekanizmalar aracılığıyla cinsel işlevi etkiler.
• Psikolojik sorunlar. Depresyon, kaygı bozukluğu ve travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) cinsel işlev sorunları için bağımsız risk faktörleridir.
• Pelvik bölge cerrahisi ya da radyoterapi öyküsü. Özellikle jinekolojik ya da ürolojik cerrahi cinsel sinir ağını etkileyebilir.
• İlişki sorunları. Partnerle olan duygusal bağın zayıflığı ya da çözümsüz çatışmalar cinsel tatmini doğrudan etkiler.

Tanısı

Anorgazmi tanısı ağırlıklı olarak kişinin deneyimine ve tıbbi öyküsüne dayanır. Tek bir tanı testiyle doğrulanabilecek bir durum değildir; ancak altta yatan fiziksel nedenleri dışlamak için bazı değerlendirmeler yapılabilir.

Anorgazmi değerlendirmesinde kullanılan yöntemler şunlardır:

• Ayrıntılı tıbbi öykü. Doktorunuz ne zamandan beri bu sorunu yaşadığınızı, daha önce orgazm yaşayıp yaşamadığınızı, kullandığınız ilaçları ve var olan kronik hastalıklarınızı soracaktır. Cinsel öykünüzü ve ilişki durumunuzu da paylaşmanız tanı sürecine çok değerli katkı sağlar.
• Hormonal kan testleri. Östrojen, testosteron ve tiroid hormonları gibi cinsel işlevle ilişkili hormon düzeyleri değerlendirilir.
• Pelvik muayene. Kadınlarda vajinal kuruluk, ağrı ya da anatomik değişiklikler gibi fiziksel faktörler değerlendirilebilir.
• Psikolojik değerlendirme. Depresyon, kaygı ya da geçmiş travma varlığı sorgulanır. Gerektiğinde psikolog ya da psikiyatrist yönlendirmesi yapılır.

Tedavisi

Anorgazmi tedavisinde tek bir çözüm yolu yoktur. Altta yatan nedene göre birden fazla yaklaşım bir arada uygulanabilir.

• İlaç değişikliği ya da doz ayarı. Anorgazmi bir ilacın yan etkisiyse doktorunuzla konuşarak doz azaltmak, farklı bir ilaca geçmek ya da ilaç saatini değiştirmek mümkün olabilir. Antidepresanlar kullanılıyorsa bupropion gibi cinsel işlev üzerinde daha az etkili olan alternatiflere geçiş değerlendirilebilir. İlacı kendiniz kesmeyiniz; bu karar her zaman doktorunuzla birlikte alınmalıdır.
• Hormonal tedavi. Menopoza bağlı anorgazmide düşük doz östrojen ya da testosteron tedavisi cinsel işlevi iyileştirebilir. Vajinal östrojen kremleri lokal kuruluk ve doku değişikliklerini gidererek cinsel deneyimi iyileştirebilir. Hormonal tedavi kararı bireysel risk ve faydalar değerlendirilerek doktorunuzla birlikte alınmalıdır.
• Psikoterapi ve cinsel terapi. Psikolojik kökenli anorgazmide en etkili tedavi yöntemidir. Bilişsel davranışçı terapi olumsuz düşünce kalıplarını ve cinselliğe dair sınırlayıcı inançları ele alır. Farkındalık temelli yaklaşımlar kişinin o anın içinde kalmasını ve bedeninin sinyallerine odaklanmasını destekler. Cinsel terapi ise hem bireysel hem de çift olarak uygulanabilir; iletişim becerilerini geliştirmek, cinsel kaygıyı azaltmak ve tatmin edici cinsel deneyimler keşfetmek için yapılandırılmış egzersizler içerir.
• Çift terapisi. Anorgazminin ilişkisel bir boyutu varsa partnerle birlikte terapi almak çok daha etkili sonuçlar verebilir. İletişim eksikliği, duygusal uzaklık ve karşılanmayan ihtiyaçların konuşulabileceği güvenli bir alan oluşturur.
• Sensate focus (duyum odaklı egzersizler). Cinsel terapide sıkça kullanılan bu teknik, performans baskısını ortadan kaldırmak ve bedenin zevk sinyallerine yeniden bağlanmak amacıyla tasarlanmış bir dizi dokunma egzersizinden oluşur. Çift olarak ya da bireysel olarak uygulanabilir.
• Kronik hastalığın yönetimi. Diyabet ya da nörolojik bir hastalık anorgazmiye zemin hazırlıyorsa bu hastalığın iyi yönetilmesi cinsel işlev üzerinde de olumlu etki yaratabilir.
• Yaşam tarzı değişiklikleri. Düzenli egzersiz kan akışını artırır ve genel enerji düzeyini iyileştirir. Yeterli uyku ve stres yönetimi cinsel işlev üzerinde doğrudan olumlu etkiler yaratır. Alkol tüketimini azaltmak sinirsel iletimi iyileştirir.

Anorgazmiyle Yaşam

Anorgazmi yaşamak yalnız hissettirici ve bazen hayal kırıklığı yaratıcı olabilir. Bu duyguların farkında olmak ve bunları yargılamadan kabul etmek iyileşmenin önemli bir parçasıdır.

Kendinizle Sabırlı Olun

Anorgazmi tedavisi zaman alabilir. Özellikle psikoterapi ya da cinsel terapi süreci hızlı sonuç vermeyebilir. İlerlemeyi küçük adımlarla takip edin ve her adımı bir başarı olarak görün. Performans baskısı ve "bu sefer de olmayacak" düşüncesi orgazmı daha da güçleştiren en büyük engellerden biridir.

Partnerinizle Konuşun

Bu konuyu partnerinizle paylaşmak başlangıçta zor gelebilir ancak açık iletişim hem ilişkiyi hem de cinsel deneyimi iyileştirmenin en etkili yollarından biridir. Partnerinizin ne hissettiğinizi bilmesi, birlikte çözüm aramanızı mümkün kılar. Anorgazminin partnerinizden kaynaklanan bir sorun olmadığını, ikisinin birlikte çözebileceği bir durum olduğunu paylaşmak ilişki üzerindeki baskıyı azaltır.

Baskısız Bir Ortam Yaratın

Orgazm odaklı cinsellik bazen tam tersine orgazmı engelleyen bir döngü yaratır. Orgazmı bir hedef ya da başarı ölçütü olarak değil, zevkli bir deneyimin olası bir parçası olarak görmek bu döngüyü kırmaya yardımcı olabilir. Yakınlık, dokunma ve zevk almak başlı başına değerlidir.

Profesyonel Destek Almaktan Çekinmeyin

Cinsel sağlık sorunları tıbbi sorunlardır ve tedavi edilebilirler. Bir doktora, psikolog ya da cinsel sağlık uzmanına başvurmak bu konuda atılabilecek en cesaretli ve en etkili adımdır. Yalnız başa çıkmaya çalışmak yerine destek istemek bir güç göstergesidir.

Randevuya Hazırlanma

Anorgazmi konusunda doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de uygun tedaviye daha hızlı ulaşmanızı sağlar.

Yapabilecekleriniz:

• Sorunun ne zamandan beri sürdüğünü ve nasıl başladığını not edin
• Daha önce orgazm yaşayıp yaşamadığınızı ve koşulların değişip değişmediğini düşünün
• Kullandığınız tüm ilaçları ve başladıkları tarihleri listeleyin
• Kronik hastalıklarınızı ve geçirdiğiniz ameliyatları belirtin
• Cinselliğe dair kaygı, suçluluk ya da olumsuz düşünceler yaşıyorsanız bunu paylaşmaya hazır olun
• Sorularınızı önceden yazın

Doktorunuza sorabileceğiniz sorular şunlardır:

• Bu durumun nedeni fiziksel mi psikolojik mi olabilir?
• Kullandığım ilaçlar buna yol açıyor olabilir mi?
• Hormonal bir sorun var mı, test yaptırmam gerekiyor mu?
• Cinsel terapi ya da psikolojik destek önerir misiniz?
• Bu durumun düzelmesi ne kadar sürebilir?

Doktorunuzun size sorabileceği sorular şunlardır:

• Bu sorun ne zamandan beri sürüyor?
• Daha önce hiç orgazm yaşadınız mı?
• Belirli koşullarda (yalnız ya da partnerle) fark var mı?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• Depresyon ya da kaygı yaşıyor musunuz?
• İlişkinizde cinselliği etkileyen sorunlar var mı?
• Menopoz geçirdiniz mi ya da hormonal bir değişim yaşadınız mı?

Anevrizma, bir kan damarının duvarındaki zayıf noktanın balonlaşarak genişlemesidir. Normalde damar duvarları güçlü ve esnek bir yapıya sahiptir. Ancak belirli bir noktada duvar zayıfladığında kan basıncının sürekli etkisiyle o bölge şişmeye başlar ve zamanla balon gibi bir çıkıntı oluşur. Bu çıkıntı büyüdükçe duvar daha da incelir ve bir noktada yırtılma riski ortaya çıkar.

Anevrizmanın en tehlikeli özelliği sessiz seyrediyor olmasıdır. Çoğu anevrizma yıllarca hiçbir belirti vermeden büyür ve kişi tamamen tesadüfen ya da başka bir nedenle yapılan görüntülemede hastalığını öğrenir. Yırtıldığındaysa tablo çok ağır olabilir; iç kanama hızla gelişir ve hayatı tehdit eden bir acil durum ortaya çıkar.

Anevrizma vücudun herhangi bir damarında gelişebilir. En sık görülen ve en çok hayatı tehdit eden formlar aort anevrizması ve beyin (intrakraniyal) anevrizmasıdır. Aort, kalpten çıkan ve vücudun en büyük damarıdır; bu damardaki anevrizma karın ya da göğüs bölgesinde gelişebilir. Beyin anevrizmaları ise beyne kan taşıyan damarlarda oluşur ve yırtıldığında beyin kanamasına yol açar.

Anevrizmanın iyiliği şudur: görüntüleme yöntemleriyle erken saptandığında ve düzenli takip edildiğinde yırtılma riski büyük ölçüde yönetilebilir. Belirli bir büyüklüğe ulaşan ya da hızlı büyüyen anevrizmalarda ise cerrahi ya da girişimsel tedaviyle yırtılmanın önüne geçilebilir.

Anevrizma Türleri

Anevrizmanın birkaç farklı türü vardır. Her tür farklı bir bölgede gelişir, farklı belirtiler verebilir ve farklı bir yönetim gerektirir.

• Aort anevrizması. En sık görülen ve en tehlikeli türdür. Aort, kalpten çıkarak göğüs ve karın bölgesinden geçen vücudun en büyük damarıdır. Karın aort anevrizması aortun karın bölgesindeki kısmında gelişir ve özellikle 65 yaş üstü erkeklerde sık görülür. Torasik aort anevrizması ise aortun göğüs bölgesindeki kısmını etkiler. Her ikisi de uzun süre sessiz seyredebilir.
• Beyin (intrakraniyal) anevrizması. Beyne kan taşıyan damarlarda gelişen balonlaşmalardır. Çoğu küçük kalır ve hiç belirti vermez. Ancak yırtıldığında beyin zarları arasına kanama (subaraknoid kanama) oluşur ve bu durum ani, şiddetli baş ağrısına ve ciddi komplikasyonlara yol açar.
• Periferik anevrizma. Bacak, kasık ya da kol damarlarında gelişen anevrizmalardır. Yırtılma riski aort ya da beyin anevrizmalarına kıyasla daha düşüktür. Ancak içinde pıhtı oluşarak bacağa gitmesi ve kangren riskine yol açması nedeniyle önem taşır. Popliteal anevrizma (diz arkasındaki damarda) ve femoral anevrizma (kasık damarında) en sık görülen periferik anevrizma türleridir.
• Visseral anevrizma. Böbrek, dalak, karaciğer ya da bağırsak damarlarında gelişen anevrizma türüdür. Dalak anevrizması bu grup içinde en sık görülenidir ve özellikle gebelerde yırtılma riski taşır.

Belirtileri

Anevrizmanın büyük çoğunluğu sessiz seyreder ve kendiliğinden belirti vermez. Ancak büyüdükçe çevre dokulara baskı yapar ya da yırtılma gerçekleşirse belirtiler ortaya çıkar.

Karın aort anevrizması belirtileri şunlardır:

• Göbek çevresinde ya da sırtta künt ağrı. Anevrizma büyüdükçe çevre dokulara baskı yapabilir. Bu baskı göbek çevresinde ya da sırtta künt, sürekli ya da aralıklı bir ağrı şeklinde hissedilebilir.
• Göbek çevresinde nabız hissi. Bazı hastalar göbek çevresinde ya da karın ortasında ritimli bir nabız ya da atma hissi tarif eder.
• Yırtılma belirtileri. Karın ya da sırtta ani başlayan çok şiddetli ağrı, kan basıncında hızlı düşme, bayılma ve şok tablosu yırtılmanın işaretleridir. Bu tablo derhal 112 aranmasını gerektiren bir tıbbi acildir.

Beyin anevrizması belirtileri şunlardır:

• Yırtılmamış anevrizma belirtileri. Küçük anevrizmaların büyük çoğunluğu belirti vermez. Büyük anevrizmalar çevre sinir ya da dokulara baskı yaparak göz kapağında düşme, çift görme, gözün etrafında ağrı ya da yüzde uyuşma oluşturabilir.
• Yırtılma belirtisi: baş ağrılarının en şiddetlisi. Beyin anevrizması yırtıldığında ani, şiddetli ve daha önce hiç yaşanmamış türde bir baş ağrısı gelişir. Hastalar bunu çoğunlukla "hayatımın en kötü baş ağrısı" ya da "kafama yumruk yedi gibi" olarak tarif eder. Boyun tutulması, ışığa hassasiyet, bulantı, kusma ve bilinç değişikliği eşlik edebilir. Bu bir tıbbi acildir; derhal 112 aranmalıdır.

Torasik aort anevrizması belirtileri şunlardır:

• Göğüs ya da sırt ağrısı
• Nefes darlığı ya da yutma güçlüğü (anevrizma yemek borusuna ya da soluk borusuna baskı yapıyorsa)
• Ses kısıklığı (ses sinirlerine baskı varsa)

Ne Zaman Doktora Görünmeli

Anevrizmaların büyük çoğunluğu belirti vermediğinden risk altındaki kişilerin düzenli tarama yaptırması çok önemlidir.

Aşağıdaki durumlarda doktora başvurun:

• 65 yaş üstü bir erkekseniz ve sigara kullanıyorsanız ya da kullandıysanız, karın aort anevrizması için tarama yaptırmanız önerilir
• Ailede anevrizma öyküsü varsa
• Marfan sendromu ya da bağ doku hastalığı tanınız varsa
• Göbek çevresinde ya da sırtta açıklanamayan sürekli ağrı başladıysa
• Görme değişikliği, göz kapağı düşmesi ya da yüzde uyuşma gelişirse

Aşağıdaki durumlarda derhal 112'yi arayın:

• Karın ya da sırtta ani, çok şiddetli ağrı başlarsa (özellikle bayılma ya da tansiyonun düşmesiyle birlikte)
• Daha önce hiç böyle olmayan, çok şiddetli ve ani baş ağrısı gelişirse
• Şiddetli baş ağrısıyla birlikte boyun tutulması, bilinç değişikliği ya da kusma olursa
• Ani görme kaybı, yüz felci ya da kol-bacak güçsüzlüğü gelişirse

Nedenleri

Anevrizma damar duvarının zayıflamasıyla başlar. Bu zayıflama tek bir nedenden değil, çoğunlukla birden fazla etkenin birlikte etkisiyle oluşur.

• Ateroskleroz (damar sertliği). Damar duvarlarında yıllarca biriken kolesterol ve yağlı plaklar damarı zayıflatır ve esnekliğini azaltır. Karın aort anevrizmasının en sık nedenidir.
• Yüksek tansiyon. Sürekli yüksek seyreden kan basıncı damar duvarlarına kronik mekanik hasar verir. Bu hasar zamanla damar duvarını incelterek balonlaşmaya zemin hazırlar. Hem anevrizma oluşumunu tetikler hem de var olan anevrizmayı büyütür.
• Genetik ve bağ doku hastalıkları. Marfan sendromu ve Ehlers-Danlos sendromu gibi kalıtsal hastalıklarda damar duvarlarının yapısında doğuştan bir zayıflık bulunur. Bu kişilerde anevrizma çok daha genç yaşlarda ve daha hızlı ilerleyerek gelişebilir.
• Enfeksiyon ve inflamasyon. Nadiren bakteriyel enfeksiyonlar ya da damar duvarını etkileyen iltihaplı hastalıklar anevrizma gelişimine zemin hazırlayabilir. Bu tür anevrizmalara mikotik anevrizma adı verilir.
• Travma. Trafik kazası ya da yüksekten düşme gibi ciddi yaralanmalar damar duvarını zedeleyerek anevrizmaya yol açabilir.
• Doğuştan damar anomalileri. Beyin anevrizmaları zaman zaman damarın doğuştan gelen yapısal bir zayıflığından kaynaklanır. Bu nedenle ailede beyin kanaması öyküsü olan kişilerde tarama yapılması önerilir.

Risk Faktörleri

Anevrizma için belirlenmiş risk faktörleri şunlardır:

• Sigara kullanımı. Anevrizmanın en önemli değiştirilebilir risk faktörüdür. Sigara damar duvarlarını doğrudan tahrip eder ve aterosklerozun ilerlemesini hızlandırır. Karın aort anevrizması riskini sigara içmeyenlere kıyasla üç ila beş kat artırır. Var olan bir anevrizmanın büyüme hızını da artırır.
• İleri yaş. Anevrizma riski yaşla birlikte artar. Karın aort anevrizması özellikle 65 yaş üstünde sık görülür. Damar duvarlarının yaşla birlikte zayıflaması ve esnekliğini yitirmesi bu artışın temel nedenidir.
• Erkek cinsiyet. Karın aort anevrizması erkeklerde kadınlara kıyasla dört ila altı kat daha sık görülür. Beyin anevrizması ise kadınlarda biraz daha sık görülür.
• Yüksek tansiyon. Kontrol altına alınmayan hipertansiyon hem anevrizma oluşumunu hem de büyümesini hızlandırır.
• Aile öyküsü. Birinci derece akrabalarında anevrizma öyküsü olan kişilerde risk belirgin biçimde artar. Özellikle karın aort anevrizmasında genetik yatkınlık güçlü bir rol oynar.
• Yüksek kolesterol ve ateroskleroz. Damar sertliği anevrizma oluşumunun temel mekanizmalarından biridir.
• Bağ doku hastalıkları. Marfan sendromu ve Ehlers-Danlos sendromu gibi hastalıklar damar duvarının yapısal zayıflığına yol açarak genç yaşta anevrizma riskini artırır.

Tanısı

Anevrizmaların büyük çoğunluğu belirti vermeden saptanamaz; bu nedenle risk grubundaki kişilerde tarama önemlidir. Anevrizma çoğu zaman başka bir nedenle yapılan görüntülemede tesadüfen keşfedilir.

Anevrizma tanısında kullanılan yöntemler şunlardır:

• Ultrasonografi (karın ultrasonografisi). Karın aort anevrizmasının taranmasında ilk tercih edilen yöntemdir. Radyasyon içermez, ağrısızdır ve güvenilir sonuçlar verir. Birleşik Krallık ve ABD başta olmak üzere pek çok ülkede belirli yaş gruplarında rutin tarama programı kapsamında uygulanır.
• Bilgisayarlı tomografi (BT) anjiyografi. Anevrizmanın boyutunu, şeklini, konumunu ve çevre damarlarla ilişkisini çok ayrıntılı biçimde gösterir. Cerrahi ya da girişimsel tedavi planlanırken en değerli görüntüleme yöntemidir. Acil durumlarda da hızlı ve güvenilir bilgi sağlar.
• Manyetik rezonans görüntüleme (MRI). Özellikle beyin ve torasik aort anevrizmasının değerlendirilmesinde tercih edilir. Radyasyon içermez ve yumuşak dokuları çok iyi görüntüler.
• Serebral anjiyografi. Beyin damarlarını görüntülemek için kasığa yerleştirilen ince bir kateter aracılığıyla boyayı damar içine verip röntgen çekilmesidir. Beyin anevrizmasının kesin görüntülenmesinde hâlâ altın standart olarak kabul edilir. Aynı seans içinde tedavi (koilleme) uygulanabilir.
• Fizik muayene. Bazı karın aort anevrizmaları karın muayenesinde titreşim ya da nabız hissiyle saptanabilir; ancak bu yöntem güvenilir değildir. Fizik muayene destekleyici bir bilgi sunar; tanı her zaman görüntülemeyle doğrulanmalıdır.

Tedavisi

Anevrizma tedavisi büyüklüğüne, büyüme hızına, konumuna ve hastanın genel sağlık durumuna göre belirlenir. Her anevrizmanın hemen tedavi edilmesi gerekmez; küçük ve stabil anevrizmalarda izlem yeterli olabilir.

Anevrizma tedavisinde kullanılan yöntemler şunlardır:

• Düzenli izlem ve görüntüleme. Küçük anevrizmalarda (karın aortu için genellikle 5 cm altında) düzenli ultrasonografi ya da BT ile takip yapılır. Büyüme hızı izlenir; yırtılma riski düşük olduğu sürece müdahale ertelenir. Bu süreçte risk faktörlerinin kontrol altına alınması (sigara bırakma, tansiyon kontrolü) çok önemlidir.
• İlaç tedavisi. Anevrizmayı ortadan kaldırmaz ancak büyümesini yavaşlatabilir ve yırtılma riskini azaltabilir. Yüksek tansiyon tedavisi (beta blokerler, ACE inhibitörleri) damar üzerindeki basıncı azaltır. Statin ilaçları aterosklerozun ilerlemesini yavaşlatır. Sigara bırakma tedavisi anevrizma yönetiminin en kritik bileşenidir.
• Açık cerrahi onarım. Anevrizmanın bulunduğu bölge açılarak hasarlı damar segmenti çıkarılır ve yerine sentetik bir damar grefti (yapay damar) dikilerek kan akışı yeniden sağlanır. Uzun vadede çok dayanıklı sonuçlar verir. Ancak büyük bir ameliyat olduğundan iyileşme süreci uzundur ve yaşlı ya da zayıf hastalarda cerrahi riski yüksek olabilir.
• Endovasküler onarım (EVAR/TEVAR). Kasık ya da kol damarından ince bir kateter ilerletilerek anevrizma içine stent-greft adı verilen metal destekli bir damar tüpü yerleştirilir. Bu tüp kan akışını anevrizma kesesinin dışına yönlendirir ve kese üzerindeki basıncı azaltarak yırtılmanın önüne geçer. Açık cerrahiye kıyasla çok daha az invazivdir; iyileşme süreci kısadır ve özellikle yaşlı ya da cerrahi riski yüksek hastalarda tercih edilir. Uzun vadeli takip gerektirmesi ve her anatomide uygulanamaması sınırlılıkları arasındadır.
• Beyin anevrizması tedavisi: koilleme (endovasküler koil embolizasyonu). Kasıktan ilerletilen ince bir kateter aracılığıyla anevrizma kesesinin içine küçük metal spiraller (koiller) yerleştirilir. Bu spiraller anevrizma içinde pıhtı oluşumunu tetikleyerek kesenin kan ile dolmasını engeller. Minimal invaziv bir yöntemdir ve beyin cerrahisine kıyasla iyileşme süresi çok daha kısadır.
• Beyin anevrizması tedavisi: klipling (cerrahi klip). Beyin ameliyatıyla (kraniyotomi) anevrizma kesesinin boynuna metal bir klip yerleştirilerek kan akışı kesilir. Anevrizma böylece işlevsiz hale getirilir. Koillemeden daha invaziv olmakla birlikte bazı anevrizma türlerinde daha kalıcı sonuç verebilir.

Komplikasyonları

Anevrizmanın en ciddi ve en korkulan komplikasyonu yırtılmadır. Ancak yırtılma dışında da önemli komplikasyonlar gelişebilir.

• Yırtılma ve iç kanama. Anevrizma yırtıldığında hızlı ve ciddi iç kanama gelişir. Karın aort anevrizması yırtıldığında hayatta kalma oranı çok düşüktür; hızlı cerrahi müdahale yapılsa bile ölüm riski yüksektir. Beyin anevrizması yırtıldığında beyin kanaması ve ağır nörolojik hasar gelişebilir.
• Pıhtı oluşumu ve emboli. Anevrizma kesesinin içinde kan durgunlaşır ve pıhtı oluşabilir. Bu pıhtılar koparak daha küçük damarlara gidebilir; bacaklarda doku ölümüne (gangren) ya da organlara giden damarlarda tıkanmaya yol açabilir.
• Çevre organlara baskı. Büyüyen anevrizmalar çevre organlara baskı yapabilir. Torasik aort anevrizması yemek borusu ya da soluk borusuna baskı yaparak yutma güçlüğü ya da nefes darlığına yol açabilir.
• Diseksiyon. Aort anevrizmasına eşlik eden ya da anevrizmayla karışabilen bu durumda aort iç tabakası yırtılır ve kan damar duvarının katmanları arasına girer. Çok şiddetli ve ani ağrıyla kendini gösterir; tıbbi acildir.

Anevrizmayla Yaşam

Anevrizma tanısı almak başlangıçta kaygı verici gelebilir. Ancak izlem altında tutulan ve risk faktörleri kontrol edilen pek çok kişi normal bir yaşam sürdürebilir.

Risk Faktörlerini Kontrol Altına Alın

Sigarayı bırakmak anevrizma yönetiminde yapabileceğiniz en etkili değişikliktir. Sigara hem anevrizmanın büyüme hızını artırır hem de yırtılma riskini yükseltir. Kan basıncınızı düzenli ölçün ve hedef değerlerde tutmaya çalışın; yüksek tansiyon anevrizmayı büyüten en önemli etkenlerden biridir. Kolesterol kontrolü ve diyabet yönetimi de aterosklerozun ilerlemesini yavaşlatarak anevrizma üzerindeki etkiyi azaltır.

Takip Randevularını Aksatmayın

İzlemdeki anevrizmalarda düzenli görüntüleme randevuları hayati önem taşır. Anevrizma büyüdükçe tedavi eşiğine yaklaşılır ve bu eşiğin zamanında fark edilmesi müdahaleyi planlı ve güvenli biçimde yapma imkânı tanır. Takip görüntülemelerini atlamak anevrizma büyümesinin fark edilmeden geçmesine zemin hazırlayabilir.

Fiziksel Aktivite

Küçük ve stabil anevrizmalarda orta yoğunlukta egzersiz genellikle güvenlidir. Ancak ağır kaldırma, ıkınma gerektiren aktiviteler ve ani yoğun efor kan basıncını ani artırarak anevrizma üzerinde tehlikeli bir baskı oluşturabilir. Egzersiz sınırlarınızı doktorunuzla birlikte belirleyin.

Acil Belirtileri Tanıyın

Siz ve yakınlarınız yırtılma belirtilerini tanımalıdır. Karın ya da sırtta ani ve çok şiddetli ağrı, ya da daha önce hiç yaşanmamış türde ani ve şiddetli baş ağrısı gelişirse derhal 112'yi arayın. Bu durumlarda beklememek hayat kurtarır.

Randevuya Hazırlanma

Anevrizma tanısıyla ya da şüphesiyle doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem tanı sürecini hızlandırır hem de tedavi kararını kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz:

• Varsa daha önce yapılmış görüntüleme sonuçlarını ve raporlarını yanınıza alın
• Ailede anevrizma, aort hastalığı ya da beyin kanaması öyküsü varsa belirtin
• Sigara kullanım geçmişinizi aktarın
• Kullandığınız tüm ilaçları listeleyin
• Yüksek tansiyon, diyabet ya da kolesterol gibi kronik hastalıklarınızı belirtin
• Sorularınızı önceden yazın

Doktorunuza sorabileceğiniz sorular şunlardır:

• Anevrizmanın boyutu nedir ve şu an için tehlikeli mi?
• Ne kadar hızlı büyüyor?
• Ne sıklıkla kontrol görüntülemesi yapılacak?
• Müdahale gerektirecek eşik nedir?
• Hangi belirtiler gelişirse acile gitmem gerekiyor?
• Hangi fiziksel aktivitelerden kaçınmalıyım?
• Ailemi uyarmam gerekiyor mu?

Doktorunuzun size sorabileceği sorular şunlardır:

• Sigara kullanıyor musunuz ya da kullandınız mı?
• Yüksek tansiyonunuz var mı, kontrol altında mı?
• Ailede anevrizma, aort ameliyatı ya da ani kardiyovasküler ölüm öyküsü var mı?
• Daha önce benzer görüntüleme yapıldı mı?
• Karın ya da sırtta ağrı yaşıyor musunuz?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?

Göğüs ağrısı, göğsün herhangi bir bölgesinde hissedilen ağrı, baskı, sıkışma, yanma ya da rahatsızlık hissidir. Kalp krizinin en bilinen belirtisi olması nedeniyle pek çok kişide ciddi bir kaygıya yol açar. Ancak göğüs ağrısının nedenleri çok daha geniş bir yelpazede yer alır; kalp, akciğer, sindirim sistemi, kas iskelet sistemi ve hatta psikolojik nedenler göğüs ağrısına yol açabilir.

Göğüs ağrısının her zaman ciddiye alınması gerekir. Nedeni ne olursa olsun, ani başlayan ve şiddetli bir göğüs ağrısı bir tıbbi acil olabilir. Öte yandan her göğüs ağrısı kalp kaynaklı değildir ve pek çok vakada göğüs ağrısının arkasında tehlikeli olmayan bir neden yatmaktadır. Bunu ayırt edebilmek için mutlaka bir doktor değerlendirmesi gerekir.

Göğüs ağrısının ne zaman acil bir durum olduğunu bilmek hem sizi hem de sevdiklerinizi korur. Bu yazıda göğüs ağrısının olası nedenlerini, belirtilerin nasıl değerlendirileceğini ve ne zaman hemen yardım istemek gerektiğini bulacaksınız.

Belirtileri ve Türleri

Göğüs ağrısının karakteri, yeri ve eşlik eden belirtiler çoğu zaman nedenin ne olduğuna dair önemli ipuçları verir. Ağrının nasıl hissettirdiğini doktorunuza doğru biçimde aktarabilmek tanı sürecini önemli ölçüde hızlandırır.

Göğüs ağrısı farklı biçimlerde hissedilebilir:

• Baskı, sıkışma veya ağırlık hissi. Göğsün ortasında ya da sol tarafında sanki bir şey üzerine oturuyormuş ya da göğüs sıkıştırılıyormuş gibi bir his. Bu tarif kalp kaynaklı ağrının en klasik tanımıdır. Ağrı sol kola, çeneye, boyuna, sırta ya da üst karına yayılabilir.
• Keskin, bıçak saplanır tarzda ağrı. Nefes alırken ya da öksürürken artan, belirli bir noktada hissedilen keskin ağrı genellikle akciğer zarının iltihabı ya da kas-iskelet sorunlarıyla ilişkilidir. Kalp krizinde ağrı nadiren bu şekilde tanımlanır.
• Yanma hissi. Göğsün ortasında ya da alt kısmında hissedilen yanma mide asidinin yemek borusuna kaçmasıyla oluşan reflüyü akla getirir. Yemekten sonra ortaya çıkması ya da yatarken artması bu izlenimi güçlendirir. Ancak yanma hissi kalp ağrısında da görülebileceğinden dikkat gerektirir.
• Dokunmakla artan ağrı. Göğüs duvarına bastırıldığında ya da belirli bir pozisyonda artan ağrı genellikle kas, kıkırdak ya da kemik kaynaklıdır. Kalp kaynaklı ağrı dokunmakla artmaz.
• Nefes alırken artan ağrı. Her nefes alışta belirginleşen ağrı akciğer zarı iltihabı, pıhtı ya da pnömotoraks gibi akciğer sorunlarını düşündürür.

Ne Zaman Doktora Görünmeli

Göğüs ağrısının nedenini kendiniz kesin olarak belirleyemezsiniz. Bu nedenle aşağıdaki durumlarda hemen tıbbi yardım alınmalıdır.

Aşağıdaki durumlarda derhal 112'yi arayın:

• Ani başlayan ve şiddetli göğüs ağrısı varsa, özellikle dinlenmekle geçmiyorsa
• Ağrı sol kola, çeneye, boyuna ya da sırta yayılıyorsa
• Soğuk terleme, bulantı ya da kusmayla birlikte göğüs ağrısı varsa
• Ani ve şiddetli nefes darlığı eşlik ediyorsa
• Bayıldıysanız ya da bayılmak üzere olduğunuzu hissediyorsanız
• Dudaklarınız ya da parmak uçlarınız morarıyorsa
• Göğüs ağrısıyla birlikte çok hızlı ya da çok düzensiz kalp atışı hissediyorsanız

Bu belirtilerin hepsinin kalp krizine işaret etmeyebileceğini bilseniz bile, risk almayın. Kalp krizinde her dakika kritiktir ve beklemek kalıcı hasar riskini artırır.

Aşağıdaki durumlarda da vakit kaybetmeden doktora başvurun:

• Göğüs ağrısı yeni başladıysa ve nedenini bilmiyorsanız
• Ağrı birkaç dakikadan fazla sürüyorsa
• Egzersiz ya da stresle tetiklenen ve dinlenmekle geçen tekrarlayan göğüs ağrısı yaşıyorsanız
• Göğüs ağrısıyla birlikte ateş ve öksürük varsa
• Bilinen kalp hastalığınız varsa ve göğüs ağrısı alışılmışın dışında bir özellik taşıyorsa

Göğüs Ağrısının Nedenleri

Göğüs ağrısına yol açan nedenler dört ana başlık altında incelenebilir.

Kalple İlgili Nedenler

• Kalp krizi. Kalp damarlarından birinin tıkanması nedeniyle kalp kasına kan gitmesi durur. Göğsün ortasında ya da solunda baskı, sıkışma veya ağrı şeklinde hissedilen bu ağrı sol kola, çeneye ya da sırta yayılabilir. Soğuk terleme, bulantı, nefes darlığı ve yoğun bir korku hissi eşlik edebilir. Dinlenmekle geçmez. Kalp krizi tıbbi bir acildir; 112 hemen aranmalıdır.
• Anjina (efor göğüs ağrısı). Kalp damarlarının daraldığı ancak henüz tam tıkanmadığı durumlarda egzersiz ya da stres sırasında ortaya çıkan göğüs ağrısıdır. Dinlenmekle ya da dil altı nitrogliserin alımıyla geçer. Anjina kalp krizinden farklıdır; ancak iyi değerlendirilmesi gereken ciddi bir uyarı işaretidir.
• Perikardit. Kalbi çevreleyen zarın iltihaplanmasıdır. Keskin, bıçak saplanır tarzda bir göğüs ağrısına yol açar; öne eğilmekle azalır, yatmakla ve derin nefes almakla artar.
• Miyokardit. Kalp kasının iltihaplanmasıdır. Göğüs ağrısı, çarpıntı ve nefes darlığıyla kendini gösterebilir; genellikle viral bir enfeksiyonun ardından ortaya çıkar.
• Aort disseksiyonu. Aortun iç tabakasının yırtılmasıdır. Ani başlayan, çok şiddetli ve sırta yayılan yırtılır tarzda bir ağrı oluşturur. Son derece tehlikeli bir durumdur ve acil müdahale gerektirir.

Akciğerle İlgili Nedenler

• Pulmoner emboli (akciğer pıhtısı). Bacakta oluşan bir pıhtının akciğere gitmesidir. Ani başlayan nefes darlığı ve göğüs ağrısıyla kendini gösterir. Hayatı tehdit eden ciddi bir durumdur.
• Pnömotoraks (akciğer çökmesi). Akciğerin çökmesidir. Ani başlayan keskin göğüs ağrısı ve nefes darlığıyla kendini gösterir. Genç ve ince yapılı erkeklerde daha sık görülür.
• Pnömoni ve plörezi. Akciğer iltihabı ve akciğer zarının iltihabı nefes alırken artan göğüs ağrısına yol açabilir. Ateş, öksürük ve balgam eşlik edebilir.
• Astım ve KOAH. Bu hastalıklara bağlı bronkospazm göğüste sıkışma hissi ve nefes darlığına neden olabilir.

Sindirim Sistemiyle İlgili Nedenler

• Mide ekşimesi ve reflü hastalığı. Mide asidinin yemek borusuna kaçması göğüste yanma ve baskı hissine yol açabilir. Bu his bazen kalp ağrısıyla karıştırılabilir. Yemekten sonra artması, yatarken kötüleşmesi ve antasit alımıyla geçmesi reflüyü düşündürür.
• Yemek borusu spazmı. Yemek borusunun kasılması çok şiddetli ve kalp ağrısına benzer bir göğüs ağrısına yol açabilir. Soğuk ya da sıcak içeceklerin tetiklediği ağrı bu tanıyı akla getirir.
• Peptik ülser ve gastrit. Mide ya da onikiparmak bağırsağındaki yaralar epigastrik bölgede yanma ve ağrıya yol açabilir; bu ağrı bazen göğüse yansıyabilir.
• Safra kesesi hastalıkları. Safra taşı krizi sağ üst karın ve sağ omuz bölgesine yayılan şiddetli bir ağrıya neden olur; bu ağrı bazen göğüse de yansıyabilir.

Kas ve İskelet Sistemiyle İlgili Nedenler

• Kostokondrit. Kaburgaların göğüs kemiğine bağlandığı kıkırdak dokusunun iltihaplanmasıdır. Göğüs duvarına bastırıldığında belirginleşen, nefes alırken artan bir ağrıya yol açar. Tedaviye iyi yanıt verir ve tehlikeli değildir.
• Kas zorlanması. Öksürük, spor ya da ağır kaldırma sonrasında göğüs kaslarında gerilme ağrısı oluşabilir. Hareketle ve dokunmakla artar.
• Zona (Herpes Zoster). Vücudun bir tarafında yayılan yakıcı ve keskin ağrı ile birlikte ortaya çıkan döküntü bu hastalığa özgüdür. Döküntü çıkmadan önce sadece ağrı olabilir ve başlangıçta yanıltıcı olabilir.

Psikolojik Nedenler

• Panik atak ve kaygı bozukluğu. Panik atak sırasında göğüs ağrısı, çarpıntı, nefes darlığı ve ölüm korkusu bir arada yaşanabilir. Bu belirtiler kalp krizini çok yakından taklit edebilir. Ancak panik atakta fiziksel bir tehlike olmadığından tanı koyabilmek için önce kalp kaynaklı bir neden dışlanmalıdır.

Risk Faktörleri

Göğüs ağrısının kalp kaynaklı olma ihtimalini artıran bazı faktörler şunlardır:

• İleri yaş. 45 yaşından sonra erkeklerde, 55 yaşından sonra kadınlarda kalp kaynaklı göğüs ağrısı riski belirgin biçimde artar.
• Daha önce kalp krizi ya da koroner arter hastalığı geçirmiş olmak. Bu kişilerde her yeni göğüs ağrısı ciddiye alınmalıdır.
• Yüksek tansiyon, diyabet ve yüksek kolesterol. Bu üç durum kalp damarlarına zarar vererek kalp krizine zemin hazırlar.
• Sigara kullanımı. Sigara kalp damarlarını tahrip eden en önemli etkenlerden biridir.
• Obezite ve hareketsiz yaşam. Her ikisi de kalp hastalığı riskini artıran önemli faktörlerdir.
• Ailede erken yaşta kalp hastalığı öyküsü. Anne, baba ya da kardeşinde 55 yaşından önce kalp krizi geçirmiş biri varsa kişisel risk artar.

Tanısı

Göğüs ağrısının nedenini bulmak için doktorunuz çeşitli testler isteyecektir. Tanı süreci ağrının özelliklerine ve eşlik eden belirtilere göre şekillenir.

Göğüs ağrısının değerlendirilmesinde kullanılan yöntemler şunlardır:

• EKG (elektrokardiyografi). Kalbin elektrik aktivitesini kaydeder. Kalp krizi, ritim bozukluğu ya da kalp kası hasarına işaret eden değişiklikler çok kısa sürede saptanabilir. Acil başvurularda ilk yapılan testlerin başında gelir.
• Kan testleri. Troponin adı verilen bir protein kalp kası hasar gördüğünde kana karışır. Bu değerin yüksekliği kalp krizinin önemli bir göstergesidir. Aynı zamanda iltihap belirteçleri, akciğer pıhtısını gösteren D-dimer ve diğer değerler de bakılabilir.
• Akciğer grafisi. Akciğerlerdeki sorunları, kalp büyümesini ve göğüs boşluğundaki sıvıyı gösterir.
• Ekokardiyografi. Kalbin ultrasonla görüntülenmesidir. Kalp kasının hareket bozukluğunu, kapak sorunlarını ve kalp etrafında sıvı birikimini ortaya koyar.
• Bilgisayarlı tomografi (BT). Akciğer pıhtısını, aort yırtılmasını ve koroner arterleri değerlendirmek için kullanılabilir. Özellikle acil durumlarda çok değerli bilgi sağlar.
• Efor testi. Egzersiz sırasında kalbin nasıl tepki verdiğini değerlendirir. Damar darlığına bağlı göğüs ağrısını (anjina) saptamada kullanılır.
• Koroner anjiyografi. Kalp damarlarının doğrudan görüntülenmesidir. Tıkanıklık ya da darlık saptandığında aynı seansta stent yerleştirilebilir.
• Endoskopi. Sindirim sistemi kaynaklı göğüs ağrısından şüphelenildiğinde yemek borusu ve mideyi görüntülemek için yapılır.

Tedavisi

Göğüs ağrısının tedavisi tamamen altta yatan nedene bağlıdır. Bu nedenle önce doğru tanıyı koymak her şeyden önemlidir.

• Kalp krizi tedavisi. Her dakika kritik öneme sahiptir. Tıkalı damarın en kısa sürede açılması kalp kasının kurtarılması anlamına gelir. Anjiyoplasti ve stent ile tıkalı damar açılır. Bunun mümkün olmadığı durumlarda pıhtı eritici ilaçlar kullanılır. Ardından aspirin, kan sulandırıcılar ve kolesterol düşürücüler dahil olmak üzere uzun süreli ilaç tedavisi başlanır.
• Anjina tedavisi. Nitrogliserin atakları geçirir. Beta blokerler, kalsiyum kanal blokerleri ve uzun etkili nitratlar atakların sıklığını azaltır. Damar darlığı ciddi boyuttaysa stent ya da bypass ameliyatı gerekebilir.
• Perikardit ve miyokardit tedavisi. Ağrı kesiciler, ibuprofen gibi iltihap giderici ilaçlar ve istirahat temel tedaviyi oluşturur. Ağır vakalarda steroid tedavisi gerekebilir.
• Pulmoner emboli tedavisi. Kan sulandırıcı ilaçlar (antikoagülanlar) hemen başlanır. Ağır vakalarda pıhtı eritici ilaçlar ya da girişimsel yöntemler uygulanabilir.
• Reflü ve sindirim sistemi tedavisi. Mide asidini azaltan ilaçlar (proton pompa inhibitörleri), yaşam tarzı değişiklikleri ve gerektiğinde endoskopik girişimler kullanılır.
• Kostokondrit ve kas kaynaklı ağrı tedavisi. Ağrı kesiciler, iltihap giderici ilaçlar, sıcak uygulama ve dinlenme genellikle yeterlidir. Bu tür ağrılar zamanla kendiliğinden geçer.
• Panik atak tedavisi. Nefes egzersizleri, bilişsel davranışçı terapi ve gerektiğinde ilaç tedavisi etkilidir. Ancak önce kalp kaynaklı bir neden dışlanmalıdır.

Göğüs Ağrısıyla Yaşam ve Korunma

Kalp kaynaklı göğüs ağrısı riski büyük ölçüde yaşam tarzı değişiklikleriyle azaltılabilir.

• Sigarayı bırakın. Kalp sağlığı için yapabileceğiniz en etkili değişikliktir. Bıraktıktan sonraki ilk yılda kalp krizi riski yarı yarıya düşer.
• Kan basıncınızı kontrol altında tutun. Evde düzenli ölçüm yapın ve hedef değerlerin altında kalmaya çalışın.
• Kolesterol ve kan şekerini yönetin. İlaç tedavisine ek olarak beslenme ve egzersiz bu değerleri iyileştirmede çok etkilidir.
• Düzenli egzersiz yapın. Haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta yürüyüş kalp sağlığını korumada kanıtlanmış en etkili yöntemlerden biridir.
• Sağlıklı kilonuzu koruyun. Obezite hem kalp hastalığı riskini hem de reflü ve sindirim sistemi kaynaklı göğüs ağrısı riskini artırır.
• Stresi yönetin. Kronik stres kalp üzerinde doğrudan ve dolaylı olumsuz etkiler bırakır. Meditasyon, egzersiz ve yeterli uyku en etkili stres yönetim araçlarından biridir.

Randevuya Hazırlanma

Göğüs ağrısı şikayetiyle doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak tanı sürecini önemli ölçüde hızlandırır.

Yapabilecekleriniz:

• Ağrının ne zaman başladığını, ne kadar sürdüğünü ve nasıl hissettirdiğini (baskı, yanma, keskin ağrı gibi) not edin
• Ağrıyı tetikleyen ya da azaltan faktörleri belirtin (egzersiz, yemek, stres, pozisyon)
• Ağrının vücudun başka bir yerine yayılıp yayılmadığını aktarın
• Eşlik eden belirtileri (nefes darlığı, terleme, bulantı, çarpıntı) not edin
• Kalp hastalığı, diyabet, yüksek tansiyon gibi kronik hastalıklarınızı belirtin
• Kullandığınız tüm ilaçları listeleyin
• Ailede erken yaşta kalp hastalığı öyküsü varsa aktarın

Doktorunuza sorabileceğiniz sorular şunlardır:

• Göğüs ağrımın nedeni nedir?
• Kalp kaynaklı bir sorun var mı?
• Hangi testlerin yapılması gerekiyor?
• Ağrı tekrarlarsa ne yapmalıyım?
• Hangi belirtiler geliştiğinde 112'yi aramalıyım?
• Egzersiz yapabilir miyim?
• İlaç kullanmam gerekiyor mu?

Doktorunuzun size sorabileceği sorular şunlardır:

• Ağrı ne zaman başladı ve ne kadar sürüyor?
• Ağrıyı nasıl tarif edersiniz; baskı mı, yanma mı, keskin mi?
• Ağrı başka bir yere yayılıyor mu?
• Egzersizle mi yoksa istirahatte mi ortaya çıkıyor?
• Nefes darlığı, terleme ya da bulantı eşlik ediyor mu?
• Daha önce kalp hastalığı ya da kalp krizi geçirdiniz mi?
• Sigara kullanıyor musunuz?
• Yüksek tansiyonunuz, diyabetiniz ya da yüksek kolesterolünüz var mı?

Alzheimer hastasına bakım vermek zorlu ancak anlamlı bir sorumluluktur. Hastalık ilerledikçe bakım ihtiyaçları değişir ve artar. Etkili bakım, hastanın onurunu korurken güvenlik, konfor ve yaşam kalitesini sağlamayı hedefler.

Bakım her hastaya göre kişiselleştirilmelidir. Hastanın önceki alışkanlıkları, kişiliği, tercihleri ve yetenekleri göz önünde bulundurulmalıdır. Hastanın yapabildiği şeylere odaklanmak ve bağımsızlığı mümkün olduğunca korumak önemlidir.

• Günlük rutinler oluşturun. Tutarlı ve öngörülebilir rutinler hastaya güvenlik hissi verir ve konfüzyonu azaltır. Her gün aynı saatlerde kalkma, yemek, aktivite ve uyku programı oluşturun. Rutinler basit ve esnek olmalıdır. Beklenmedik değişiklikler ajitasyona yol açabilir, mümkünse kaçının.
• Bağımsızlığı teşvik edin. Hasta ne yapabiliyorsa yapmaya devam etmesine izin verin. Görevleri basitleştirin ve adım adım yapın. Örneğin, giyinmede yardım ederken kıyafetleri sırayla verin, tüm seçenekleri aynı anda sunmayın. Başarı hissi öz saygıyı korur. Acele etmeyin, hastaya yeterli zaman tanıyın.
• Basit talimatlar verin. Karmaşık talimatlardan kaçının. Bir seferde bir görev verin. Kısa, basit cümleler kullanın. Göz teması kurun ve sakin bir sesle konuşun. Gerekirse göster-yap yöntemini kullanın. Örneğin, "Dişlerini fırçala" yerine diş fırçasını gösterin ve nasıl yapılacağını gösterin.
• Güvenli ve tanıdık ortam. Evin düzenini sık değiştirmeyin. Tanıdık eşyalar ve fotoğraflar hafızayı uyarır ve rahatlık sağlar. Gereksiz eşyaları kaldırarak ortamı basitleştirin. Aydınlatma iyi olmalı, gölgeler ve yansımalar konfüzyon yaratabilir. Gürültüyü minimize edin (TV, radyo sürekli açık olmamalı).
• Hijyen ve kişisel bakım. Banyo yapma, diş fırçalama, tıraş olma gibi kişisel bakım aktivitelerinde yardım gerekebilir. Mahremiyeti koruyun ve onurlu davranın. Banyoyu güvenli hale getirin (kaymaz mat, tutunma çubukları). Banyo rutinini basitleştirin; her gün tam banyo yerine süngerle silme yapabilirsiniz. Sabah veya akşam hastanın en sakin olduğu zamanı seçin. Banyonun tadını çıkarmasını sağlayın (sevdiği kokulu sabun, müzik).
• Giyinme. Basit, rahat kıyafetler seçin. Elastik belli pantolonlar, cırt cırtlı ayakkabılar, önden açılan gömlekler kolaylaştırır. Kıyafetleri giyinme sırasına göre dizin. Kendi seçim yapmasına izin verin ancak seçenekleri sınırlayın (iki seçenek yeterli). Acele etmeyin, hastanın kendi hızında ilerlemesine izin verin.
• Tuvalet kullanımı. Düzenli tuvalet programı oluşturun (her 2-3 saatte bir). Tuvaleti bulmayı kolaylaştırın (işaretler, gece lambası, açık kapı). İnkontinans (idrar veya dışkı kaçırma) gelişirse emici pedler veya yetişkin bezleri kullanın. Cilt sağlığını koruyun, sık temizlik ve nem kremi uygulayın.
• Beslenme. Düzenli öğün saatleri oluşturun. Tanıdık, sevilen yemekler sunun. Tabak ve çatal-bıçak sayısını azaltarak yemek seçimini basitleştirin. Parmakla yenebilecek yiyecekler (sandviç, meyve parçaları) kullanışlı olabilir. Yutma güçlüğü varsa yumuşak, püre yiyecekler verin. Yeterli sıvı alımını sağlayın (dehidrasyon riski). Yemek zamanını sosyal ve keyifli hale getirin. Hastanın kendi yemesine izin verin, dökmesi normaldir.
• Aktiviteler ve meşguliyet. Günlük aktiviteler amaca yönelik meşguliyet sağlar ve ruh halini iyileştirir. Hastanın ilgi alanlarına ve yeteneklerine uygun aktiviteler seçin. Müzik dinleme, basit el işleri, bahçe işleri, eski fotoğraflara bakma, yürüyüş yapma önerilir. Aktiviteler çok zorlu veya karmaşık olmamalı, başarı hissi vermeli. Sosyal etkileşimi teşvik edin (aile ziyaretleri, topluluk programları).

Evde Güvenlik Önlemleri

Alzheimer hastaları düşme, kaybolma, yangın ve diğer kazalara karşı savunmasızdır. Ev güvenliği düzenlemeleri kritik öneme sahiptir.

Düşme önleme. Düşme Alzheimer hastalarında yaygın ve ciddi yaralanmalara yol açabilir.

Evdeki tehlikeleri minimize edin:

• Halıları kaldırın veya kaymaz bantla sabitleyin.
• Kabloları ve gereksiz mobilyaları kaldırın.
• İyi aydınlatma sağlayın (özellikle merdiven, koridor, banyo).
• Merdivenlere korkuluk, banyoya tutunma çubukları takın.
• Banyoda kaymaz mat kullanın.
• Kaygan zeminden kaçının, dökülen sıvıları hemen silin.
• Rahat, kaymaz tabanlı ayakkabılar giydirin (terlik kaydırıcı olabilir).
• Gece lambası kullanın (tuvalete giderken).
• Yüksek eşiklerden, basamaklardan kaçının veya işaretleyin.

Kaybolma ve dolaşma önleme. Dolaşma (wandering) davranışı özellikle orta evrede yaygındır. Hasta evden çıkar ve kaybolabilir.

Önlemler:

• Kapı ve pencerelere alarm veya çan takın.
• Kapı kollarını gizleyin (perde ile örtin) veya ek kilit ekleyin.
• GPS takip cihazı veya bilekliği kullanın.
• Komşuları bilgilendirin, kaybolursa yardım isteyin.
• Güncel fotoğraf ve kimlik bilgilerini hazır tutun.
• Dolaşma nedenlerini belirleyin (can sıkıntısı, işe gitme isteği, eskiden yaşadığı evi arama) ve alternatif aktiviteler sunun.
• Güvenli dolaşma alanı oluşturun (kapalı bahçe).

Yangın ve yanık önleme.

• Ocak kullanımını denetleyin veya ocağı devre dışı bırakın.
• Mikrodalga gibi daha güvenli pişirme yöntemlerini tercih edin.
• Kibritleri, çakmakları, mumları kaldırın.
• Sigara içiyorsa denetim altında olmalı veya bırakmalı.

Zehirlenme ve yanlışlıkla yutma önleme.

• İlaçları kilitli dolaba koyun. İlaç yönetimini kontrol edin (hastaya bağımsız bırakmayın).
• Temizlik malzemelerini, kimyasalları, boyaları kilitli yerde saklayın.
• Zehirli bitkileri evden kaldırın.
• Küçük nesneleri (düğme, pil, mücevher) kaldırın, yutma riski vardır.

Silah ve kesici aletler.

• Silahları evden kaldırın veya kilitli kasada saklayın, mermileri ayrı yerde tutun.
• Keskin bıçakları, makasları, tıraş bıçaklarını güvenli yerde saklayın.

Araba kullanma. Alzheimer hastaları belli bir noktadan sonra güvenli araba kullanamaz. Yolu kaybetme, trafik kurallarını unutma, yavaş refleksler ve kafa karışıklığı yaşayabilirler. Araba kullanmayı bırakma konusunu erken ve nazikçe tartışın. Sürücü belgesini gönüllü olarak teslim etmeyi önerin. Gerekirse doktordan veya yetkili makamlardan yardım isteyin. Alternatif ulaşım seçenekleri sunun (aile, arkadaşlar, toplum taşıma, taksi).

Elektrikli cihazlar. Fırın, ütü, matkap gibi tehlikeli cihazları kaldırın veya erişimi sınırlayın. Elektrik prizlerine koruyucu kapak takın. Cihazları kullanımdan sonra fişten çekin.

İletişim Stratejileri

Alzheimer ilerledikçe iletişim giderek zorlaşır. Etkili iletişim stratejileri hastanın anlaşılmasını ve bağlantı hissini sağlar.

• Sakin ve pozitif yaklaşım. Ses tonunuz sakin, nazik ve güven verici olmalı. Gülümseme ve pozitif beden dili kullanın. Hastaya değer verdiğinizi ve önemsediğinizi gösterin. Eleştirici, sabırsız veya kızgın ses tonu ajitasyona yol açar.
• Göz teması ve dikkat. Konuşmadan önce hastanın dikkatini çekin, ismini söyleyin, dokunun (eğer rahatsız etmiyorsa). Göz seviyesinde olun, göz teması kurun. Dikkatini dağıtan şeyleri kapatın (TV, radyo).
• Basit, kısa cümleler. Karmaşık cümlelerden kaçının. Bir seferde bir düşünce ifade edin. Yavaş ve açık konuşun. Jargon veya mecazlardan kaçının. Örneğin, "Yemeğe hazırlanma zamanı" yerine "Yemek yiyelim" deyin.
• Evet/hayır soruları. Açık uçlu sorular yerine basit evet/hayır soruları sorun. Örneğin, "Ne yemek istersin?" yerine "Tavuk ister misin?" diye sorun. Çok fazla seçenek sunmayın, iki seçenek yeterli.
• Sabırlı olun ve dinleyin. Hastanın konuşmasını veya cevap vermesini bekleyin. Acele ettirmeyin. Kelime bulmakta zorlanıyorsa yardım edin ama cümlesini tamamlamaya çalışmayın. Aktif dinleyin, göz teması kurun, başınızla onaylayın.
• Tekrarlamaktan çekinmeyin. Hasta aynı soruyu tekrar tekrar sorabilir. Sabırla her seferinde cevap verin. "Bunu zaten söyledim" demeyin, bu hayal kırıklığı yaratır. Cevabınızı aynı şekilde tekrarlayın.
• Beden dili ve dokunuş. Sözsüz iletişim güçlüdür. Nazik dokunuş, kucaklama, el tutma rahatlık sağlar. Ancak bazı hastalar dokunuştan rahatsız olabilir, tepkisini gözlemleyin. Jestler ve mimikler kelimelerden daha etkili olabilir.
• Geçmişe odaklanın. Uzak geçmiş hafızası daha iyi korunur. Eski olayları, anıları, tanıdık insanları konuşun. "Çocukluğunda nerede yaşıyordun?" gibi sorular daha kolay cevap bulur.
• Düzeltmeyin, doğrulayın. Hasta yanlış bir şey söylerse (örneğin, ölmüş birinin hala yaşadığını düşünüyor) düzeltmeye çalışmayın. Bu kafa karıştırır ve üzebilir. Duygularını doğrulayın: "Anneni özlüyorsun, değil mi?" Gerçekliği değil, duyguyu ele alın.
• Şakadan ve dalga geçmekten kaçının. Hasta durumun ciddiyetini anlamayabilir ve alay edildiğini hissedebilir. Saygılı davranın.
• Yazılı hatırlatıcılar. Notlar, listeler, takvimler, etiketler (dolapların üzerinde ne olduğunu gösteren) yardımcı olabilir. Ancak okuma yeteneği kaybolduğunda etkisiz olur.

Beslenme ve Fiziksel Aktivite

Sağlıklı beslenme ve düzenli fiziksel aktivite Alzheimer hastasının fiziksel ve bilişsel sağlığını destekler.

• Dengeli beslenme. Akdeniz diyeti önerilir: bol meyve, sebze, tam tahıl, balık, zeytinyağı, az kırmızı et. Omega-3 yağ asitleri (balık, ceviz) beyin sağlığını destekler. Antioksidan açısından zengin besinler (yaban mersini, domates, ıspanak) yararlıdır. İşlenmiş gıdalar, şeker, doymuş yağlardan kaçının.
• Düzenli öğünler. Günde üç ana öğün ve iki-üç ara öğün sağlayın. Tutarlı öğün saatleri rutin oluşturur. Küçük, sık öğünler iştahsız hastalarda daha iyi tolere edilir.
• Yeterli sıvı. Dehidrasyon yaygındır çünkü hasta susadığını fark etmeyebilir veya içmeyi unutabilir. Günde en az 6-8 bardak sıvı sağlayın. Su, meyve suyu, çorba, çay sunun. Sık sık içmeyi hatırlatın. Kafeinli içecekleri sınırlayın (dehidrasyon yapar).
• Yutma sorunları. İleri evrede yutma güçlüğü (disfaji) gelişir. Yumuşak, püre gıdalar, kıyılmış et, smoothie sunun. Katı-sıvı karışımından kaçının (örneğin çorbada ekmek), aspirasyon riskini artırır. Dik pozisyonda yemek yemesini sağlayın. Yavaş yemek yemeyi teşvik edin, acele ettirmeyin. Konuşma-dil terapisti yutma değerlendirmesi yapabilir.
• İştah kaybı ve kilo kaybı. Yaygın bir sorundur. Nedenleri: depresyon, ilaç yan etkileri, yemek yemeyi unutma, tat alma azalması. Sevdiği yiyecekler sunun. Yüksek kalorili besinler (avokado, fıstık ezmesi, tam yağlı süt) ekleyin. Besin takviyesi içecekleri (Ensure, Boost) kullanın. Yemek ortamını keyifli hale getirin (müzik, aile ile birlikte).
• Fiziksel aktivite. Düzenli egzersiz bilişsel fonksiyon kaybını yavaşlatır, ruh halini iyileştirir, uyku kalitesini artırır, kas gücünü korur ve düşme riskini azaltır. Yürüyüş basit ve etkilidir. Güvenli, tanıdık rotalarda günde 30 dakika yürüyün. Bahçe işleri amaca yönelik aktivite sağlar, doğa ile bağlantı kurar. Hafif jimnastik esneklik ve dengeyi korur. Ev işleri, süpürme, sofra toplama gibi basit görevler aktivite sağlar. Egzersiz hastanın yeteneklerine uygun olmalı. Yorgunluk yaratmamalı.

Bakım Verenler İçin Destek

Alzheimer hastasına bakım vermek fiziksel, duygusal ve sosyal olarak tüketicidir. Bakım veren sağlığını korumazsa hasta bakımı da zarar görür.

Bakım veren tükenmişliği (Burnout). Belirtiler: kronik yorgunluk, depresyon, anksiyete, öfke, sosyal izolasyon, sağlık problemleri, umutsuzluk hissi. Tükenmişlik hasta bakımının kalitesini düşürür ve bakım verenin kendi sağlığını tehlikeye atar.

Kendinize bakın. Bu bir lüks değil, gerekliliktir.

• Fiziksel sağlık: Düzenli egzersiz, sağlıklı beslenme, yeterli uyku, rutin sağlık kontrolleri.
• Duygusal sağlık: Duygularınızı ifade edin (ağlamak, öfkelenmek normal). Terapist veya danışmandan destek alın. Günlük tutmak yardımcı olabilir.
• Sosyal bağlantı: İzole olmayın. Arkadaşlarla, aile ile iletişimde kalın. Sosyal aktivitelere katılın.
• Hobiler ve ilgi alanları: Kendiniz için zaman ayırın. Keyif aldığınız aktiviteler yapın (okuma, bahçe, müzik).

Yardım isteyin ve kabul edin. Tek başınıza her şeyi yapmaya çalışmayın. Aile üyeleri, arkadaşlar, komşulardan yardım isteyin. Spesifik isteklerde bulunun ("Cumartesi öğleden sonra 2 saat kalabilir misin?" daha etkilidir). Yardım teklif edildiğinde gururunuzu bir kenara bırakın ve kabul edin.

Destek grupları. Benzer durumda olan bakım verenleriyle buluşmak çok değerlidir. Deneyim paylaşımı, pratik ipuçları, duygusal destek sağlar. Yalnız olmadığınızı hissettirir. Alzheimer dernekleri düzenli destek grupları düzenler. Online destek grupları da mevcuttur.

Suçluluk hissini yönetin. Birçok bakım veren suçluluk hissi yaşar ("Yeterince iyi bakamıyorum", "Sabırsız davrandım", "Huzurevine göndermek istemiyorum"). Bu duygular normaldır. Kendinize şefkat gösterin. Mükemmel olmak zorunda değilsiniz. Elinizden gelenin en iyisini yapıyorsunuz.

Ne zaman huzurevi düşünmeli. Bazı durumlarda evde bakım sürdürülemez hale gelir:

• Hasta 24 saat denetim gerektiriyor ve siz sağlayamıyorsanız.
• Fiziksel bakım çok ağır (kaldırma, taşıma) ve sağlığınızı riske atıyor.
• Davranışsal semptomlar (agresyon) yönetilemez ve güvenlik riski var.
• Bakım veren ciddi sağlık problemleri yaşıyor (depresyon, tükenmişlik).
• Mali kaynaklar yetersiz (evde tam zamanlı bakım çok pahalı).

Huzurevine yerleştirme zor bir karardır. Suçluluk normal ancak bazen en iyi seçenektir. Kaliteli tesisler araştırın, ziyaret edin. Hasta yerleştikten sonra düzenli ziyaretler devam edin, bakımına katılın.

İleri Evre Bakımı ve Palyatif Bakım

İleri evre Alzheimer'da hasta tamamen bakıma bağımlıdır. Odak nokta konfor, onur ve yaşam kalitesi olmalıdır.

• Palyatif bakım. Ciddi hastalığa sahip kişilerin semptomlarını ve stresini hafifletmeyi amaçlar. Tedavi edilebilir hastalık olmamasına rağmen sunulabilir. Palyatif bakım ekibi (doktor, hemşire, sosyal hizmet uzmanı, manevi danışman) ağrı yönetimi, semptom kontrolü, duygusal destek ve yaşam sonu planlama konusunda yardımcı olur.
• Konfor bakımı. Ağrı ve rahatsızlık yönetimi önceliktir. Hasta ağrısını ifade edemez, davranışsal ipuçlarına dikkat edin (inleme, yüz buruşturma, huzursuzluk). Düzenli pozisyon değişiklikleri basınç yaralarını önler. Yumuşak müzik, nazik dokunuş, sessiz ortam rahatlık sağlar.
• Beslenme ve hidrasyon. İleri evrede yutma çok zordur. Ailelerin en zor kararlarından biri yapay beslenme (gastrostomi tüpü, IV sıvı) olup olmadığıdır. Araştırmalar ileri demans da yapay beslenmenin yaşam süresini uzatmadığını veya yaşam kalitesini artırmadığını gösterir. Enfeksiyon riskini artırabilir. Bazı aileler konfor bakımı tercih eder: ağıza bir kaşık yemek, buz kırıntıları, dudak nemlendirici. Karar kişisel ve ailenin değerlerine göre verilmelidir. Palyatif bakım ekibi rehberlik edebilir.
• Enfeksiyon yönetimi. Pnömoni (zatürre), idrar yolu enfeksiyonları yaygındır. Aileler agresif tedavi (hastane, antibiyotik) veya konfor odaklı yaklaşım arasında seçim yapar. Bazı aileler tekrarlayan hastane yatışlarının hastayı daha fazla üzdüğüne karar verir ve evde konfor bakımını tercih eder.
• Hospis bakımı. Yaşam beklentisi 6 ay veya daha az olan hastalar için. Hospis ekibi evde veya tesiste konfor odaklı bakım sağlar. Ağrı ve semptom yönetimi, duygusal ve manevi destek, aile danışmanlığı, yas desteği sunar. Hedef yaşam süresini uzatmak değil, kalan zamanı mümkün olduğunca rahat ve onurlu kılmaktır.
• Ölüm. Ölüm süreci genellikle aspirasyon pnömonisi (yiyecek, sıvı veya mide içeriğinin solunum yollarına kaçması sonucu gelişen akciğer enfeksiyonu), sepsis (enfeksiyonun kana karışarak tüm vücudu etkileyen ciddi tablo) veya diğer enfeksiyonlara bağlı gelişebilir. Bu süreç bazen birkaç gün, bazen de birkaç hafta sürebilir. Bu dönemde hastada daha fazla uyuma, yemek ve içmeyi reddetme, solunumda değişiklikler ve el-ayaklarda soğuma gibi belirtiler görülebilir. En önemli hedef hastanın ağrısız ve rahat olmasıdır. Aile bireyleri hastayla konuşabilir, dokunabilir ve vedalaşabilir, çünkü işitme genellikle en son kaybolan duyudur.

Alzheimer hastalığının şu anda tam tedavisi yoktur. Mevcut tedaviler belirtileri geçici olarak iyileştirebilir, hastalığın ilerlemesini yavaşlatabilir ve yaşam kalitesini artırabilir. Tedavi multidisipliner bir yaklaşım gerektirir.

Tedavi ilaç tedavisi, bilişsel ve davranışsal müdahaleler, destekleyici bakım ve yaşam tarzı değişikliklerini içerir. Erken evrede tedaviye başlamak en etkilidir. Tedavi planı hastanın evresine, semptomlarına ve genel sağlık durumuna göre kişiselleştirilir.

İlaç Tedavisi

Alzheimer tedavisinde onaylı ilaçlar iki ana kategoriye ayrılır: kolinesteraz inhibitörleri ve NMDA reseptör antagonisti.

Kolinesteraz inhibitörleri. Bu ilaçlar asetilkolin seviyelerini artırarak beyin hücreleri arasındaki iletişimi iyileştirir. Hafif-orta evre Alzheimer'da kullanılır. Belirtileri 6-12 ay geçici olarak iyileştirebilir ancak hastalığın ilerlemesini durdurmaz.

Kolinesteraz inhibitörleri genellikle düşük dozla başlanır ve yan etkileri minimize etmek için kademeli olarak artırılır. Her hasta farklı yanıt verebilir.

Memantine (Namenda). NMDA reseptör antagonistidir. Orta-ağır Alzheimer için onaylıdır. Glutamat adı verilen nörotransmitterin aşırı aktivitesini düzenler ve sinir hücre hasarını azaltır. Bilişsel fonksiyonu, günlük aktiviteleri ve davranışsal semptomları iyileştirebilir.

Kombinasyon tedavisi. Donepezil + Memantine kombinasyonu orta-ağır Alzheimer'da tek ilaçtan daha etkili olabilir.

Davranışsal ve psikolojik semptomlara yönelik ilaçlar. Alzheimer ilerledikçe ajitasyon, halüsinasyonlar, depresyon, anksiyete görülebilir. Bunlar için ilaçlar vardır ancak ilaçsız yaklaşımlar (müzik terapi, aktivite programları, çevre düzenlemeleri) davranışsal semptomlarda ilk tercih olmalıdır.

Bilişsel ve Davranışsal Tedaviler

İlaç dışı müdahaleler Alzheimer yönetiminde kritik öneme sahiptir. Bu yaklaşımlar yaşam kalitesini artırır ve belirtileri azaltabilir.

• Bilişsel stimülasyon terapi. Grup aktiviteleri ve egzersizler yoluyla bilişsel fonksiyonu uyarır. Oyunlar, tartışmalar, hafıza egzersizleri, müzik, sanat aktiviteleri içerir. Hafıza ve düşünme becerilerini geçici olarak iyileştirebilir, sosyal etkileşimi artırır.
• Anı terapi (Reminiscence therapy). Geçmiş olayları, fotoğrafları, müziği tartışarak hafıza uyarılır. Kısa süreli hafıza zayıf olsa da uzak geçmiş hafızası daha uzun süre korunur. Bu terapi ruh halini iyileştirir ve bağlantı hissi sağlar.
• Validasyon terapi. Hastanın duygularını ve algılarını doğrulama ve kabul etme yaklaşımıdır. Hastayı düzeltmeye çalışmak yerine empati gösterilir. Ajitasyonu azaltır ve güven oluşturur.
• Müzik terapi. Müzik dinlemek veya çalmak bilişsel fonksiyonu uyarır, ruh halini iyileştirir ve ajitasyonu azaltır. Müzik hafızası Alzheimer'da nispeten korunur. Tanıdık şarkılar güçlü duygusal tepkiler uyandırabilir.
• Sanat ve eğlence terapileri. Resim, heykel, bahçe işleri gibi aktiviteler yaratıcılığı teşvik eder, amaca yönelik meşguliyet sağlar ve ruh halini iyileştirir.
• Hayvan destekli terapi. Evcil hayvanlarla etkileşim stres azaltır, sosyal bağlantıyı artırır ve ruh halini iyileştirir. Köpek veya kedi okşama sakinleştirıcı etkiye sahiptir.
• Fiziksel egzersiz. Düzenli fiziksel aktivite bilişsel fonksiyonu korur, fiziksel sağlığı iyileştirir, uyku kalitesini artırır ve davranışsal semptomları azaltır. Yürüyüş, dans, bahçe işleri, hafif jimnastik önerilir. Haftada en az 150 dakika orta şiddette egzersiz hedeflenmelidir.
• Yapılandırılmış günlük rutinler. Tutarlı, öngörülebilir rutinler hastaya güvenlik hissi verir ve konfüzyonu azaltır. Aktiviteler hastanın yeteneklerine uygun olmalı, başarı hissi sağlamalıdır.

Destekleyici Tedaviler

• Beslenme desteği. Dengeli beslenme beyin sağlığını destekler. Akdeniz diyeti (balık, zeytinyağı, sebze, meyve, tam tahıl) önerilir. Vitamin ve mineral takviyesi (B12, D, E) düşük seviyelerde gerekebilir ancak rutin kullanım önerilmez. İleri evrede yutma güçlüğü varsa yumuşak, püre gıdalar veya kalori takviyesi gerekir.
• Uyku hijyeni. Düzenli uyku programı, rahat uyku ortamı, gün boyunca fiziksel aktivite uyku kalitesini iyileştirir. Gece dolaşmayı azaltmak için gündüz şekerlemelerini sınırlamak, akşam kafein ve alkol almamak önerilir.
• Sosyal etkileşim. Aile ziyaretleri, sosyal etkinlikler, destek grupları izolasyonu azaltır ve ruh halini iyileştirir. Hastanın ilgi alanlarına uygun aktiviteler (müzik, bahçe, el işleri) önerilir.
• Güvenlik önlemleri. Ev güvenliği düzenlemeleri (kaygan zemini önleme, iyi aydınlatma, keskin nesnelerin kaldırılması) düşme ve yaralanma riskini azaltır. GPS takip cihazları kaybolmayı önler. Araba kullanma yeteneklerinin değerlendirilmesi ve gerekirse sürücü belgisinin geri alınması önemlidir.

Tedavi Sonrası İzlem ve Beklentiler

Alzheimer hastalığı kronik ve ilerleyicidir. Tedavi sonrası düzenli izlem, ilaç etkinliğini değerlendirmek ve komplikasyonları önlemek için gereklidir.

• Takip sıklığı. İlk 6 ay her 3 ayda bir kontrol önerilir. Daha sonra stabilse 6 ayda bir yeterli olabilir. Belirtiler kötüleşirse veya yeni ilaç başlanırsa daha sık takip gerekir. Takipte bilişsel testler tekrarlanır, ilaç yan etkileri değerlendirilir, kan testleri kontrol edilir.
• İlaç etkinliğinin değerlendirilmesi. İlaçların faydası kişiden kişiye değişir. Bazı hastalar belirgin iyileşme gösterir, bazıları minimal yanıt verir. İlaç genellikle 3-6 ay denenir; eğer hiç fayda görülmezse veya yan etkiler ağırsa değiştirilir. Ancak ilaç kesildikten sonra hızlı gerileme olabilir, bu nedenle karar doktorla birlikte verilmelidir.
• Hastalık ilerlemesinin izlenmesi. Bilişsel ve fonksiyonel bozulma yıllık olarak değerlendirilir. MMSE veya MoCA testleri tekrarlanır. Günlük yaşam aktiviteleri değerlendirilir. Hastalık evresi belirlenerek bakım planı güncellenir.
• Beyin görüntülemesinin tekrarı. Rutin olarak beyin MRI tekrarı gerekmez. Ancak beklenmedik hızlı gerileme, yeni nörolojik belirtiler (felç şüphesi) veya anti-amiloid tedavi alanlarda (ARIA izlemi için) MRI tekrarlanabilir.
• Bakım planının güncellenmesi. Hastalık ilerledikçe bakım ihtiyaçları artar. Erken evrede aile desteği yeterli olabilir, orta evrede gündüz bakım merkezleri veya evde yardımcı gerekebilir, ileri evrede tam zamanlı bakım veya huzurevi yerleştirmesi düşünülebilir. Palyatif bakım hizmetleri semptom yönetiminde ve yaşam sonu kararlarında yardımcı olabilir.
• Beklentiler ve prognoz. Alzheimer hastalığı ilerleyicidir ve şu anda durdurulamaz veya tersine çevrilemez. Ortalama yaşam süresi tanıdan sonra 4-8 yıldır ancak geniş varyasyon vardır (2-20 yıl). İlerleme hızı kişiye göre değişir. Genç yaşta başlayanlar genellikle daha hızlı ilerler.
• Tedavi belirtileri iyileştirebilir ve yaşam kalitesini artırabilir ancak hastalığın ilerlemesini tamamen durduramaz. Yeni anti-amiloid tedaviler umut vericidir ancak etkileri mütevazıdır (%20-30 yavaşlatma). Gelecekte daha etkili tedaviler geliştirilmesi beklenmektedir.
• Yaşam kalitesi. Uygun tedavi, destek ve bakımla Alzheimer hastaları anlamlı yaşam sürebilir. Aile bağlantıları, müzik, doğa, sevilen aktiviteler yaşam kalitesini artırır. Odak nokta sadece bilişsel fonksiyondan ziyade genel refah ve onur olmalıdır.

Alzheimer hastalığı tanısı koymak için doktorunuz kapsamlı bir değerlendirme yapar. Tek bir test Alzheimer'ı kesin olarak teşhis edemez. Tanı süreci tıbbi geçmiş, fizik ve nörolojik muayene, bilişsel testler ve görüntüleme yöntemlerini içerir.

Alzheimer tanısı öncelikle "dışlama tanısı"dır; yani diğer demans nedenlerini (vitamin eksiklikleri, tiroid bozuklukları, beyin tümörleri, ilaç yan etkileri) ekarte ettikten sonra konur. Ayrıca belirtilerin progresif olduğunu ve günlük yaşamı etkilediğini göstermek gerekir.

Doktorunuz önce detaylı tıbbi öykü alır. Belirtilerin ne zaman başladığı, nasıl ilerlediği, aile öyküsü, mevcut ilaçlar, geçmiş tıbbi sorunlar sorgulanır. Aile üyeleri veya yakın arkadaşlar muayeneye dahil edilir çünkü hasta kendi belirtilerinin farkında olmayabilir veya minimize edebilir.

Fizik ve nörolojik muayene yapılır. Refleksler, kas gücü, koordinasyon, denge, duyu fonksiyonları ve görme test edilir. Beyin fonksiyonunu etkileyebilecek fiziksel problemler (felç, Parkinson) değerlendirilir.

Bilişsel ve Nöropsikolojik Testler

• Mini-Mental Durum Muayenesi (MMSE). En yaygın kullanılan kısa bilişsel tarama testidir. 30 sorudan oluşur ve hafıza, dikkat, dil, hesaplama ve görsel-mekansal becerileri değerlendirir. Maksimum skor 30'dur; 24-30 normal, 18-23 hafif, 0-17 şiddetli bilişsel bozukluk gösterir. MMSE hızlı ve kolaydır ancak eğitim seviyesinden etkilenir.
• Montreal Bilişsel Değerlendirme (MoCA). MMSE'ye benzer ancak daha hassastır ve hafif bilişsel bozukluğu daha iyi tespit eder. Yürütücü işlevler ve soyut düşünme becerilerini de değerlendirir. Maksimum skor 30'dur; 26 ve üzeri normal kabul edilir.
• Saat Çizme Testi. Hastadan bir saat çizmesi ve belirli bir saati göstermesi istenir. Görsel-mekansal beceriler, planlama ve yürütücü işlevleri değerlendirir. Basit ama bilişsel bozukluğu tespit etmede faydalıdır.
• Detaylı nöropsikolojik test bataryası. Uzman bir nöropsikolog tarafından uygulanan kapsamlı testlerdir. Hafıza (kısa ve uzun süreli), dikkat, dil, görsel-mekansal beceriler, yürütücü işlevler detaylı olarak değerlendirilir. Bu testler saatler sürebilir ancak bilişsel profili ayrıntılı gösterir ve Alzheimer'ı diğer demans türlerinden ayırmaya yardımcı olur.
• Fonksiyonel değerlendirme. Günlük yaşam aktivitelerini (ADL - activities of daily living) değerlendiren anketler uygulanır. Temel ADL'ler (yemek yeme, giyinme, banyo) ve enstrümantal ADL'ler (alışveriş, finans yönetimi, ilaç alma) sorgulanır. Fonksiyonel bozulma demans tanısı için gereklidir.

Laboratuvar Testleri

• Kan testleri. Tedavi edilebilir demans nedenlerini ekarte etmek için yapılır. Tam kan sayımı, metabolik panel, tiroid fonksiyon testleri (TSH), vitamin B12 ve folik asit seviyeleri, elektrolitler ölçülür. Böbrek ve karaciğer fonksiyonları kontrol edilir. Sifilis testi (VDRL) ve bazen HIV testi de yapılabilir.
• Beyin omurilik sıvısı (BOS) analizi. Lomber ponksiyon (bel fıstığı) ile BOS örneği alınır. BOS'ta beta-amiloid 42 (düşük), total tau ve fosforile tau (yüksek) seviyeleri Alzheimer'ı destekler. Ancak bu test rutin değildir, genellikle atipik vakalar veya araştırma amaçlı yapılır.
• Alzheimer kan biyomarkerları (Yeni). Kandaki beta-amiloid ve tau proteinlerini ölçen yeni testler geliştirilmektedir. Bu testler invaziv olmayan erken tanı sağlayabilir. FDA bazı kan testlerini onaylamıştır (örneğin, PrecivityAD). Ancak henüz yaygın kullanımda değildir.

Beyin Görüntüleme

• Manyetik Rezonans Görüntüleme (MRI). Beyin yapılarını detaylı gösterir. Alzheimer'da hipokampus ve diğer beyin bölgelerinde küçülme (atrofi) görülür. MRI ayrıca felç, tümör, hidrosefalus gibi diğer demans nedenlerini ekarte eder. Yapısal MRI Alzheimer tanısında standart görüntüleme yöntemidir.
• Bilgisayarlı Tomografi (BT). MRI'ya benzer şekilde beyin yapısını gösterir ancak yumuşak doku detayı daha azdır. BT daha hızlı ve ucuzdur. Felç, kanama, tümör gibi acil durumları tespit eder. Alzheimer'da beyin atrofisi görülebilir ancak MRI tercih edilir.
• Pozitron Emisyon Tomografisi (PET). Beyin metabolizmasını ve protein birikimini gösterir.
• fMRI (Fonksiyonel MRI) ve diğer ileri görüntüleme. Beyin aktivitesini ve bağlantılarını değerlendirir. Genellikle araştırma amaçlıdır, rutin klinik uygulamada kullanılmaz.

Genetik Testler

• APOE genotipleme. APOE-e4 varlığını test eder. Ancak bu test rutin olarak önerilmez çünkü APOE-e4 taşımak kesin Alzheimer anlamına gelmez ve taşımamak riski ortadan kaldırmaz. Genetik danışmanlık ile birlikte düşünülebilir.
• Erken başlangıçlı Alzheimer gen testleri. 65 yaş öncesi başlayan ve güçlü aile öyküsü olan vakalarda APP, PSEN1 ve PSEN2 gen mutasyonları test edilebilir. Bu mutasyonlar otozomal dominant kalıtımdır (%50 geçiş riski). Genetik danışmanlık şarttır.

Randevuya Hazırlanma

Alzheimer hastalığı şüphesiyle veya tanısıyla doktora gitmek stresli olabilir. Hazırlıklı gitmek tanı ve tedavi sürecini kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz:

• Belirtileri detaylı not edin (Ne zaman başladı? Nasıl ilerledi? Örnekler verin).
• Bir aile üyesi veya yakın arkadaş götürün (hastanın farkında olmadığı belirtileri anlatabilir).
• İlaç listesini hazırlayın (reçeteli, reçetesiz, vitaminler, bitkisel ürünler).
• Aile öyküsünü derleyin (Ailede Alzheimer, demans veya hafıza problemleri var mı?).
• Önceki tıbbi kayıtlar varsa getirin (kan testleri, beyin görüntüleme, eski bilişsel test sonuçları).
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza sorabileceğiniz sorular:

• Bu belirtiler Alzheimer hastalığı mı yoksa başka bir durum mu?
• Kesin tanı için hangi testler gerekli?
• Hastalık hangi evrede?
• Tedavi seçenekleri nelerdir?
• İlaçların yan etkileri nelerdir?
• Hastalık nasıl ilerleyecek?
• Ne sıklıkla takip gerekir?
• Araba kullanmak güvenli mi?
• Yasal ve finansal planlama için ne yapmalıyız?
• Destek kaynakları nelerdir (destek grupları, bakım hizmetleri)?
• Klinik çalışmalara katılabilir miyiz?

Doktorunuz size şunları sorabilir:

• Hafıza sorunları ne zaman başladı?
• Belirtiler nasıl ilerledi? Hızla mı kötüleşiyor?
• Günlük aktivitelerde zorluk var mı? (Finans, alışveriş, ilaçlar, giyinme)
• Kişilik veya davranış değişiklikleri var mı?
• Kaybolma veya yolu kaybetme oldu mu?
• Ailede demans veya Alzheimer öyküsü var mı?
• Başka sağlık sorunları var mı?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• Alkol veya uyuşturucu kullanımı var mı?
• Depresyon veya anksiyete belirtileri var mı?

Alzheimer hastalığının tam nedeni bilinmemektedir. Ancak hastalık, beyinde biriken anormal proteinlerin sinir hücrelerine zarar vermesiyle ilişkilidir. Genetik, çevresel ve yaşam tarzı faktörleri birlikte rol oynar.

• Amiloid plaklar. Beta-amiloid adı verilen protein parçaları beyin hücrelerinin dışında birikir ve plaklar oluşturur. Bu plaklar sinir hücreleri arasındaki iletişimi engeller ve inflamasyon tetikler. Amiloid birikiği Alzheimer semptomları başlamadan yıllar önce başlar. Beyin amiloidi temizleyemediğinde birikim artar.
• Tau yumakları (Tau tangles). Tau proteini normalde sinir hücrelerinin içinde mikrotübülleri stabilize eder. Alzheimer'da tau anormal şekilde değişir ve ipliksi yapılar oluşturarak hücre içinde yumaklanır (nörofibril yumakları). Bu, besin ve diğer maddelerin hücre içinde taşınmasını engeller ve hücre ölümüne yol açar.
• Beyin atrofisi (Küçülmesi). Sinir hücreleri öldükçe beyin küçülür. Özellikle hafıza ve öğrenme ile ilgili bölgeler (hipokampus) etkilenir. Beyin görüntülemede beyin dokusunda azalma ve ventriküllerde genişleme görülür.
• Nörotransmitter dengesizliği. Özellikle asetilkolin adı verilen kimyasal haberci azalır. Asetilkolin hafıza ve öğrenme için kritik öneme sahiptir. Alzheimer tedavisinde kullanılan kolinesteraz inhibitörleri asetilkolin seviyelerini artırmayı amaçlar.
• İnflamasyon ve oksidatif stres. Beyin dokusunda kronik inflamasyon ve serbest radikallerin neden olduğu oksidatif hasar sinir hücrelerini tahrip eder. Mikroglia (beynin bağışıklık hücreleri) aşırı aktif hale gelir ve hücre hasarına katkıda bulunabilir.
• Vasküler faktörler. Beyne kan akışının azalması Alzheimer riskini artırır. Yüksek tansiyon, diyabet, yüksek kolesterol ve kalp hastalıkları beyin damarlarına zarar verir. Bazı vakalar Alzheimer ile vasküler demansın karışımıdır (mixed dementia).
• Genetik faktörler. Erken başlangıçlı Alzheimer'da güçlü genetik bileşen vardır. APP, PSEN1 ve PSEN2 genlerindeki mutasyonlar erken başlangıçlı Alzheimer'a neden olabilir. Geç başlangıçlı Alzheimer'da APOE-e4 gen varyantı risk artışıyla ilişkilidir. APOE-e4'ü bir kopya taşıyanlar risk altında, iki kopya taşıyanlar daha yüksek risk altındadır. Ancak APOE-e4 taşımak kesin Alzheimer anlamına gelmez, sadece risk artışı gösterir.

Alzheimer Hastalığı Risk Faktörleri

Bazı faktörler Alzheimer hastalığı geliştirme riskini artırır. Risk faktörlerinin bazıları değiştirilebilir (yaşam tarzı), bazıları değiştirilemez (yaş, genetik).

• Yaş. Alzheimer hastalığı için en büyük risk faktörüdür. 65 yaş sonrası risk önemli ölçüde artar. 65-74 yaş arasında prevalans %5 civarındayken, 85 yaş üstünde %33'e yaklaşır. Ancak Alzheimer normal yaşlanmanın kaçınılmaz bir sonucu değildir.
• Aile geçmişi ve genetik. Birinci derece akrabada (ebeveyn, kardeş) Alzheimer varsa risk artar. Aile öyküsü ne kadar güçlüyse risk o kadar yüksektir. APOE-e4 gen varyantı taşıyıcıları daha yüksek risk altındadır. Erken başlangıçlı Alzheimer'a neden olan gen mutasyonları nadirdir ancak neredeyse %100 risk taşır.
• Down sendromu. Down sendromlu kişiler genellikle 40-50'li yaşlarda Alzheimer belirtileri geliştirir. Down sendromunun nedeni olan ekstra 21. kromozom, amiloid üretimi yapan gen kopya sayısını artırır.
• Kadın cinsiyeti. Kadınlar erkeklerden daha fazla Alzheimer'a yakalanır. Kısmen kadınların daha uzun yaşamasıyla açıklanır, ancak hormonal faktörler de rol oynayabilir. Menopoz sonrası östrojen kaybı risk artışıyla ilişkilendirilmiştir.
• Hafif bilişsel bozukluk (MCI). MCI, normal yaşlanmadan daha fazla, ancak demans tanımını karşılamayan hafıza veya düşünme problemleridir. MCI olan kişilerin önemli bir kısmı Alzheimer geliştirir, ancak tümü değil. Amnestik MCI (hafıza ile ilgili) özellikle Alzheimer riskini artırır.
• Kafa travması. Ciddi kafa travması veya tekrarlayan beyin sarsıntıları Alzheimer riskini artırabilir. Travmatik beyin yaralanması amiloid birikimini hızlandırabilir. Boksörler, futbolcular ve askerler gibi yüksek riskli gruplarda dikkat gerekir.
• Kardiyovasküler risk faktörleri. Kalp sağlığını etkileyen faktörler beyin sağlığını da etkiler. Yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, diyabet, obezite ve sigara içmek Alzheimer riskini artırır. Bu faktörler beyin damarlarına zarar verir ve amiloid temizlenmesini bozar.
• Eğitim seviyesi ve bilişsel rezerv. Düşük eğitim seviyesi Alzheimer riskini artırabilir. Yüksek eğitim ve yaşam boyu öğrenme "bilişsel rezerv" oluşturur; bu, beyinde daha fazla sinaptik bağlantı demektir. Bilişsel rezerv yüksek olan kişiler beyin hasarına daha iyi direnç gösterir.
• Sosyal izolasyon. Sosyal etkileşim eksikliği Alzheimer riskini artırabilir. Sosyal aktiviteler beyni uyarır ve bilişsel fonksiyonu korur. Yalnızlık ve depresyon risk faktörleridir.
• Uyku bozuklukları. Kronik uyku yetersizliği veya uyku apnesi Alzheimer riskini artırabilir. Uyku sırasında beyin amiloid ve diğer atıkları temizler. Uyku bozuklukları bu temizleme sürecini engeller ve amiloid birikimini artırır.
• Hareketsiz yaşam tarzı. Fiziksel aktivite eksikliği Alzheimer riskini artırır. Egzersiz beyinbeyin kan akışını artırır, nöroplastisite (yeni sinir bağlantıları oluşturma) teşvik eder ve inflamasyonu azaltır.
• Alkol kullanımı. Aşırı alkol tüketimi beyin hasarına ve demans riskine yol açar. Ancak hafif-orta alkol tüketiminin (özellikle kırmızı şarap) koruyucu olabileceği öne sürülmüştür (kanıt karışık).
• Hava kirliliği. Bazı araştırmalar hava kirliliğine maruz kalmanın Alzheimer riskini artırabileceğini göstermektedir. Partikül madde beyne ulaşabilir ve inflamasyona neden olabilir.

Alzheimer hastalığının belirtileri yavaş yavaş başlar ve zamanla kötüleşir. Erken belirtiler hafiftir ve göz ardı edilebilir, ancak hastalık ilerledikçe belirtiler günlük yaşamı ciddi şekilde etkiler.

• Hafıza kaybı. Alzheimer'ın en yaygın ilk belirtisidir. Özellikle yakın zamanda öğrenilen bilgiler unutulur. Kişi aynı soruları tekrar tekrar sorar, önemli tarihleri veya olayları unutur, randevuları kaçırır. Yakınlarından aynı bilgiyi tekrar tekrar istemesi gerekebilir. Hafıza yardımcılarına (ajanda, hatırlatıcılar) artan şekilde bağımlı olur. İlerleyen evrelerde uzak geçmiş hafızası da etkilenir; aile üyelerini veya kendi yaşam öyküsünü unutabilir.
• Planlama ve problem çözmede güçlük. Karmaşık görevleri tamamlamakta zorlanma başlar. Tarif takip etme, aylık faturaları ödeme, bütçe yapma veya rakamlarla çalışma zorlaşır. İşleri tamamlamak eskisinden daha uzun sürer. Konsantrasyon azalır. Örneğin, daha önce kolayca yapılan bir yemeği pişirmek veya hesap makinesi kullanmak zor hale gelir.
• Tanıdık görevleri tamamlamada zorluk. Rutin işler bile zorlaşır. Eve giderken yolu kaybetme, bir oyunun kurallarını unutma, iş yerinde alışılmış görevleri yapamama görülebilir. Daha önce kolayca kullanılan cihazları (telefon, kumanda, fırın) kullanmakta zorlanır. Arabayla alışık olduğu yerlere gitmekte güçlük çeker.
• Zaman ve yer karmaşası. Tarihleri, mevsimleri veya zamanın geçişini takip etmekte zorlanır. Bugünün hangi gün olduğunu unutabilir. Nerede olduğunu veya buraya nasıl geldiğini bilemeyebilir. Ev dışında kaybolma riski artar. Geçmiş ve şimdiyi karıştırabilir; örneğin, artık yaşamadığı eski evinde olduğunu düşünebilir.
• Görsel ve mekansal ilişkileri anlamada sorunlar. Mesafeyi değerlendirme, renkleri veya kontrastı ayırt etme güçleşir. Bu, araba kullanmayı tehlikeli hale getirebilir. Aynada kendi yansımasını görmek kafa karıştırabilir; başka biri olduğunu düşünebilir. Basamaklarda veya eşiklerde düşme riski artar.
• Konuşma ve yazmada yeni sorunlar. Konuşmaya katılmakta zorlanır, cümlelerini bitiremez. Aynı şeyi tekrar tekrar anlatır. Doğru kelimeyi bulmakta güçlük çeker veya nesneleri yanlış isimlendirir (örneğin saat yerine "el şeyi" der). Kelime hazinesi azalır. Okuma ve yazma becerileri de zayıflar.
• Eşyaları yanlış yerlere koyma. Eşyaları olağandışı yerlere bırakır ve sonra bulamaz. Örneğin, uzaktan kumandayı buzdolabına, anahtarı çöp kutusuna koyabilir. İlerleyen evrelerde başkalarını eşyaları çaldığı konusunda suçlayabilir.
• Muhakeme ve karar vermede azalma. Kötü kararlar verir, örneğin dolandırıcılara para verebilir veya uygunsuz kıyafetler giyebilir. Kişisel hijyen ve bakıma dikkat azalır; banyo yapmayı unutur, aynı kıyafetleri günlerce giyer. Para yönetiminde hata yapar, faturalarını ödemez.
• Sosyal aktivitelerden veya işten uzaklaşma. Hobileri, sosyal etkinlikleri, spor aktivitelerini veya iş projelerini bırakabilir. TV programlarını takip etmekte, sohbete katılmakta veya favori aktivitelerini sürdürmekte zorlanır. Sosyal etkileşimlerden kaçınır çünkü değişikliklerin farkındadır ve utanç duyar.
• Ruh hali ve kişilik değişiklikleri. Depresyon, kaygı, korku, şüphecilik veya irritabilite gelişebilir. Eski kişiliğinden çok farklı davranabilir; örneğin, eskiden sakin birisi agresif olabilir. Duygusal olarak hassaslaşır, kolayca üzülür veya öfkelenir. Yeni durumlara, rutinin değişmesine veya tanımadığı kişilere olumsuz tepki verebilir.
• Halüsinasyonlar ve delüzyonlar. İlerleyen evrelerde olmayan şeyler görebilir veya duyabilir (halüsinasyon). Yanlış inançlar gelişebilir (delüzyon), örneğin eşinin sadakatsiz olduğunu veya birisinin kendisine zarar vermek istediğini düşünebilir.

Ne Zaman Doktora Görünmeli

Aşağıdaki durumlarda mutlaka doktora başvurun:

Hafıza kaybı günlük yaşamı etkiliyorsa, özellikle yeni öğrenilen bilgileri unutma, önemli tarihleri kaçırma veya aynı soruları tekrar sorma varsa değerlendirme gerekir. Normal yaşlanmadan ayırt etmek için profesyonel değerlendirme önemlidir.

Planlama, problem çözme veya tanıdık görevleri tamamlamada zorluk varsa, özellikle finans yönetimi, ilaç alma veya yemek pişirme gibi rutin işlerde sorun yaşanıyorsa erken değerlendirme yapılmalıdır.

Kişilik veya davranış değişiklikleri belirginse, örneğin aşırı şüphecilik, korku, depresyon veya agresyon gelişmişse bu Alzheimer'ın erken belirtisi olabilir.

Ailede Alzheimer öyküsü varsa ve belirtiler endişe yaratıyorsa, özellikle 65 yaş öncesi belirtiler başladıysa (erken başlangıçlı Alzheimer riski) hemen değerlendirme yapılmalıdır.

Erken tanı önemlidir çünkü tedaviler erken evrede daha etkilidir. Ayrıca hastanın ve ailenin geleceği planlaması, yasal düzenlemeler yapması ve destek sistemleri kurması için zaman tanır.

Alzheimer Hastalığı Komplikasyonları

Alzheimer hastalığı ilerledikçe çeşitli komplikasyonlar gelişebilir. Bu komplikasyonlar yaşam kalitesini düşürür ve mortalite riskini artırır.

• İletişim kaybı. İlerleyen evrelerde konuşma yeteneği ciddi şekilde azalır veya kaybolur. Kişi ihtiyaçlarını, ağrısını veya rahatsızlığını ifade edemez. Bu, bakım verenlerin zorluklarını artırır ve hastanın izolasyonunu derinleştirir.
• Yutma güçlüğü (Disfaji). Yutma refleksi bozulur. Bu, yetersiz beslenme, dehidrasyon ve aspirasyon (yiyecek/sıvının akciğere kaçması) riskini artırır. Aspirasyon pnömonisi Alzheimer hastalarında ölümün önde gelen nedenlerinden biridir.
• Enfeksiyonlar. İmmün sistem zayıflar, mobilite azalır ve kişisel hijyen bozulur. Bu, idrar yolu enfeksiyonları, pnömoni, cilt enfeksiyonları ve basınç yaraları (dekübitüs) riskini artırır. Enfeksiyonlar konfüzyonu daha da kötüleştirebilir.
• Düşmeler ve yaralanmalar. Denge ve koordinasyon bozulur, görsel-mekansal algı azalır. Düşme riski yüksektir ve kırıklara (özellikle kalça kırığı), kafa travmasına yol açabilir. Düşmeler bağımsızlığın daha da kaybına ve hastaneye yatışa neden olur.
• Kaybolma. Özellikle orta evrede dolaşma (wandering) davranışı yaygındır. Kişi evden çıkar ve kaybolabilir. Bu, hipotermiye, dehidrasyonaveya trafik kazalarına yol açabilir. GPS takip cihazları ve güvenlik önlemleri gerekir.
• Beslenme ve kilo kaybı. İştah azalır, yemek yemeyi unutur, yutma zorlaşır. Ciddi kilo kaybı ve malnütrisyon gelişir. Bu, enfeksiyon riskini artırır ve iyileşmeyi yavaşlatır. Gastrostomi tüpü (PEG) bazen gerekli olabilir.
• İnkontinans (İdrar ve dışkı kaçırma). Mesane ve bağırsak kontrolü kaybolur. Bu, cilt problemlerine, enfeksiyonlara ve bakım yükünün artmasına yol açar. Uygun hijyen ve koruyucu önlemler gerekir.
• Davranışsal ve psikolojik semptomlar. Ajitasyon, agresyon, bağırma, halüsinasyonlar, delüzyonlar, gece dolaşma, uygunsuz cinsel davranışlar görülebilir. Bu semptomlar bakım verenleri tüketir ve bazen antipsikotik ilaçlar gerektirir (yan etki riski yüksek).
• Bakım veren tükenmişliği. Alzheimer bakımı 24 saat dikkat gerektirir. Bakım verenler kronik stres, depresyon, sosyal izolasyon, fiziksel tükenme ve sağlık problemleri yaşar. Bakım veren desteği kritik öneme sahiptir.
• Yaşam süresinde azalma. Alzheimer tanısından sonra ortalama yaşam süresi 4-8 yıldır, ancak kişiden kişiye büyük farklılıklar gösterir. Bazı kişiler 20 yıl yaşayabilirken, bazıları daha erken ölür. Ölüm genellikle enfeksiyon veya diğer komplikasyonlardan kaynaklanır.

Koroner Arter Hastalığında Beslenme

Koroner arter hastalığında kalp dostu bir beslenme düzeni, LDL kolesterolü düşürür, kan basıncını dengeler, kan şekerini kontrol altında tutar ve damar iltihabını azaltır. Bu dört etki birlikte değerlendirildiğinde beslenmenin ilaç kadar güçlü bir tedavi aracı olduğu görülür.

Ne Yemeli

Sebze ve meyve tüketimini günlük beslenmenizin merkezine yerleştirin. Farklı renklerdeki sebze ve meyveler farklı antioksidanlar içerir; çeşitlilik bu açıdan büyük önem taşır. Yeşil yapraklı sebzeler, domates, havuç, yaban mersini, nar ve turunçgiller kalp sağlığı üzerindeki olumlu etkileri en iyi belgelenmiş besinler arasındadır.

Tam tahılları tercih edin. Yulaf, arpa, kinoa, bulgur ve tam buğday ekmeği rafine tahıllara göre çok daha fazla lif içerir. Çözünür lif LDL kolesterolü düşürür ve kan şekerini dengeler. Sabah kahvaltısında yulaf ezmesi başlamak için mükemmel bir tercihtir.

Balık tüketimini haftada en az iki güne çıkarın. Somon, uskumru, sardalya, hamsi ve alabalık gibi yağlı balıklar trigliseridi düşüren ve damarları koruyan omega-3 yağ asitlerinden zengindir. Koroner arter hastalığı olan bireyler için haftada iki porsiyon yağlı balık tüketimi kalp krizi riskini anlamlı biçimde azaltır.

Baklagilleri sofranıza taşıyın. Mercimek, nohut, fasulye ve bezelye hem bitkisel protein hem de bol miktarda çözünür lif içerir. Kırmızı ete iyi bir alternatif oluştururlar ve kan şekeri üzerindeki etkileri son derece olumludur.

Sağlıklı yağ kaynaklarına yönelin. Zeytinyağı, avokado, ceviz, badem ve fındık tekli ve çoklu doymamış yağlar içerir. Bu yağlar LDL'yi düşürürken HDL'yi korur. Özellikle zeytinyağı Akdeniz diyetinin temel bileşeni olarak koroner arter hastalığına karşı koruyucu etkisiyle öne çıkar.

Neleri Azaltmalı veya Bırakmalı

Doymuş yağ tüketimini kısıtlayın. Tereyağı, kuyruk yağı, yağlı kırmızı et, tam yağlı süt ürünleri ve hindistan cevizi yağı doymuş yağdan zengindir. Günlük kalorinin yüzde yedisinin altında doymuş yağ tüketmek LDL kolesterolü belirgin biçimde düşürür.

Trans yağları tamamen bırakın. Kısmen hidrojenlenmiş yağ içeren paketli ürünler, hazır kekler, bisküviler ve bazı margarinler trans yağın başlıca kaynaklarıdır. Trans yağlar hem LDL'yi yükseltir hem de HDL'yi düşürür; bu nedenle koroner arter hastalığı olan bireylerin beslenme düzeninden tamamen çıkarılmalıdır.

Tuzu ciddi ölçüde azaltın. Günde 5 gramın altında tuz tüketmek kan basıncını ortalama 5-6 mmHg düşürebilir. Yemeklere tuz eklemeyin; paketli ürünlerin sodyum içeriğini etiketlerden takip edin. Gizli tuzun en fazla bulunduğu ürünler ekmek, peynir, konserve gıdalar, hazır çorbalar ve fast fooddur.

Şeker ve rafine karbonhidratları kısıtlayın. Şekerli içecekler, beyaz ekmek, beyaz pirinç ve hazır meyve suları trigliseridi yükseltir ve HDL'yi düşürür. Bu besinlerin yerine tam tahıllar ve lif açısından zengin alternatifleri tercih edin.

Kırmızı et tüketimini sınırlayın. Haftada iki porsiyonun altında tutmak ve yağsız kesimler tercih etmek önerilir. İşlenmiş et ürünleri (salam, sucuk, sosis ve hazır et ürünleri) hem yüksek doymuş yağ hem de yüksek tuz içerdiğinden koroner arter hastalığı olan bireyler için en riskli besin grubu olarak öne çıkar.

Koroner Arter Hastalığında Akdeniz Diyeti

Akdeniz diyeti bugüne kadar koroner arter hastalığına karşı koruyucu etkisi en kapsamlı biçimde kanıtlanmış beslenme modelidir. Sebze, meyve, tam tahıl, baklagil, balık, zeytinyağı ve az miktarda şarap üzerine kuruludur; kırmızı et ve işlenmiş ürünler ise sınırlı tutulur. Bu diyetle beslenen bireylerde kalp krizi ve kardiyovasküler ölüm riski yüzde otuz civarında azalmaktadır.

Koroner Arter Hastalığında Egzersiz

Düzenli fiziksel aktivite, koroner arter hastalığı yönetiminde en güçlü yaşam tarzı müdahalelerinden biridir. Egzersiz LDL'yi düşürür, HDL'yi yükseltir, kan basıncını dengeler, kan şekerini kontrol altında tutar, kiloyu yönetir ve en önemlisi kalp kasını doğrudan güçlendirir.

Ne Kadar Egzersiz Yapmalı

Koroner arter hastalığı olan bireyler için haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta aerobik aktivite hedeflenmesi önerilir. Bu, günde yaklaşık 30 dakika beş gün yürümek anlamına gelir. Orta yoğunluk, konuşabildiğiniz ama şarkı söyleyemediğiniz efor düzeyini ifade eder. Tempolu yürüyüş, yüzme, bisiklet, dans ve hafif koşu bu kategoriye girer.

Haftada iki ya da üç gün kas güçlendirme egzersizleri eklemek hem metabolizmanızı hızlandırır hem de insülin duyarlılığını artırır. Hafif ağırlıklar, direnç bantları ya da vücut ağırlığı egzersizleri bu amaç için uygundur.

Egzersize Nasıl Başlamalı

Kalp krizi geçirmiş ya da stent takılmış biriyseniz egzersiz programına başlamadan önce mutlaka doktorunuzun onayını alın ve kardiyak rehabilitasyon programına katılın. Koroner arter hastalığı sonrasında bu programlar denetimli ortamda başlamak için en güvenli ve en etkili yoldur.

Sıfırdan başlıyorsanız ilk hafta günde 10 dakika yürümekle başlayın. Her hafta 5 dakika ekleyin. Acele etmek gerekmiyor; düzenlilik yoğunluktan çok daha önemlidir. Egzersiz sırasında göğüs ağrısı, aşırı nefes darlığı, baş dönmesi ya da çarpıntı gelişirse hemen durun ve doktorunuzu arayın.

Günlük Hareket Alışkanlıkları

Yapılandırılmış egzersizin yanı sıra günlük yaşamda daha fazla hareket etmek de önemlidir. Asansör yerine merdiveni tercih edin. Arabayı hedefinizden biraz uzağa park edin. Masa başında her saat bir kez ayağa kalkın ve kısa bir yürüyüş yapın. Uzun süre hareketsiz oturmak, koroner arter hastalığında düzenli egzersiz yapıyor olsanız bile bağımsız bir risk faktörü olmayı sürdürür.

Koroner Arter Hastalığında Kilo Yönetimi

Koroner arter hastalığında fazla kilo kalp üzerindeki yükü artırır, kan basıncını yükseltir, insülin direncine zemin hazırlar ve kronik inflamasyonu körükler. Özellikle karın bölgesindeki yağlanma bu riskleri en belirgin biçimde artıran faktördür.

Hedef büyük ve hızlı kilo kaybı değil, sürdürülebilir bir değişimdir. Vücut ağırlığının yüzde beş ile onunun kaybedilmesi bile LDL kolesterolü, kan basıncını ve kan şekerini anlamlı biçimde iyileştirebilir. Haftada yarım ile bir kilogram vermeyi hedeflemek hem güvenli hem de uzun vadede sürdürülebilir bir hızdır. Sert diyetler ve tekli besin planları uzun vadede işe yaramaz; bunların yerine yukarıda anlatılan kalp dostu beslenme ilkelerini benimsemek hem kilo vermeyi hem de koroner arter hastalığının yönetimini destekler.

Sigara ve Alkol

Sigarayı Bırakmak

Sigara, koroner arter hastalığında yapılabilecek en önemli yaşam tarzı değişikliğidir. Sigarayı bıraktıktan sonraki bir yıl içinde kalp krizi riski yarı yarıya düşer; on beş yıl içinde ise hiç sigara içmemiş bir kişinin risk düzeyine yaklaşılır. Bu etki hiçbir ilacın tek başına sağlayamayacağı kadar güçlüdür.

Bırakmak zordur; ancak yalnız mücadele etmek zorunda değilsiniz. Nikotin replasman tedavileri (bant, sakız, pastil), reçeteli ilaçlar (vareniklin, bupropion) ve davranışsal danışmanlık programları birlikte kullanıldığında başarı oranını önemli ölçüde artırır. Doktorunuzdan destek isteyin; sigarayı bırakmak için hiçbir zaman geç değildir.

Alkol

Orta miktarda alkol tüketiminin HDL'yi hafifçe yükselttiği bilinmekle birlikte bu olası fayda, alkolün diğer sağlık riskleriyle dengelendiğinde alkol kullanmayanlara alkol başlaması önerilmesini haklı kılmaz. Halihazırda alkol tüketen biriyseniz erkekler için günde en fazla iki, kadınlar için en fazla bir standart içkiyle sınırlı tutun. Aşırı alkol tüketimi trigliseridi belirgin biçimde yükseltir, kan basıncını artırır ve koroner arter hastalığının seyrini olumsuz etkileyebilir.

Kan Basıncı, Kolesterol ve Kan Şekeri Kontrolü

Koroner arter hastalığında ilaç tedavisi yaşam tarzı değişikliklerini tamamlar; ikisini birbirinden ayırmak yerine birlikte değerlendirmek gerekir. Ancak hedef değerlere gerçekten ulaşmak için ilaçların düzenli kullanılması şarttır.

Kan basıncını 130/80 mmHg'nin altında tutmak temel hedeftir. Evde düzenli ölçüm yaparak değerleri takip edin ve kayıt altına alın. Tuz kısıtlaması, kilo kontrolü ve egzersiz ilaçların etkinliğini artırır. İlaçlarınızı kendiniz kesmeyin; hedef değerlere ulaşmak bazen birden fazla ilacın kombinasyonunu gerektirebilir.

Koroner arter hastalığında LDL kolesterol için hedef değer kişisel risk düzeyine göre belirlenir. Tanısı olan bireyler için genel hedef 70 mg/dL'nin altıdır; çok yüksek riskli bireylerde ise 55 mg/dL hedeflenir. Statin tedavisini düzenli kullanmak ve beslenme değişikliklerini sürdürmek bu hedeflere ulaşmada birbirini tamamlar.

Diyabet ya da prediyabet varsa kan şekeri kontrolü koroner arter hastalığının yönetiminde kritik önem taşır. HbA1c değerini hedef aralıkta tutmak damar hasarının ilerlemesini yavaşlatır. Bazı diyabet ilaçlarının (özellikle SGLT2 inhibitörleri ve GLP-1 reseptör agonistleri) kalp koruyucu ek etkileri olduğu kanıtlanmıştır.

Koroner Arter Hastalığında Stres Yönetimi

Kronik psikolojik stres, koroner arter hastalığı üzerinde doğrudan ve dolaylı olumsuz etkiler bırakır. Stres kortizol ve adrenalin gibi hormonların salgılanmasına neden olur; bu hormonlar kan basıncını yükseltir, kalp hızını artırır ve pıhtılaşma eğilimini güçlendirir. Uzun vadede kronik stres damar iltihabını körükler ve plak oluşumunu hızlandırır.

Stresi tamamen ortadan kaldırmak mümkün olmasa da onu yönetmeyi öğrenmek koroner arter hastalığının seyri üzerinde ölçülebilir bir fark yaratır. Günde 10-15 dakika derin nefes egzersizi ya da meditasyon sempatik sinir sistemini yatıştırır ve kan basıncını düşürür. Yoga hem fiziksel aktivite hem de stres azaltma işlevi görür. Doğada vakit geçirmek, müzik dinlemek, hobiler edinmek ve sevdiklerinizle kaliteli zaman geçirmek de strese karşı gerçek koruyucu faktörler arasındadır.

Anksiyete ya da depresyon yaşıyorsanız bir uzmandan destek almaktan çekinmeyin. Kalp krizi geçirmiş bireylerin yaklaşık beşte birinde depresyon gelişir ve tedavi edilmeyen depresyon hem iyileşmeyi hem de koroner arter hastalığının uzun vadeli seyrini olumsuz etkiler. Psikolojik destek, kardiyak rehabilitasyonun ayrılmaz bir parçasıdır.

Koroner Arter Hastalığında Uyku

Uyku, koroner arter hastalığında kalp sağlığının sessiz bekçisidir. Gece 7-8 saat kaliteli uyku kan basıncının düzenlenmesinde, inflamasyonun azaltılmasında ve metabolik dengenin korunmasında kritik rol oynar. Yetersiz uyku LDL kolesterolü yükseltir, insülin direncini artırır ve kalp krizi riskini belirgin biçimde artırır.

Uyku apneniz varsa mutlaka tedavi ettirin. Uyku apnesi gece boyunca tekrarlayan oksijen düşüşlerine neden olur; bu düşüşler koroner arter hastalığının seyrini ciddi biçimde olumsuz etkiler. CPAP cihazı ile tedavi hem uyku kalitesini hem de kardiyovasküler sonuçları iyileştirir. Horlama, gündüz aşırı uyku hali ve sabahları yorgun uyanma uyku apnesinin işaretleri olabilir; bu belirtiler varsa bir uyku uzmanına başvurun.

Koroner Arter Hastalığında İlaç Kullanımı

Koroner arter hastalığında ilaçlar yaşam kurtarır; ancak yalnızca düzenli kullanıldığında. Araştırmalar, kalp krizi geçirdikten sonra statinini ya da aspirinini kesen hastaların tekrar olay geçirme riskinin dramatik biçimde arttığını göstermektedir.

İyi hissetmek ilacı kesmenin gerekçesi değil, tam tersine ilacın işe yaradığının göstergesidir. İlaç yan etkileri yaşıyorsanız kendi kararınızla bırakmak yerine doktorunuzu arayın; hemen hemen her ilacın alternatifi ya da yan etkileri azaltacak dozu mevcuttur. İlaçlarınızı her gün aynı saatte almak alışkanlık oluşturmayı kolaylaştırır; haftalık hap kutuları ve telefon hatırlatıcıları bu konuda pratik yardımcılardır.

Düzenli Takip ve Kontroller

Koroner arter hastalığı ömür boyu takip gerektiren bir hastalıktır. Düzenli kontroller hem tedavinin etkinliğini değerlendirmek hem de olası değişiklikleri erken fark etmek açısından zorunludur.

İlk yıl daha sık (genellikle 3-6 ayda bir) kontrol yapılması önerilir. Ardından yılda bir kapsamlı değerlendirme standarttır. Bu kontrollerde kan basıncı, lipid paneli, kan şekeri ve böbrek fonksiyonları izlenir; ilaç dozları gerekirse ayarlanır; yeni belirtiler değerlendirilir.

Evde kan basıncı ölçümlerinizi sabah ve akşam düzenli yapın ve kayıt altına alın. Göğüs ağrısı, nefes darlığı veya çarpıntı gibi belirtilerde değişiklik fark ederseniz bir sonraki kontrolü beklemeyin; doktorunuzu arayın. Belirtiler aniden kötüleşirse ya da yeni ve şiddetli bir göğüs ağrısı gelişirse 112'yi arayın.

Sosyal Destek ve Yaşam Kalitesi

Koroner arter hastalığıyla yaşamak yalnızca fiziksel değil, duygusal bir süreçtir de. Kalp krizi sonrası korku, kaygı, öfke ve üzüntü hissetmek son derece normaldir. Bu duyguları bastırmak yerine kabul etmek ve gerektiğinde destek aramak iyileşmenin önemli bir parçasıdır.

Güçlü sosyal bağlar koroner arter hastalığında kalp sağlığı üzerinde ölçülebilir koruyucu etkiye sahiptir. Sevdiklerinizle vakit geçirmek, sosyal aktivitelere katılmak ve destek gruplarında benzer deneyimleri paylaşmak hem motivasyonu güçlendirir hem de strese karşı tampon oluşturur. Yalnız yaşayan bireyler için bu bağlantıları kasıtlı olarak kurmak ve sürdürmek özellikle önemlidir.

Cinsel aktivite konusunda endişeleriniz varsa doktorunuzla açıkça konuşun. Stabil koroner arter hastalığı olan bireylerin büyük çoğunluğu normal bir cinsel yaşam sürdürebilir; ancak ne zaman ve nasıl güvenli olduğunu doktorunuz size özel olarak değerlendirmelidir.

Koroner arter hastalığı tedavisi, hastalığın şiddetine göre değişir ve genellikle yaşam tarzı değişiklikleri, ilaç tedavisi ve gerektiğinde tıbbi işlemler veya cerrahiyi içerir. Hafif vakalarda ilaçlar yeterli olabilirken, ciddi tıkanıklıklarda anjiyoplasti, stent yerleştirme veya bypass cerrahisi gerekebilir.

Erken tanı ve doğru tedavi yaklaşımı, kalp krizi riskini azaltır, belirtileri kontrol altına alır ve yaşam kalitenizi önemli ölçüde iyileştirir. Tedavi sonrası düzenli takip ve yaşam tarzı değişikliklerinin sürdürülmesi, hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak için gereklidir.

Tanısı

Koroner arter hastalığı tanısı klinik değerlendirme, laboratuvar testleri ve görüntüleme yöntemlerinin bir arada kullanılmasıyla konur. Bazı hastalarda hastalık belirtilerle kendini gösterirken bazılarında rutin kontroller sırasında ya da başka bir nedenle yapılan tetkiklerde tesadüfen saptanır. Tanı sürecinin amacı hem hastalığın varlığını doğrulamak hem de yaygınlığını ve ciddiyetini belirlemektir.

Koroner arter hastalığı tanısında kullanılan yöntemler şunlardır:

• Tıbbi öykü ve fizik muayene. Tanı sürecinin ilk adımıdır. Doktor göğüs ağrısının karakterini, ne zaman ve nasıl ortaya çıktığını, hangi faktörlerin tetiklediğini ve nasıl geçtiğini ayrıntılı biçimde sorgular. Ailede kalp hastalığı öyküsü, sigara kullanımı, diyabet, hipertansiyon ve kolesterol durumu gibi risk faktörleri değerlendirilir. Fizik muayenede kan basıncı, nabız, kalp sesleri ve damar durumu incelenir.
• Elektrokardiyografi (EKG). Kalbin elektriksel aktivitesini kaydeden bu temel testle ritim bozuklukları, eski kalp krizi izleri ve aktif iskemi bulguları saptanabilir. İstirahatte çekilen EKG normal çıksa da bu, koroner arter hastalığını dışlamaz; bu nedenle tek başına yeterli bir tanı aracı değildir.
• Efor testi (egzersiz EKG). Kişi koşu bandı veya bisiklet ergometresinde egzersiz yaparken EKG, kan basıncı ve kalp hızı izlenir. Fiziksel efor sırasında kalbin kan talebini karşılayıp karşılayamadığı değerlendirilir. Egzersizle ortaya çıkan EKG değişiklikleri, göğüs ağrısı ya da anormal kan basıncı yanıtı koroner arter hastalığına işaret eder. Yürüyemeyecek durumda olan hastalarda ilaçla yapay efor oluşturan farmakolojik stres testleri uygulanır.
• Ekokardiyografi. Ultrason dalgalarıyla kalbin yapısını ve işlevini görüntüleyen bu yöntem kalp duvarlarının hareketini, kapak işlevlerini ve pompalama gücünü (ejeksiyon fraksiyonu) değerlendirir. İstirahatte ya da efor sırasında bölgesel duvar hareket bozukluğu saptanması koroner arter hastalığını akla getirir. Stres ekokardiyografisi, egzersiz veya ilaçla kalp hızlandırılırken yapılan görüntülemeyle iskemiyi daha hassas biçimde ortaya koyar.
• Nükleer stres testi (miyokart perfüzyon sintigrafisi). Kalbe giden kan akışını hem istirahatte hem de efor sırasında görüntüleyen bu testte hafif radyoaktif bir madde kullanılır. Efor sırasında kana karışan madde kalp kasına dağılır; az kan gelen bölgeler görüntüde belirgin biçimde farklılaşır. Efor ekokardiyografisine kıyasla daha hassas ve özgül sonuçlar verebilir.
• Koroner BT anjiyografi. Damar içine verilen kontrast maddeyle koroner arterlerin üç boyutlu görüntülerini oluşturan non-invaziv bir yöntemdir. Plak varlığını, yaygınlığını ve daralma derecesini ayrıntılı olarak gösterir. Orta düzeyde kardiyovasküler riski olan hastalarda koroner anjiyografiye gidilmeden önce tercih edilebilir. Kalsiyum skoru ölçümü de bu yöntemle elde edilir; yüksek kalsiyum skoru belirgin ateroskleroz varlığına işaret eder.
• Koroner anjiyografi (kardiyak kateterizasyon). Koroner arter hastalığı tanısında altın standart yöntemdir. Kasık ya da bilekten ilerletilen ince bir kateter aracılığıyla koroner arterlere kontrast madde verilerek gerçek zamanlı görüntüleme yapılır. Daralmış ya da tıkalı damarlar net biçimde görülür; aynı seans içinde balon anjiyoplasti veya stent gibi girişimsel tedaviler de uygulanabilir. Hem tanısal hem de tedavi edici niteliği olan bu yöntem özellikle ileri evre hastalıkta ve invaziv tedavi planlandığında tercih edilir.
• Kan testleri. Kardiyak biyobelirteçler (troponin ve CK-MB) kalp krizi şüphesinde mutlaka bakılır; yüksekliği kalp kası hasarını doğrular. Açlık kan şekeri, HbA1c, lipid paneli, böbrek ve karaciğer fonksiyonları, tam kan sayımı ve tiroid hormonları hem risk faktörlerini hem de genel sağlık durumunu değerlendirir. Yüksek duyarlıklı CRP gibi inflamasyon belirteçleri ek risk bilgisi sunar.

Tedavisi

Koroner arter hastalığının tedavisi hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak, belirtileri kontrol altına almak, kalp krizini önlemek ve yaşam kalitesini korumak amacıyla yürütülür. Tedavi genellikle yaşam tarzı değişiklikleri, ilaç tedavisi ve gerekli durumlarda girişimsel ya da cerrahi yöntemlerin bir kombinasyonundan oluşur.

Koroner arter hastalığı tedavisinde kullanılan yöntemler şunlardır:

• Antiplatelet ilaçlar. Aspirin, trombositlerin bir araya gelerek pıhtı oluşturmasını engeller ve koroner arter hastalığı tedavisinin temel taşlarından biridir. Kalp krizi geçirmiş ya da stent takılmış hastalarda aspirin ile birlikte klopidogrel, tikagrelor veya prasugrel gibi ikinci bir antiplatelet ilaç kullanılır; bu kombinasyon ikili antiplatelet tedavi olarak adlandırılır. Stent içinde pıhtı oluşumunu önlemek açısından hayati önem taşır.
• Statinler. LDL kolesterolü düşürerek aterosklerotik plak birikimini yavaşlatır. Koroner arter hastalığı tanısı alan tüm hastalarda, LDL düzeyinden bağımsız olarak yüksek yoğunluklu statin tedavisi önerilir. Statinler yalnızca kolesterolü düşürmekle kalmaz; plakları stabilize eder, endotel işlevini iyileştirir ve inflamasyonu azaltır.
• Beta blokerler. Kalp hızını ve kalbin kasılma gücünü azaltarak kalbin oksijen tüketimini düşürür. Anjina şikayetlerini hafifletir ve kalp krizinden sonra kalp kasını korur. Kalp yetmezliği eşlik ediyorsa ek koruyucu etki sağlar.
• ACE inhibitörleri ve ARB'ler. Kan basıncını düşürerek ve kalp üzerindeki yükü azaltarak kalbi korur. Kalp krizinden sonra, kalp yetmezliğinde ve diyabetik hastalarda özellikle tercih edilir. Kalbin yeniden şekillenmesini yavaşlatır ve uzun vadeli sonuçları iyileştirir.
• Nitrogliserin. Koroner arterleri geçici olarak genişleterek anjina ataklarını hızla giderir. Dil altı tablet ya da sprey formunda ani anjina atağında kullanılır. Uzun etkili nitratlar tekrarlayan anjinayı önlemek amacıyla düzenli kullanılabilir.
• Kalsiyum kanal blokerleri. Koroner arterleri genişletir ve kalp hızını düzenler. Özellikle beta bloker kullanılamayan ya da yeterli olmadığı durumlarda anjina tedavisinde tercih edilir. Koroner spazmın ön planda olduğu vakalarda ilk tercih olabilir.
• Diüretikler. Kalp yetmezliği eşlik ediyorsa vücuttaki fazla sıvıyı uzaklaştırmak ve nefes darlığını gidermek amacıyla kullanılır.
• PCSK9 inhibitörleri ve ezetimib. Statin tedavisine rağmen LDL hedefine ulaşılamayan ya da statini tolere edemeyen yüksek riskli hastalarda ek kolesterol düşürücü tedavi olarak kullanılır.
• Perkütan koroner girişim (PKG) - balon anjiyoplasti ve stent. Kateter yardımıyla daralmış ya da tıkalı koroner artere ulaşılır; şişirilen balon ile damar genişletilir ve açık tutmak amacıyla metal bir kafes olan stent yerleştirilir. İlaç kaplı stentler (DES) düz metal stentlere kıyasla yeniden daralma (restenoz) riskini belirgin biçimde azaltır. Akut kalp krizinde de uygulanan bu yöntem, "primer PKG" adıyla tıkalı damarı hızla açmada altın standarttır. İşlem lokal anestezi altında bilinçli sedasyon eşliğinde yapılır; hastanede kalış süresi genellikle 1-2 gündür.
• Koroner baypas ameliyatı (KABG). Tıkalı koroner arterlerin etrafından köprü damarlar (greftler) yapılarak kan akışı yeniden sağlanır. Greft olarak bacaktan alınan safen ven ya da göğüs içinden alınan iç meme arteri kullanılır. Birden fazla damarın tıkandığı, sol ana koroner arterin tutulduğu ya da diyabetli hastalarda PKG'ye göre daha iyi uzun vadeli sonuçlar sunar. Açık kalp ameliyatı olan bu yöntemde kalp-akciğer makinesi kullanılır; iyileşme süreci birkaç haftayı bulur. Bazı merkezlerde kalp durdurulmadan yapılan "çarpan kalpte baypas" yöntemi de uygulanmaktadır.
• Kardiyak rehabilitasyon. Kalp krizi, stent ya da baypas ameliyatının ardından uygulanan denetimli egzersiz, eğitim ve psikolojik destek programıdır. Kardiyak rehabilitasyon hem yeni kardiyovasküler olayların riskini azaltır hem de hastanın günlük yaşama ve işe dönüşünü hızlandırır. Ancak yeterince kullanılmayan ve sıklıkla göz ardı edilen bu programın faydaları ilaç tedavisiyle kıyaslanabilir düzeydedir.

Randevuya Hazırlanma

Koroner arter hastalığı şüphesi ya da tanısıyla kardiyoloji randevusuna gitmeden önce hazırlıklı olmak hem tanı sürecini hem de tedavi planlamasını önemli ölçüde kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz:

• Göğüs ağrısının ne zaman başladığını, ne kadar sürdüğünü, hangi durumlarda tetiklendiğini ve nasıl geçtiğini ayrıntılı biçimde not edin
• Varsa daha önce çekilen EKG, ekokardiyografi, efor testi veya anjiyografi raporlarını yanınıza alın
• Kullandığınız tüm ilaçları, vitamin ve takviyeleri listeleyin
• Ailede kalp hastalığı, kalp krizi veya ani kardiyak ölüm öyküsünü not edin; özellikle kaç yaşında gerçekleştiği önemlidir
• Sigara kullanım geçmişinizi, alkol tüketiminizi ve fiziksel aktivite düzeyinizi aktarmaya hazır olun
• Diyabet, hipertansiyon, yüksek kolesterol gibi eşlik eden durumlarınızı ve bunların tedavi durumunu belirtin
• Sorularınızı önceden yazın

Doktorunuza sorabileceğiniz sorular şunlardır:

• Koroner arterlerimde ne kadar darlık var ve hangi damarlar etkilenmiş?
• İlaç tedavisi yeterli mi, yoksa stent ya da ameliyat gerekiyor mu?
• Hangi ilaçları kullanacağım ve yan etkilerini nasıl izlemeliyim?
• LDL kolesterol hedefiniz benim için ne olmalı?
• Egzersiz yapabilir miyim, hangi düzeyde ve hangi tür egzersizler uygundur?
• Kardiyak rehabilitasyon programına katılmam gerekiyor mu?
• Hangi belirtiler geliştiğinde acilen başvurmalıyım?
• Ne sıklıkla kontrole gelmeliyim?

Doktorunuzun size sorabileceği sorular şunlardır:

• Göğüs ağrınız ne zaman başladı, nasıl bir ağrı?
• Ağrı eforla mı ortaya çıkıyor, istirahatte de oluyor mu?
• Sol kolunuza, çenenize ya da sırtınıza yayılıyor mu?
• Nefes darlığı ya da çarpıntı yaşıyor musunuz?
• Sigara kullanıyor musunuz ya da kullandınız mı?
• Diyabet, yüksek tansiyon veya yüksek kolesterolünüz var mı?
• Ailede erken yaşta kalp hastalığı var mı?
• Daha önce kalp krizi, stent ya da kalp ameliyatı geçirdiniz mi?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?

Aort darlığı (aort stenozu), kalbin sol alt odacığı ile vücuda kan dağıtan ana atardamar olan aort arasındaki kapakçığın daralması durumudur. Normal şartlarda bu kapakçık, kanın kalpten çıkışı sırasında tam olarak açılır ve kanın geri kaçmasını engellemek için sıkıca kapanır. Ancak darlık geliştiğinde, kapakçık tam olarak açılamaz ve kalbin kanı vücuda pompalamak için çok daha fazla güç sarf etmesi gerekebilir.

Bu durum, zamanla kalp kasının kalınlaşmasına ve kalbin yorulmasına zemin hazırlayabilir. Başlangıçta vücut bu zorlanmayı tolere edebilse de, darlık ilerledikçe hayati organlara giden kan akışı azalabilir.

Aort darlığı genellikle yaşlanmaya bağlı kireçlenmeden kaynaklanabileceği gibi, doğuştan gelen kapak bozukluklarından da köken alabilir.

Tedavinin temel amacı, kapaktaki mekanik engeli ortadan kaldırarak kalp üzerindeki aşırı yükü hafifletmek ve kalp yetmezliği veya ani ritim bozuklukları gibi ciddi komplikasyonları önlemektir.

Aort darlığı belirtileri

Kalp kapakçığındaki daralma arttıkça kalbin pompalama gücü yetersiz kalmaya başlar.

Vücut şu sinyalleri verebilir:

• Göğüste sıkışma veya ağrı (Anjina). Kalp kası, daralmış bir kapaktan kanı itmek için çok çalıştığından daha fazla oksijene ihtiyaç duyar; ancak daralma nedeniyle kalp damarlarına giden kan akışı yetersiz kalabilir. Bu durum, özellikle fiziksel aktivite sırasında göğüste baskı, ağırlık veya yanma hissi şeklinde ortaya çıkabilir.
• Eforla gelen nefes darlığı. Hareket halindeyken akciğerlerden kalbe dönen kanın ileriye gidememesi, akciğerlerde sıvı birikmesine ve nefes nefese kalma hissine yol açabilir. Başlangıçta sadece yokuş çıkarken görülen bu durum, ilerleyen evrelerde dinlenme halindeyken bile nefes almayı güçleştirebilir.
• Baş dönmesi veya bayılma (Senkop). Beyne giden kan akışının kapaktaki darlık nedeniyle anlık olarak yetersiz kalması sonucu oluşur. Genellikle hızlı hareket edildiğinde veya merdiven çıkıldığında gelişen bu durum, ciddi bir kan akışı kısıtlanmasının işareti olarak kabul edilebilir.
• Alışılmadık yorgunluk ve halsizlik. Vücudun temel ihtiyaçlarını karşılayacak kadar kanın dolaşıma katılamaması, kişinin en basit günlük aktivitelerde bile kendisini bitkin hissetmesine neden olabilir.
• Kalp çarpıntısı ve düzensiz atımlar. Kalp kasının zorlanması ve genişlemesi, kalbin elektrik sistemini bozabilir. Bu durum, göğüste kuş kanadı çırpması gibi hissedilen çarpıntılara veya ritim düzensizliklerine sebebiyet verebilir.
• Kalp üfürümü. Doktor muayenesi sırasında stetoskopla duyulan, kanın dar bir aralıktan geçerken çıkardığı türbülanslı sesdir. Bu ses, darlığın şiddeti hakkında ilk ipucunu verir.
• Ayak bileklerinde ve bacaklarda şişlik (Ödem). Sağ kalbin de etkilenmeye başlamasıyla kanın vücutta geriye doğru göllenmesi, dokularda sıvı birikmesine ve şişkinliklere yol açabilir.

Ne zaman doktora görünmeli

Yürürken göğsünüzde baskı hissediyorsanız, çabuk yorulmaya başladıysanız veya anlık baş dönmeleri yaşıyorsanız bir kardiyoloji uzmanına danışmanız önerilebilir. Kalp kapak sorunları bazen hiçbir belirti vermeden de ilerleyebilir.

Ne zaman acil yardım alınmalı

Şiddetli göğüs ağrısı, ani nefes darlığı veya bayılma durumlarında, kalp krizi veya ani kapak tıkanıklığı riskine karşı derhal 112 acil servisi aramalısınız.

Aort darlığı nedenleri

Aort kapakçığının yapısını bozan ve hareket kabiliyetini kısıtlayan çeşitli faktörler bu duruma yol açabilir.

Aort darlığı nedenleri şunlar olabilir:

• Yaşa bağlı kireçlenme (Kalsifikasyon). Yıllar içinde kan akışının yarattığı stres ve aşınma nedeniyle kapakçıklarda kalsiyum birikebilir. Bu birikintiler kapakçıkları sertleştirerek açılmalarını zorlaştırabilir. Genellikle 65 yaş üstü bireylerde görülen en yaygın nedendir.
• Biküspid aort kapağı (Doğuştan gelen bozukluk). Normalde üç yaprakçıklı olan aort kapağının doğuştan iki yaprakçıklı olmasıdır. Bu yapısal fark, kapağın daha hızlı aşınmasına ve kireçlenmesine neden olarak darlığın daha genç yaşlarda ortaya çıkmasına sebebiyet verebilir.
• Romatizmal ateş. Çocukluk çağında geçirilen ve tam tedavi edilmeyen boğaz enfeksiyonlarının bir komplikasyonu olarak kalp kapaklarında iltihaplanma oluşabilir. Bu iltihap, kapakçıkların birbirine yapışmasına ve zamanla daralmasına yol açabilir.
• Geçirilmiş kalp enfeksiyonları (Endokardit). Kalp kapakçıklarına yerleşen bakterilerin oluşturduğu hasar, iyileşme sürecinde kapak yapısını bozarak darlık veya yetmezlik gelişmesine zemin hazırlayabilir.
• Radyasyon tedavisi. Geçmişte göğüs bölgesinden alınan radyasyon tedavisi (örneğin bazı kanser türleri için), yıllar sonra kalp kapakçıklarının sertleşmesine ve kireçlenmesine neden olabilir.
• Böbrek yetmezliği. Kronik böbrek hastalıkları, vücuttaki kalsiyum ve fosfor dengesini bozarak kalp kapaklarında kalsiyum birikimini hızlandırabilir.

Aort darlığı tanısı

Teşhis süreci, kalbin yapısını ve kan akış hızını milimetrik olarak değerlendirmeyi amaçlar.

Şu testler kullanılabilir:

• Ekokardiyogram (Eko). Kalbin ses dalgalarıyla görüntülenmesidir. Kapakçıkların ne kadar açıldığı, kanın geçiş hızı ve kalp kasının kalınlığı bu testle net bir şekilde saptanabilir; teşhisin altın standardıdır.
• Elektrokardiyogram (EKG). Kalbin elektriksel aktivitesini ölçer. Kalp kasındaki kalınlaşmayı (hipertrofi) ve darlığın neden olabileceği ritim bozukluklarını gösterir.
• Efor testi. Hastanın egzersiz sırasında kalp kapakçığının vücut ihtiyacına nasıl yanıt verdiği gözlemlenir. Belirtisi olmayan hastalarda darlığın şiddetini anlamak için kullanılabilir.
• Kardiyak MR. Kalp dokusunun detaylı görüntüsünü sunarak kapak yapısı ve kalp kasındaki hasarın derecesi hakkında ek bilgiler sağlar.
• Kardiyak kateterizasyon (Anjiyografi). Kasık damarından girilerek kapaktaki basınç farkının doğrudan ölçülmesi ve koroner damarların durumunun kontrol edilmesidir. Cerrahi planlanan hastalarda damar tıkanıklığı olup olmadığını anlamak için yapılır.

Aort darlığı tedavisi

Tedavi, darlığın şiddetine ve hastanın şikayetlerine göre planlanır. İlaçlar belirtileri hafifletse de, gerçek çözüm kapağın mekanik olarak onarılması veya değiştirilmesidir.

Aort darlığı tedavi seçenekleri:

• TAVI (Transkateter Aort Kapak İmplantasyonu). Göğüs kafesi açılmadan, kasık damarından girilerek yapılan modern bir yöntemdir. Daralmış olan kapağın içine yeni bir kapak yerleştirilir. Özellikle açık ameliyat riski yüksek olan veya yaşlı hastalarda tercih edilen, iyileşme süreci çok hızlı bir işlemdir.
• Cerrahi kapak değişimi (Açık kalp ameliyatı). Daralmış olan kapak çıkarılır ve yerine metalik veya biyolojik (hayvan dokusundan yapılan) bir kapak dikilir. Genç ve cerrahi riski düşük hastalarda uzun vadeli sonuçları oldukça başarılıdır.
• Balon valvüloplasti. Bir kateter yardımıyla daralan kapağa ulaşıp bir balon şişirerek kapağın genişletilmesi işlemidir. Genellikle geçici bir çözümdür ve bebeklerde veya ameliyata kadar zaman kazanması gereken çok riskli hastalarda kullanılır.
• İlaç tedavisi. Tansiyonu kontrol altında tutmak, kalp üzerindeki yükü azaltmak ve ritmi düzenlemek için verilir. Ancak ilaçlar daralmış kapağı açamaz; sadece kalbin darlıkla başa çıkmasına yardımcı olur.
• Düzenli takip ve gözlem. Belirtisi olmayan ve darlığı hafif seviyede olan hastalar, belirli aralıklarla (6 ay veya 1 yıl) ekokardiyografi ile izlenir. Kapak kritik seviyeye ulaştığında müdahale planlanır.

Aort darlığı riskleri

Tedavi edilmeyen veya geç kalınan aort darlığı şu ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

Riskler şunları içerebilir:

• Kalp yetmezliği. Kalbin dar kapaktan kan itmek için sürekli zorlanması, zamanla kalp kasının zayıflamasına ve vücuda yeterli kan pompalayamamasına neden olabilir.
• Ani kardiyak ölüm. Ciddi darlığı olan hastalarda ölümcül ritim bozuklukları gelişebilir. Bu durum, hiçbir belirti yokken bile kalbin aniden durmasına sebebiyet verebilir.
• İnme (Felç). Kireçlenmiş kapakçıklardan kopan küçük parçalar veya kapak üzerinde oluşan pıhtılar beyne giderek damarları tıkayabilir.
• Enfektif endokardit. Hasarlı ve darlığı olan kapakçıklar, bakterilerin yerleşmesi için uygun bir zemin hazırlar. Bu durum, kalp içinde ciddi bir enfeksiyona yol açabilir.
• Pulmoner hipertansiyon. Kalpteki basınç artışının akciğer damarlarına yansıması sonucu akciğer tansiyonu yükselebilir, bu da nefes darlığını kronikleştirir.

Önleme

Aort darlığını her zaman tamamen önlemek mümkün olmasa da, kalp sağlığını korumak süreci yavaşlatabilir.

Önlemek için yapabilecekleriniz:

• Boğaz enfeksiyonlarını ciddiye alın. Romatizmal ateşi önlemek için çocuklarda ve gençlerde görülen şiddetli boğaz ağrıları mutlaka doktor kontrolünde tedavi edilmelidir.
• Diş hijyenine önem verin. Ağız içindeki bakteriler kan yoluyla kalbe ulaşarak kapak enfeksiyonlarına yol açabilir. Düzenli diş muayenesi kapak sağlığını korur.
• Tansiyon ve kolesterol kontrolü. Yüksek tansiyon aort kapağı üzerindeki stresi artırır, yüksek kolesterol ise kireçlenmeyi hızlandırabilir. Bu değerlerin normal sınırda tutulması kapak ömrünü uzatabilir.
• Sigarayı bırakın. Sigara kullanımı damar sertliğini ve kapaklardaki kireçlenme sürecini hızlandıran temel faktörlerden biridir.
• Düzenli sağlık kontrolleri. Ailede kalp kapak hastalığı öyküsü varsa, hiçbir belirti olmasa bile düzenli aralıklarla kalp muayenesi yaptırmak erken teşhis şansı sağlar.

Randevuya hazırlanma

Aort darlığı tanısı veya şüphesiyle doktora gitmek bazen kaygı yaratabilir. Ancak hazırlıklı gitmeniz hem tanı sürecini kolaylaştırır hem de tedavi seçeneklerini daha net anlamanıza yardımcı olur. Aort kapak hastalıklarında belirtiler bazen yavaş gelişebilir; bu nedenle detaylı bilgi vermek önemlidir.

Yapabilecekleriniz:

• Belirtilerinizi not edin: Göğüs ağrısı, nefes darlığı, çabuk yorulma, bayılma hissi veya çarpıntı gibi belirtilerinizi not edin.
• Belirti zamanlamasını yazın: Egzersiz sırasında mı, dinlenirken mi oluyor?
• Önceki kalp tetkiklerini getirin: EKO, EKG, efor testi, anjiyo raporları varsa getirin.
• İlaç listenizi hazırlayın.
• Geçmiş hastalıklarınızı yazın: Romatizmal ateş, hipertansiyon, kalp hastalığı öyküsü varsa.
• Ailede kapak hastalığı veya ani ölüm varsa belirtin.
• Fiziksel aktivite toleransınızı gözlemleyin.
• Kullandığınız akıllı saat/kalp ritmi kayıtları varsa getirin.
• Son enfeksiyonları veya ateşli hastalıkları not edin.
• Beslenme ve yaşam tarzınızı değerlendirin.
• Sorularınızı önceden hazırlayın.
• Mümkünse bir yakınınızla gidin.

Doktorunuza sorabileceğiniz sorular:

• Aort darlığım hafif, orta veya ileri düzey mi?
• Kapak değişimi gerekir mi? Ne zaman?
• TAVI veya cerrahi seçenek benim için uygun mu?
• Egzersiz yapabilir miyim?
• İlaç tedavisi yeterli olur mu?
• Belirtiler kötüleşirse ne yapmalıyım?
• Takip sıklığı nasıl olacak?
• Endokardit riski var mı?
• Günlük yaşamımı nasıl etkiler?
• Hamilelik planlıyorsam risk var mı?

Doktorunuz size şunları sorabilir:

• Nefes darlığı veya göğüs ağrısı ne zaman başladı?
• Bayılma veya baş dönmesi oldu mu?
• Egzersiz kapasiteniz değişti mi?
• Daha önce kalp hastalığı tanısı aldınız mı?
• Ailede kalp kapağı hastalığı var mı?
• Sigara veya alkol kullanımı var mı?
• Ateşli romatizma öyküsü var mı?
• Günlük aktivitelerde zorlanıyor musunuz?

Anoreksiya nervoza, bireyin normal bir vücut ağırlığına sahip olmayı reddetmesi, kilo almaktan aşırı derecede korkması ve kendi vücut şekli ile kilosunu algılamasında ciddi bozukluklar yaşaması ile karakterize edilen, hayati tehlike oluşturabilen bir yeme bozukluğudur. Bu durum sadece beslenme ile ilgili bir sorun değil, genellikle derin duygusal zorluklar ve kontrol arayışıyla ilişkili karmaşık bir psikolojik tablodur.

Sağlıklı bir vücutta, beyinden gelen açlık sinyalleri kişinin enerji ihtiyacını karşılaması için besin alımını tetikler. Besinler, organların çalışması, hücre onarımı ve hormonal denge için gerekli olan yakıtı sağlar. Anoreksiya nervoza durumunda ise bu doğal süreç, kişinin zihnindeki "zayıf olma" ideali tarafından baskılanabilir. Birey, açlık hissini görmezden gelmeye başlar ve vücut, ihtiyaç duyduğu enerjiyi alamadığı için "tasarruf moduna" girerek metabolizmayı yavaşlatabilir.

Bu rahatsızlık, vücudun tüm sistemlerinde (kalp, sindirim, kemik yapısı ve üreme sistemi) ciddi hasarlara zemin hazırlayabilir. Tedavinin ana odak noktası, beslenme alışkanlıklarını sağlıklı bir seviyeye döndürmek, tıbbi komplikasyonları yönetmek ve yeme bozukluğunun altında yatan psikolojik travmaları veya düşük özsaygı gibi durumları ele almaktır. Erken müdahale, fiziksel ve ruhsal iyileşme şansını önemli ölçüde artırabilir.

Anoreksiya nervoza belirtileri

Anoreksiya belirtileri hem fiziksel değişimleri hem de kişinin yemekle ve vücuduyla olan ilişkisindeki davranışsal bozulmaları içerir. Belirtiler genellikle kademeli olarak başlar ve zamanla şiddetlenebilir.

• Aşırı kilo kaybı: Kişinin yaşına ve boyuna göre olması gereken kilonun çok altına düşmesi ve zayıf olmasına rağmen kendini "kilolu" hissetmeye devam etmesi en belirgin işarettir.
• Beslenme alışkanlıklarında katı değişiklikler: Öğün atlama, kalori hesaplama konusunda aşırı takıntı, yemekleri çok küçük parçalara bölme veya herkesin içinde yemek yemekten kaçınma görülebilir.
• Vücut algısı bozukluğu: Aynada kendini sürekli kontrol etme, belirli vücut bölgelerine (karın, uyluk gibi) odaklanma ve en ufak bir kilo artışını felaket olarak algılama durumu yaşanabilir.
• Fiziksel güçsüzlük ve halsizlik: Yetersiz beslenmeye bağlı olarak kas kaybı, sürekli yorgunluk hissi, baş dönmesi ve bayılma nöbetleri tetiklenebilir.
• Hormonal düzensizlikler: Kadınlarda adet döngüsünün durması veya düzensizleşmesi (amenore), erkeklerde ise cinsel istek kaybı fark edilebilir.
• Cilt ve saç değişiklikleri: Ciltte kuruluk, saçlarda dökülme ve vücudun ısıyı korumak için ürettiği "lanugo" adı verilen ince, tüy benzeri yapıların oluşması gözlemlenebilir.

Ne zaman doktora görünmeli

Yemek yemek sizin için bir kaygı kaynağı haline geldiyse, kilo verme düşüncesi tüm gününüzü meşgul ediyorsa veya çevrenizdeki insanlar kilonuz hakkında endişelenmeye başladıysa bir psikiyatrist veya beslenme uzmanına başvurmanız önerilebilir.

Ne zaman acil yardım alınmalı

Şiddetli kalp ritim bozukluğu, göğüs ağrısı, kontrol edilemeyen kusma, aşırı sıvı kaybı (dehidrasyon) veya intihar düşünceleri gibi durumlarda vakit kaybetmeden 112 acil servisi aranmalıdır. Bu durumlar, vücudun iflas etme noktasına geldiğinin bir işareti olabilir.

Anoreksiya nervoza nedenleri

Anoreksiya tek bir nedene bağlı değildir; genellikle genetik yatkınlık, biyolojik faktörler ve çevresel baskıların bir araya gelmesiyle ortaya çıkar.

• Biyolojik ve genetik faktörler: Bazı insanların yeme bozukluklarına genetik olarak daha yatkın olduğu düşünülmektedir. Ayrıca beyindeki iştah ve tokluk hissini düzenleyen kimyasalların (nörotransmitter) dengesizliği bu süreci tetikleyebilir.
• Psikolojik özellikler: Mükemmeliyetçilik, takıntılı kişilik yapısı ve yüksek kaygı düzeyine sahip bireylerde, kilo kontrolü bir "başarı" veya "güvende hissetme" yöntemi olarak görülebilir.
• Sosyal ve kültürel baskılar: Medya ve sosyal ağlarda idealize edilen "aşırı zayıflık" algısı, özellikle gençlerde vücut memnuniyetsizliğine yol açarak yeme bozukluklarını tetikleyebilir.

Anoreksiya nervoza tedavisi

Tedavi, hastanın fiziksel durumuna ve ihtiyacına göre şekillenen; doktor, diyetisyen ve psikologdan oluşan multidisipliner bir ekip tarafından yürütülür.

Tıbbi izlem ve beslenme rehabilitasyonu

Hayati tehlikeyi ortadan kaldırmak ve vücut fonksiyonlarını stabilize etmek tedavinin ilk adımıdır:

• Kilo geri kazanımı: Diyetisyen eşliğinde, vücudun şoka girmesini engelleyecek şekilde yavaş ve kontrollü bir kalori artışı planlanır.
• Tıbbi takip: Kalp hızı, elektrolit dengesi ve organ fonksiyonları düzenli olarak izlenir. Şiddetli vakalarda tedavi hastanede yatarak gerçekleştirilebilir.

Psikolojik tedavi yöntemleri

Yeme bozukluğunun zihinsel nedenlerini çözmek için farklı terapi yöntemleri uygulanır:

• Bilişsel davranışçı terapi (BDT): Kişinin yemek, kilo ve vücut şekli hakkındaki hatalı düşünce kalıplarını fark etmesi ve bunları sağlıklı olanlarla değiştirmesi hedeflenir.
• Aile temelli terapi (Maudsley yaklaşımı): Özellikle ergenlerde, ailenin beslenme sürecine sağlıklı bir şekilde dahil edilmesi ve hastaya destek olması sağlanır.
• Grup terapileri: Benzer zorluklar yaşayan bireylerle paylaşımda bulunmak, izolasyon hissini azaltarak iyileşme motivasyonunu artırabilir.

İlaç tedavisi

Anoreksiyayı doğrudan iyileştiren bir ilaç olmasa da; eşlik eden depresyon, anksiyete veya uyku bozukluklarını yönetmek için doktor kontrolünde antidepresanlar veya kaygı giderici ilaçlar reçete edilebilir.

Anoreksiya nervoza riskleri

Tedavi edilmeyen anoreksiya, vücudun hemen her organında kalıcı hasar bırakma riski taşır ve psikiyatrik durumlar arasında en yüksek ölüm oranına sahip olanlardan biridir.

• Kalp problemleri: Kalp kasının zayıflaması, düşük tansiyon ve ani durmalara yol açabilen ritim bozuklukları gelişebilir.
• Kemik kaybı (Osteoporoz): Besin eksikliği ve hormonal düşüş nedeniyle kemiklerin kırılganlığı artabilir; bu durum ileride kalıcı sakatlıklara yol açabilir.
• Böbrek yetmezliği: Sıvı ve elektrolit dengesizliği böbreklerin süzme işlevini bozarak hayati risk oluşturabilir.
• Anemi (Kansızlık): Yetersiz beslenme sonucu kan hücrelerinin üretimi azalabilir, bu da organların oksijensiz kalmasına neden olabilir.

Randevunuza hazırlanma

Yardım istemek iyileşme yolundaki en büyük adımdır. Bir uzmana gitmeden önce hazırlıklı olmak kendinizi daha güvende hissetmenizi sağlayabilir.

Yapabilecekleriniz:

• Duygularınızı not edin: Yemek yediğinizde veya kilonuzu düşündüğünüzde hissettiğiniz korku, suçluluk gibi duyguları yazın.
• Fiziksel değişimleri kaydedin: Üşüme, saç dökülmesi, halsizlik veya adet kesilmesi gibi durumları belirtin.

Doktorunuza sormanız gereken sorular:

• Bu durumun vücuduma verdiği en büyük zarar nedir?
• İdeal kiloma ulaşmam ne kadar sürer?
• Aileme bu durumu nasıl açıklayabilirim?
• İyileşme sürecinde beni neler bekliyor?

Doktorunuz şunları sorabilir:

• Gün içinde ne kadar yemek yiyorsunuz?
• Kilo aldığınızı düşündüğünüzde ne hissediyorsunuz?
• Kendinizi kusturmaya çalışıyor musunuz veya aşırı egzersiz yapıyor musunuz?

Ankilozan spondilit (AS), temel olarak omurgayı ve kalça eklemlerini etkileyen, kronik ve ilerleyici bir romatizmal iltihap türüdür. Bu durum, omurgadaki küçük kemiklerin (omurların) zamanla birbiriyle kaynaşmasına neden olabilir; bu süreç omurgayı daha az esnek hale getirebilir ve kişinin öne doğru eğik bir duruş sergilemesine yol açabilir.

Hastalık genellikle genç yetişkinlik döneminde, sinsi bir bel ağrısı ile başlar ve vücudun savunma sisteminin kendi dokularına saldırdığı otoimmün bir süreç olarak kabul edilebilir. Omurlar arasındaki yumuşak dokuların iltihaplanması, vücudun bu bölgeyi iyileştirmek için yeni kemik dokusu üretmesini tetikleyebilir; bu yeni kemik oluşumu ise eklemlerin hareket yeteneğini kısıtlayarak "bambu omurga" olarak bilinen yapıya zemin hazırlayabilir.

Profesyonel bir romatolojik takip, iltihabın vücudun diğer bölgelerine (gözler, kalp veya akciğerler gibi) yayılma ihtimalini izleyerek kapsamlı bir koruma sağlamayı hedefler.

Tedavinin ana odak noktası, ağrıyı yönetmek, eklem hareketliliğini korumak ve omurgada kalıcı şekil bozukluklarının gelişme riskini azaltmaya yardımcı olmaktır.

Ankilozan spondilit belirtileri

Ankilozan spondilit belirtileri genellikle yavaş yavaş gelişebilir ve sabah saatlerinde veya uzun süreli hareketsizlikten sonra en şiddetli seviyeye ulaşabilir. Ağrının karakteri, mekanik bel ağrılarından farklı olarak hareket ettikçe hafifleme eğilimi gösterebilir.

• Sabah tutukluğu ve bel ağrısı: Uyandıktan sonra yarım saatten fazla süren, kalçalara yayılan künt bir ağrı hissedilebilir; bu durum uykudan uyandıracak kadar şiddetli olabilir ve kişinin güne başlamasını zorlaştırabilir.
• Hareketle azalan ağrı: İstirahat halindeyken artan ağrılar, hafif egzersiz veya yürüyüşle birlikte eklemlerin ısınması sonucu hafifleyebilir; bu durum hastalığın iltihaplı doğasını yansıtabilir.
• Topuk ve eklem ağrıları: İltihap sadece omurgayı değil, bağların kemiğe yapıştığı bölgeleri de etkileyebilir; bu da özellikle topuklarda veya göğüs kafesinde nefes almayı zorlaştırabilecek hassasiyetlere yol açabilir.
• Duruş bozuklukları: Hastalık ilerledikçe omurganın esnekliğini kaybetmesi, kişinin istemsizce öne doğru eğilmesine ve boyun hareketlerinin kısıtlanmasına neden olabilir.
• Aşırı yorgunluk: Vücudun sürekli bir iltihapla mücadele etmesi, kişinin günlük işlerini yaparken normalden çok daha fazla enerji harcamasına ve kronik bir halsizlik hissetmesine sebebiyet verebilir.

Ne zaman doktora görünmeli

Üç aydan uzun süren, sabahları artan ve hareketle azalan bir bel ağrınız varsa, bu durumun mekanik değil romatizmal olma ihtimaline karşı bir romatoloji uzmanına başvurmanız önerilebilir.

Ancak, bel ağrısına eşlik eden ani görme kaybı, gözde şiddetli kızarıklık ve ağrı (üveit şüphesi) veya nefes alırken göğüs kafesinde batma ve şiddetli darlık yaşıyorsanız, iltihabın diğer organları etkilemiş olma ihtimaline karşı vakit kaybetmeden acil servise başvurmalısınız.

Ankilozan spondilit nedenleri

Ankilozan spondilitin kesin nedeni henüz tam olarak bilinmese de, genetik yatkınlığın çevresel faktörlerle birleşmesinin bu süreci tetikleyebileceği düşünülmektedir. Bağışıklık sisteminin yanlış yönlendirilmiş bir tepkisi, eklemlerdeki hasarın ana kaynağı olarak görülebilir.

• HLA-B27 geni: Hastaların büyük bir kısmında bu genetik işaretçi pozitif bulunabilir; bu genin varlığı kişinin bağışıklık sistemini omurga iltihabına daha duyarlı hale getirebilir.
• Bağışıklık sistemi bozuklukları: Vücudun savunma hücreleri, eklem bölgelerindeki sağlıklı dokuları tehdit olarak algılayıp saldırabilir, bu da kronik bir iltihaplanma döngüsünü başlatabilir.
• Bağırsak sağlığı ve enfeksiyonlar: Bazı araştırmalar, bağırsak florasındaki dengesizliklerin veya geçirilmiş belirli enfeksiyonların, genetik yatkınlığı olan kişilerde bağışıklık sistemini tetikleyerek hastalığı başlatabileceğini düşündürmektedir.

Ankilozan spondilit tanısı

Teşhis süreci, hastanın şikayetlerinin geçmişi ile fiziksel muayene bulgularının birleştirilmesine dayanır. Erken evrelerde röntgen bulguları normal çıkabileceği için ileri görüntüleme yöntemlerine ihtiyaç duyulabilir.

• Fiziksel muayene: Doktorunuz omurganızın esnekliğini ölçebilir ve göğüs kafesinizin nefes alırken ne kadar genişlediğini kontrol ederek hareket kısıtlılığını değerlendirebilir.
• MR (manyetik rezonans) görüntüleme: Röntgenle görülemeyen erken evre iltihapları (sakroiliit) saptayabilen en hassas yöntemdir; bu sayede hastalık kalıcı hasar vermeden teşhis edilebilir.
• Kan testleri: İltihap belirteçleri (CRP, ESR) seviyelerine bakılabilir; ayrıca HLA-B27 geninin varlığı teşhisi desteklemek için incelenebilir.

Ankilozan spondilit tedavisi

Ankilozan spondilit tedavisinde amaç, ağrıyı dindirmek ve omurganın birleşmesini engelleyerek hareket özgürlüğünü korumaktır. Tedavi süreci genellikle ilaçlar ve özel egzersizlerin bir kombinasyonundan oluşur.

• Non-steroid anti-inflamatuar ilaçlar (NSAİİ): Ağrıyı azaltmanın yanı sıra iltihabı baskılayarak omurgadaki sertleşmeyi yavaşlatmaya yardımcı olabilir.
• Biyolojik ilaçlar (TNF blokerleri): Klasik ilaçlara yanıt vermeyen durumlarda, bağışıklık sistemindeki spesifik iltihap proteinlerini hedef alarak hastalığın ilerlemesini durdurabilir.
• Fizik tedavi ve egzersiz: Düzenli yüzme, esneme hareketleri ve dik duruş egzersizleri, eklemlerin donmasını engellemek için tedavinin en kritik parçasını oluşturabilir.
• Cerrahi müdahale: Eklem hasarı çok ilerlediğinde veya omurga şiddetli derecede eğildiğinde, yaşam kalitesini artırmak için nadiren kalça protezi veya omurga cerrahisi gerekebilir.

Ankilozan spondilit riskleri

Hastalığın kontrol altına alınmadığı durumlarda, kronik iltihap sadece eklemleri değil, vücudun diğer sistemlerini de olumsuz etkileyebilecek komplikasyonlara yol açabilir.

• Göz iltihabı (Üveit): Gözde ağrı, ışığa hassasiyet ve bulanık görme ile seyreden bu durum, hızlı tedavi edilmediğinde kalıcı görme hasarı riski oluşturabilir.
• Omurga kırıkları: İlerleyen dönemlerde kemikler zayıflayabilir (osteoporoz) ve bu durum, basit bir sarsıntıda bile omurgada kırılmalara sebebiyet verebilir.
• Kalp ve akciğer sorunları: Şiddetli vakalarda göğüs kafesinin esnekliğini yitirmesi akciğer kapasitesini düşürebilir; nadiren de olsa ana atardamar olan aortta iltihaplanma gelişebilir.

Ankilozan spondilit önlenebilir mi?

Genetik kökenli bir hastalık olduğu için ankilozan spondiliti tamamen önlemek mümkün olmayabilir; ancak hastalığın etkilerini minimize etmek ve sakatlık riskini ortadan kaldırmak doğru adımlarla mümkün olabilir.

• Düzenli hareket: Hareketsizlik bu hastalığın en büyük düşmanı olarak görülebilir; gün boyu aktif kalmak iltihabın eklemleri dondurma hızını yavaşlatabilir.
• Sigara kullanımı: Sigara içmek, AS hastalarında akciğer sorunlarını tetikleyebilir ve omurga hasarının daha hızlı ilerlemesine yol açabilir, bu nedenle bırakılması hayati önem taşıyabilir.
• Erken teşhis: Ailesinde bu hastalık olan kişilerin, basit bel ağrılarını ciddiye alıp erken kontrole gitmesi, hastalığın kalıcı bir şekil bozukluğu yapmadan durdurulmasını sağlayabilir.

Randevunuza nasıl hazırlanırsınız

Eğer uzun süreli bel ve kalça ağrınız varsa, belirtilerinizi not alarak doktor randevunuza gitmek teşhis sürecini hızlandırabilir. Hazırlıklı olmak, sağlık ekibinizin durumunuzu daha iyi analiz etmesine yardımcı olabilir.

Yapabilecekleriniz:

• Belirtilerin listesini yapın: Ağrının günün hangi saatinde arttığını, ne kadar sürdüğünü ve hareketle geçip geçmediğini not edin.
• Tıbbi geçmişinizi hazırlayın: Ailenizde benzer ağrıları olan veya sedef hastalığı, bağırsak iltihabı olan kişileri belirtin.

Sorularınızı hazırlayın:

• Bu ağrının nedeni ankilozan spondilit olabilir mi?
• Hangi görüntüleme testlerine ihtiyacım var?
• Egzersiz yapmak eklemlerime zarar verir mi yoksa faydalı mı olur?
• İlaçların uzun vadeli yan etkileri nelerdir?

Doktorunuz şunları sorabilir

• Ağrınız sabahları ne kadar sürüyor?
• Egzersiz yaptığınızda ağrınızda bir rahatlama hissediyor musunuz?
• Gözlerinizde daha önce kızarıklık veya ağrı şikayeti oldu mu?
• Bel ağrınız için daha önce hangi ilaçları denediniz?

Anjiyosarkom, kan damarlarının veya lenf damarlarının iç yüzeyini döşeyen hücrelerden kaynaklanan, oldukça nadir görülen ve agresif seyredebilen bir yumuşak doku kanseri türüdür. Bu kanser türü vücudun herhangi bir bölgesinde ortaya çıkabilir; ancak en sık ciltte, özellikle baş ve boyun bölgesinde kendisini gösterebilir.

Damar yapılarından köken aldığı için anjiyosarkom hücreleri kan akışı yoluyla vücudun diğer bölgelerine yayılma eğilimi gösterebilir. Genellikle yaşlı yetişkinlerde görülse de her yaş grubunu etkileyebilir.

Hastalığın seyri, tümörün yerleşim yerine, büyüklüğüne ve ne kadar erken evrede yakalandığına bağlı olarak kişiden kişiye farklılık gösterebilir.

Profesyonel bir onkolojik yaklaşım, tümörün yayılımını kontrol altına almayı ve hastanın yaşam kalitesini korumayı hedefler.

Anjiyosarkom belirtileri

Anjiyosarkom belirtileri, tümörün vücudun hangi bölgesinde geliştiğine bağlı olarak değişebilir. Ciltte yerleşen türleri genellikle gözle görülür değişikliklerle başlarken, iç organlardaki türler daha genel sağlık şikayetlerine yol açabilir.

• Ciltteki renk değişimleri: Etkilenen bölgede morumsu, koyu mavi veya kırmızımsı renkte, bazen bir çürüğe benzeyen ancak iyileşmeyen lekeler görülebilir.
• Şişlik ve kitle oluşumu: Cilt yüzeyinde veya hemen altında büyüyen, dokunulduğunda bazen ağrılı olabilen yumrular fark edilebilir; bu kitleler zamanla büyüyerek çevre dokulara baskı yapabilir.
• Kanama ve ülserasyon: Tümörün bulunduğu bölgedeki cilt hassaslaşabilir ve hafif darbelerle bile kanayabilir veya açık yara (ülser) halini alabilir.
• İç organ tutulumuna bağlı ağrı: Karaciğer veya kalp gibi organlarda gelişen anjiyosarkomlar, bulundukları bölgede huzursuzluk, dolgunluk hissi veya küt bir ağrıya neden olabilir.
• Ödem ve şişkinlik: Lenf damarlarının etkilenmesi durumunda, özellikle kol veya bacaklarda sıvı birikmesine bağlı olarak belirgin şişlikler gelişebilir.

Ne zaman doktora görünmeli

Cildinizde iyileşmeyen, rengi değişen veya hızla büyüyen bir leke fark ederseniz vakit kaybetmeden bir dermatoloğa veya cerraha başvurmanız önerilebilir. Özellikle daha önce radyasyon tedavisi görmüş bölgelerde gelişen yeni deri değişiklikleri dikkatle incelenmelidir.

Eğer ani gelişen şiddetli nefes darlığı, göğüs ağrısı veya karın bölgesinde dayanılmaz bir sancı yaşıyorsanız, bu durum tümörün iç organlarda yarattığı bir komplikasyona işaret edebileceğinden hemen 112 acil servisi aramalısınız.

Anjiyosarkom nedenleri

Anjiyosarkomun kesin nedeni çoğu vakada tam olarak belirlenemese de, damar hücrelerinin DNA'sında meydana gelen ve kontrolsüz çoğalmaya yol açan mutasyonların bu süreci başlattığı bilinmektedir. Bazı çevresel ve tıbbi faktörler bu riskin artmasına katkıda bulunabilir.

• Radyasyon tedavisi: Başka bir kanser türü (örneğin meme kanseri) için alınan radyoterapi, yıllar sonra o bölgedeki damar hücrelerinde hasara yol açarak anjiyosarkom gelişimini tetikleyebilir.
• Kronik lenfödem: Lenf sıvısının uzun süre boyunca bir bölgede birikmesi ve dokuların şiş kalması (örneğin mastektomi sonrası kolda oluşan şişlik), o bölgedeki damar yapılarının kanserleşmesine zemin hazırlayabilir.
• Kimyasal maddelere maruz kalma: Karaciğer anjiyosarkomu gibi türler; vinil klorür, arsenik veya toryum dioksit gibi bazı endüstriyel kimyasallarla temas sonucu ortaya çıkabilir.
• Genetik yatkınlık: Nadir durumlarda, bazı kalıtsal sendromlar (örneğin nörofibromatozis) kişinin bu tür damar kanserlerine yakalanma riskini artırabilir.

Anjiyosarkom tanısı

Teşhis süreci, şüpheli bölgeden alınan doku örneklerinin ve gelişmiş görüntüleme yöntemlerinin birleştirilmesiyle gerçekleştirilir. Kanserin evresini belirlemek, tedavi planının en önemli adımıdır.

• Doku biyopsisi: Şüpheli kitleden veya cilt lekesinden alınan küçük bir parça patoloji laboratuvarında incelenir; bu, anjiyosarkom tanısı koymanın en kesin yoludur.
• Görüntüleme testleri (MR ve BT): Tümörün boyutunu, derinliğini ve çevre dokularla olan ilişkisini belirlemek için kullanılır; ayrıca kanserin diğer organlara yayılıp yayılmadığını kontrol edebilir.
• PET taraması: Vücuttaki kanserli hücrelerin aktivitesini belirleyerek, hastalığın yayılım alanlarını (metastaz) tespit etmeye yardımcı olabilir.

Anjiyosarkom tedavisi

Anjiyosarkom tedavisi, tümörün yerleşimi ve yaygınlığına göre kişiye özel olarak planlanır. Genellikle birden fazla tedavi yönteminin bir arada kullanıldığı kombine bir yaklaşım tercih edilir.

• Cerrahi müdahale: Ana tedavi yöntemi genellikle tümörün ve etrafındaki bir miktar sağlıklı dokunun cerrahi olarak çıkarılmasıdır; amaç vücutta hiçbir kanserli hücre bırakmamaktır.
• Radyoterapi: Yüksek enerjili ışınlar kullanılarak operasyon sonrası kalan hücrelerin yok edilmesi veya cerrahinin mümkün olmadığı durumlarda tümörün küçültülmesi hedeflenebilir.
• Kemoterapi: İlaç tedavisi, özellikle kanserin vücudun diğer bölgelerine yayılma riski olduğu durumlarda hücrelerin çoğalmasını durdurmak için kullanılabilir.
• İmmünoterapi ve hedefli tedaviler: Vücudun bağışıklık sistemini kanser hücrelerine karşı uyaran veya tümörün büyümesini sağlayan spesifik mekanizmaları engelleyen yeni nesil tedaviler denenebilir.

Anjiyosarkom riskleri

Anjiyosarkomun agresif doğası, tedavi sürecinde ve sonrasında bazı risklerin ve komplikasyonların gelişmesine yol açabilir. Bu risklerin yönetimi düzenli takip gerektirir.

• Metastaz (yayılım): Anjiyosarkom hücreleri kan yoluyla akciğerlere, karaciğere veya kemiklere yayılarak bu organların fonksiyonlarını bozabilir.
• Lokal nüks: Tümörün çıkarıldığı bölgede kanserin tekrar ortaya çıkma ihtimali bulunabilir; bu nedenle sık aralıklarla kontroller gerekebilir.
• Organ fonksiyon kaybı: Tümörün yerleşimine bağlı olarak (örneğin kalpteyse) kalp yetmezliği veya ciddi iç kanama riskleri gelişebilir.

Anjiyosarkom önlenebilir mi?

Çoğu anjiyosarkom vakası rastlantısal genetik mutasyonlara bağlı geliştiği için tamamen önlenmesi mümkün olmayabilir. Ancak bilinen risk faktörlerinden kaçınmak riski minimize edebilir.

• Lenfödem yönetimi: Cerrahi veya radyasyon sonrası gelişen şişliklerin (lenfödem) erken tedavisi ve masaj/kompresyon yöntemleriyle kontrol altına alınması, ilişkili riskleri azaltabilir.
• Kimyasal koruma: İş yerinde kanserojen olduğu bilinen kimyasallarla çalışan kişilerin koruyucu ekipman kullanması hayati önem taşıyabilir.
• Erken farkındalık: Radyasyon tedavisi almış kişilerin, tedavi bölgesindeki cilt değişikliklerini düzenli olarak takip etmesi ve şüpheli durumlarda doktora danışması en etkili korunma yöntemidir.

Anjina pektoris, kalp kasının o anki ihtiyacı olan oksijen bakımından zengin kanı yeterince alamaması durumunda ortaya çıkan göğüs ağrısı veya baskı hissidir. Bu durum kendi başına bir hastalık değil, genellikle kalbi besleyen koroner damarlardaki bir daralmanın veya tıkanıklığın belirtisi olarak kabul edilebilir.

Kalp kası, vücuda kan pompalamak için sürekli oksijene ihtiyaç duyar. Damarlar daraldığında, özellikle efor veya stres anında kan akışı yetersiz kalabilir, bu da kalp kasının "oksijen açlığı" çekmesine yol açabilir. Bu geçici yetersizlik, göğüs kafesinin arkasında sıkışma veya ağırlık hissi olarak kendini gösterebilir.

Tedavinin temel amacı, kalbin iş yükünü azaltarak kan akışını iyileştirmek ve bu durumun kalp krizi gibi daha ciddi bir tabloya ilerleme riskini sınırlamaya yardımcı olmaktır.

Anjina pektoris belirtileri

Anjina belirtileri genellikle göğüs bölgesinde hissedilen bir rahatsızlık olarak tanımlansa da, ağrının doğası ve yayıldığı bölgeler kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Bu his genellikle fiziksel bir aktivite sırasında başlar ve dinlenmekle hafifleyebilir.

• Göğüste baskı ve sıkışma hissi: Hastalar genellikle göğüs kafesi üzerinde ağır bir yük varmış veya göğüsleri mengene ile sıkıştırılıyormuş gibi bir his tarif edebilir; bu durum kalp kasının zorlandığını yansıtabilir.
• Ağrının vücuda yayılması: Kalpten kaynaklanan bu huzursuzluk hissi sadece göğüste kalmayıp; kollara (özellikle sol kol), boyuna, çeneye, omuzlara veya sırta doğru yayılım gösterebilir.
• Nefes darlığı: Kalp kası yeterli oksijen alamadığında pompalama verimi düşebilir, bu da en küçük hareketlerde bile kişinin nefes nefese kalmasına yol açabilir.
• Mide bulantısı ve baş dönmesi: Kalbin oksijen açlığı, otonom sinir sistemini uyararak terleme, mide bulantısı veya ani bir halsizlik hissini tetikleyebilir.
• Hazımsızlık benzeri ağrı: Bazı bireyler anjina ağrısını göğüs kemiğinin altındaki bir yanma veya hazımsızlık hissi ile karıştırabilir; bu da teşhisin gecikmesine neden olabilir.

Ne zaman doktora görünmeli

Eğer fiziksel aktivite sırasında göğsünüzde yeni başlayan bir baskı hissediyor ve bu his dinlenince geçiyorsa, altta yatan bir damar tıkanıklığı ihtimaline karşı mutlaka bir kardiyoloğa başvurmalısınız.

Ancak, istirahatteyken başlayan, 15 dakikadan uzun süren, çok şiddetli olan veya dinlenmekle geçmeyen bir göğüs ağrısı yaşıyorsanız, bu durum bir kalp krizinin işareti olabileceğinden vakit kaybetmeden 112 acil servisi aramalısınız.

Anjina pektoris nedenleri

Anjina pektorisin ana nedeni, koroner arterlerin kalbe giden kan akışını kısıtlayacak şekilde hasar görmesi veya daralmasıdır. Bu durum genellikle uzun yıllar içinde biriken plakların damar çapını daraltmasıyla ilişkilendirilebilir.

• Koroner arter hastalığı: Damar duvarlarında biriken kolesterol ve yağ plakları (ateroskleroz), kanın geçeceği yolu daraltarak kalp kasının beslenmesini bozabilir.
• Yüksek tansiyon ve diyabet: Kontrolsüz kan basıncı damar duvarlarını yıpratabilir, yüksek kan şekeri ise damarların yapısını bozarak tıkanıklık sürecini hızlandırabilir.
• Sigara kullanımı: Tütün ürünlerindeki kimyasallar damar iç yüzeyine zarar verebilir ve kanın pıhtılaşma eğilimini artırarak anjina ataklarını tetikleyebilir.
• Koroner spazm: Nadiren damarlarda tıkanıklık olmasa bile, damar duvarındaki kasların aniden kasılması kan akışını geçici olarak durdurabilir ve ağrıya yol açabilir.
• Şiddetli kansızlık (anemi): Kanda oksijen taşıyan hücrelerin az olması, damarlar açık olsa bile kalp kasının ihtiyaç duyduğu oksijeni alamamasına neden olabilir.

Anjina pektoris tanısı

Anjina teşhisi, ağrının özelliklerinin sorgulanması ve kalbin işleyişini gösteren tıbbi testlerin birleştirilmesiyle konulur. Doktorunuz, ağrının ne kadar riskli olduğunu anlamak için kapsamlı bir değerlendirme yapar.

• Elektrokardiyogram (EKG): Kalbin elektriksel haritasını çıkararak, ağrı anında veya sonrasında kalp kasında bir beslenme bozukluğu olup olmadığını kontrol edebilir.
• Efor testi (Stres testi): Kalbin iş yükü artırıldığında (yürüme bandı gibi) damarların bu talebe cevap verip veremediğini ve ağrının tetiklenip tetiklenmediğini izlemek için kullanılır.
• Ekokardiyografi: Ultrason yardımıyla kalp kasının hareketleri ve kapak yapısı incelenerek, kanlanması bozulan bölgeler tespit edilebilir.
• Koroner anjiyografi: Damarların içine kontrast madde verilerek çekilen bu röntgen, daralmanın tam yerini ve derecesini gösteren en kesin yöntemdir.

Anjina pektoris tedavisi

Tedavi süreci, ağrının sıklığını azaltmayı ve kalbi besleyen kan miktarını artırmayı hedefler. Yaşam tarzı değişiklikleri tedavinin temelini oluştururken, ilaçlar ve cerrahi işlemler destekleyici rol oynar.

• İlaç tedavisi: Nitratlar damarları genişleterek kan akışını artırabilir; beta blokerler ise kalbin hızını yavaşlatarak oksijen ihtiyacını düşürmeye yardımcı olabilir.
• Anjiyoplasti ve stent: Daralmış olan koroner damar, küçük bir balon yardımıyla açılabilir ve içine yerleştirilen metal bir kafes (stent) ile damarın açık kalması sağlanabilir.
• Bypass cerrahisi: Eğer çok sayıda damar tıkalıysa, vücudun başka bir yerinden alınan damarlarla tıkanıklığın etrafından yeni bir yol (köprü) oluşturulabilir.
• Yaşam tarzı yönetimi: Sigaranın bırakılması, kolesterol kontrolü ve uygun bir diyet, tedavinin başarısını ve hastanın yaşam süresini doğrudan etkileyebilir.

Anjina pektoris riskleri

Anjina pektoris, kalbin imdat çağrısı olarak kabul edilmelidir. Tedavi edilmediği takdirde, damar tıkanıklığının ilerlemesi vücutta geri dönüşü zor hasarlara zemin hazırlayabilir.

• Kalp krizi: Damardaki daralmanın tam tıkanıklığa dönüşmesi, kalp kasının o bölgesinin ölmesine ve kalıcı hasara yol açabilir.
• Kalp yetmezliği: Kalp kasının sürekli olarak yetersiz kan alması zamanla zayıflamasına ve vücuda yeterli kan pompalayamamasına neden olabilir.
• Ritim bozuklukları (Aritmi): Beslenmesi bozulan kalp kası hücreleri, elektriksel sinyalleri hatalı ileterek hayati tehlike yaratan çarpıntılara yol açabilir.

Anjina pektoris önlenebilir mi?

Anjina pektoris, büyük oranda damar sağlığını korumaya yönelik alışkanlıklarla önlenebilir veya ilerlemesi durdurulabilir. Erken alınan önlemler, koroner arterlerin yıllar boyunca açık kalmasına yardımcı olabilir.

• Dengeli beslenme: Akdeniz tipi diyet gibi sebze ve meyve ağırlıklı beslenmek, damar duvarlarında plak oluşumunu yavaşlatabilir.
• Düzenli fiziksel aktivite: Doktor onaylı bir egzersiz programı, kalbi güçlendirerek ve kan dolaşımını artırarak anjina eşiğini yükseltebilir.
• Kronik hastalıkların yönetimi: Tansiyon ve şeker düzeylerinin hedef aralıkta tutulması, damar iç yüzeyini koruyarak tıkanıklık riskini minimize edebilir.

Angelman sendromu, temel olarak sinir sistemini etkileyen ve bireyin fiziksel, zihinsel ve dil gelişiminde ciddi gecikmelere yol açan nadir bir genetik bozukluktur. Bu durum genellikle ağır zihinsel yetersizlik, konuşma bozukluğu ve denge problemleri ile karakterize edilirken, etkilenen bireylerin alışılmadık derecede neşeli bir mizaca sahip olmaları ve sık sık gülümsemeleri ile tanınır.

Angelman sendromu tedavisinin ana odak noktası, genetik hatayı düzeltmekten ziyade, nöbetleri kontrol altına almak ve bireyin iletişim becerilerini geliştirerek yaşam kalitesini en üst düzeye çıkarmaktır.

Hastalık, 15. kromozom üzerinde bulunan UBE3A geninin beyindeki işlevini kaybetmesi sonucu ortaya çıkar. Normal gelişimde bu genin anneden gelen kopyası beyin hücrelerinde aktif olarak çalışırken, Angelman sendromunda bu gen ya eksiktir ya da hatalıdır. Bu genetik boşluk, sinir hücreleri arasındaki protein dengesini bozarak beynin hareketleri ve dili koordine etme yeteneğini kısıtlar.

Erken çocukluk döneminde teşhis edilmesi, çocuğun özel eğitim ve rehabilitasyon süreçlerine zamanında başlaması açısından hayati önem taşır.

Angelman sendromu belirtileri

Angelman sendromu belirtileri genellikle bebek 6 ila 12 aylık olduğunda, gelişimsel basamakların (oturma, emekleme) gecikmesiyle fark edilmeye başlanır. Her çocukta semptomların şiddeti farklılık gösterse de, karakteristik davranışlar ve fiziksel bulgular tanıda yol göstericidir.

• Ağır gelişimsel gecikme: Bebeklerde oturma, emekleme ve yürüme gibi kaba motor beceriler yaşıtlarına göre çok daha geç kazanılır; bu durum çocuğun fiziksel bağımsızlığını kısıtlayan bir süreçtir.
• Minimal veya hiç konuşamama: Çoğu birey ya hiç kelime kullanamaz ya da sadece birkaç kelimeyle sınırlı kalır; ancak bu eksiklik genellikle güçlü bir jest ve mimik kullanımıyla dengelenmeye çalışılır.
• Hareket ve denge bozuklukları (ataksi): Yürüyüş genellikle sarsıntılı ve dengesizdir; ayrıca kolların havada tutulması veya heyecan anında ellerin çırpılması gibi tipik hareketler sinir sistemindeki koordinasyon eksikliğini gösterir.
• Sık kahkaha ve mutlu mizaç: Herhangi bir dış uyaran olmasa bile sık sık gülümseme ve kahkaha atma hali mevcuttur; bu durum bireyin sosyal çevresiyle kurduğu iletişimin en belirgin parçasıdır.
• Küçük kafa yapısı (mikrosefali): Başın arka kısmının düzlüğü ve kafa çevresinin yaşına göre küçük kalması, beynin fiziksel büyüme hızındaki yavaşlamayı yansıtır.
• Uyku bozuklukları: Normalden çok daha az uyuma ihtiyacı ve gece boyunca sık uyanma periyotları, hem bireyin hem de bakım verenlerin günlük yaşam enerjisini olumsuz etkileyebilir.

Ne zaman doktora görünmeli

Çocuğunuzun gelişiminde yaşıtlarına göre belirgin bir duraklama veya gerileme fark ediyorsanız bir çocuk nöroloğuna başvurmanız önerilir. Özellikle açıklanamayan titremeler veya aşırı neşeli tavırlarla birlikte gelen gelişim geriliği genetik tarama gerektirebilir.

Eğer çocuğunuzda kontrol edilemeyen, uzun süren veya solunumu zorlaştıran bir epileptik nöbet fark ederseniz vakit kaybetmeden 112 acil servisi aramalısınız.

Angelman sendromu nedenleri

Angelman sendromunun nedeni, 15. kromozomdaki UBE3A geninin beyinde “sessiz” kalmasına veya tamamen kaybolmasına yol açan karmaşık genetik mekanizmalardır. Bu durum çoğu zaman kalıtsal değildir; yani ebeveynlerden çocuğa doğrudan geçen bir hastalık olmaktan çok, embriyonun erken gelişim döneminde ortaya çıkan rastlantısal genetik değişikliklerle ilişkilidir.

• Anneden gelen genin silinmesi: Olguların yaklaşık %70'inde, anneden miras kalan 15. kromozomun ilgili bölgesi eksiktir; bu durum beyinde gerekli olan proteinin hiç üretilememesine neden olur.
• UBE3A gen mutasyonu: Genetik kod mevcut olsa da, genin içindeki bir "yazım hatası" nedeniyle protein işlevsiz kalır ve sinir hücreleri arasındaki iletişim kopukluğu yaşanır.
• Babadan gelen çift kopya (paternal uniparental disomy): Çocuk her iki 15. kromozomu da babadan alırsa, babaya ait kopyalar beyinde doğal olarak kapalı olduğu için genetik bir boşluk oluşur.
• İmprinting (damgalama) kusuru: Gen oradadır ancak genetik bir "anahtar" hatası yüzünden anne geni olması gerektiği halde sessizleşmiştir, bu da beyin gelişimini durdurur.

Angelman sendromu tanısı

Angelman sendromu teşhisi, çocuğun klinik tablosu incelendikten sonra yapılan ileri düzey genetik testlerle kesinleştirilir. Erken teşhis, doğru terapi yöntemlerinin belirlenmesi ve aileye genetik danışmanlık verilmesi açısından kritiktir.

• DNA metilasyon testi: Genetik yapıda anneden mi yoksa babadan mı gelen genlerin aktif olduğunu kontrol ederek hastaların büyük çoğunluğunda kesin tanı koymayı sağlar.
• Kromozom analizi (FISH): Kromozom üzerindeki belirli bölgelerin eksik olup olmadığını mikro düzeyde inceleyerek tanı sürecini destekler.
• UBE3A gen dizilemesi: Metilasyon testi normal çıksa bile genin içindeki küçük mutasyonları yakalamak için tüm gen haritası taranır.

Angelman sendromu tedavisi

Angelman sendromu tedavisi, bireyin karşılaştığı nörolojik ve gelişimsel zorlukları hafifletmeyi amaçlayan disiplinlerarası bir süreçtir. Genetik hatayı tamamen düzeltecek bir tedavi henüz bulunmasa da, mevcut yöntemler bireyin sosyal hayata adaptasyonunu güçlendirir.

• Nöbet yönetimi: Hastaların çoğunda görülen epilepsiyi kontrol altına almak için özel antiepileptik ilaçlar kullanılır; bu sayede nöbetlerin beyne zarar vermesi engellenir.
• İletişim ve dil terapisi: Konuşma yetisi kısıtlı olduğu için işaret dili, resimli iletişim sistemleri (PECS) veya yardımcı teknolojik cihazlar kullanılarak çocuğun kendini ifade etmesi sağlanır.
• Fiziksel ve iş uğraşı terapisi: Denge sorunlarını gidermek, yürüme kalitesini artırmak ve ince motor becerileri (tutma, kavrama) geliştirmek için düzenli egzersiz programları uygulanır.
• Davranışçı ve uyku terapileri: Hiperaktiviteyi dizginlemek ve uyku düzenini sağlamak amacıyla ailelere yönelik eğitimler ve bazen hafif ilaç destekleri sunulur.

Angelman sendromu riskleri

Angelman sendromu riskleri, uygun takip yapılmadığında bireyin fiziksel sağlığını ve bağımsızlığını kısıtlayabilecek ikincil komplikasyonlardan oluşur. Sinir sistemindeki hassasiyet, vücudun diğer sistemlerini de zamanla etkileyebilir.

• Şiddetli epilepsi (nöbetler): Tedavi edilmeyen nöbetler fiziksel yaralanmalara ve zihinsel süreçlerin daha da yavaşlamasına yol açabilir.
• Skolyoz (omurga eğriliği): Kas tonusundaki dengesizlikler ve yürüme bozuklukları, zamanla omurganın yana doğru eğilmesine ve solunum sıkıntılarına neden olabilir.
• Beslenme ve yutma güçlüğü: Dil ve boğaz kaslarının koordinasyon eksikliği, bebeklikte emme sorunlarına, ileride ise gıdaların akciğere kaçma riskine yol açabilir.
• Obezite riski: Bazı bireylerde yaşla birlikte iştah artışı ve hareket kısıtlılığına bağlı olarak aşırı kilo alımı ve buna bağlı eklem sorunları gelişebilir.

Önleme

Angelman sendromunu önlemek için bilinen bir yöntem yoktur, çünkü çoğu vaka gebeliğin çok erken dönemlerinde ortaya çıkan rastgele genetik değişikliklerden kaynaklanır. Ancak aileler, gelecekteki gebeliklerini planlarken genetik danışmanlık gibi bazı adımlar atabilir.

• Genetik danışmanlık: Ailede Angelman sendromu öyküsü varsa, yeni bir gebelik öncesi genetik uzmanıyla görüşmek, tekrarlama riskini anlamak açısından son derece önemlidir.
• Prenatal (doğum öncesi) tarama: Riskli ailelerde gebelik sırasında yapılan özel testler, genetik yapıyı inceleyerek erken bilgi sahibi olunmasını sağlayabilir.
• Yaşam tarzı ve takip: Mevcut hastalarda düzenli doktor kontrolleri, obezite ve skolyoz gibi önlenebilir komplikasyonların erkenden durdurulmasına yardımcı olur.

Anemi, kanda dokulara oksijen taşıyan sağlıklı kırmızı kan hücrelerinin veya hemoglobin miktarının normalin altına düşmesidir. Halk arasında kansızlık olarak bilinen bu durum, vücudun ihtiyaç duyduğu oksijeni alamamasına neden olur. Sonuç olarak kendinizi sürekli yorgun ve halsiz hissedersiniz. Anemi bir hastalıktan ziyade, genellikle vücuttaki başka bir sorunun belirtisidir.

Kanınızdaki kırmızı hücreler, hemoglobin adı verilen özel bir protein içerir. Hemoglobin, akciğerlerden aldığı oksijeni tüm organlara taşır. Demir eksikliği, vitamin yetersizliği veya kronik hastalıklar bu proteinin üretimini bozabilir. Hücreler yeterli oksijen alamadığında organlar verimli çalışamaz. Bu durum kalbin, eksikliği gidermek için daha fazla çalışmasına yol açar.

Anemi türleri arasında en yaygını demir eksikliğidir. Bazı anemi türleri geçiciyken, bazıları ömür boyu yönetim gerektirebilir. Doğru beslenme ve uygun tedavi ile çoğu anemi türü hızla iyileşir. Tedavi planı, kansızlığın altında yatan temel nedeni ortadan kaldırmayı hedefler.

Anemi belirtileri

Anemi belirtileri, kansızlığın şiddetine ve ne kadar hızlı geliştiğine bağlı olarak değişir. Vücut oksijen açlığı çektikçe, belirtiler daha belirgin hale gelir. Hafif anemilerde hiçbir şikayet olmayabilirken, ilerleyen vakalarda günlük hayat zorlaşır.

• Sürekli yorgunluk ve enerji kaybı: En yaygın belirtidir. Dinlenmekle geçmeyen bir bitkinlik hali yaşanır.
• Cilt solgunluğu: Kırmızı kan hücrelerinin azalması cildin, diş etlerinin ve tırnak yataklarının daha soluk görünmesine neden olur.
• Nefes darlığı ve baş dönmesi: En küçük hareketlerde bile nefes nefese kalabilirsiniz. Beyne giden oksijen azaldığında sersemlik hissi oluşur.
• Göğüs ağrısı ve çarpıntı: Kalp, oksijen açığını kapatmak için normalden hızlı ve düzensiz atmaya başlar.
• El ve ayak üşümesi: Dolaşım zayıfladığı için uç noktalardaki ısı kaybı belirginleşir.
• Baş ağrısı: Beyin damarlarındaki oksijen yetersizliği kronik baş ağrılarını tetikleyebilir.
• Tırnaklarda kırılma ve saç dökülmesi: Özellikle demir eksikliğine bağlı anemilerde tırnak yapısı bozulur ve saçlar cansızlaşır.

Ne zaman doktora görünmeli

Açıklanamayan bir yorgunluk hissediyorsanız ve cildinizde solgunluk fark ettiyseniz kan sayımı yaptırın. Kendi kendinize demir hapı başlamayın; çünkü fazla demir vücuda zarar verebilir. Doktorunuz aneminin türünü belirlemeden tedaviye başlamamak en güvenli yoldur.

Ne zaman acil yardım alınmalı

Aniden başlayan şiddetli nefes darlığı, göğüs ağrısı veya bayılma yaşarsanız hemen 112'yi arayın. Bu belirtiler vücudun oksijen seviyesinin kritik düzeye düştüğünü veya kalbin aşırı zorlandığını gösterebilir.

Anemi nedenleri

Anemi nedenleri; yetersiz üretim, hücrelerin yıkımı veya kan kaybı olmak üzere üç ana grupta toplanır. Beslenme alışkanlıklarınızdan genetik mirasımıza kadar pek çok faktör kan değerlerinizi etkiler.

• Demir eksikliği: En sık görülen nedendir. Vücut, hemoglobin üretmek için yeterli demiri bulamazsa anemi gelişir.
• Vitamin eksikliği: B12 ve folat (B9) eksikliği, sağlıklı kan hücresi üretimini durdurur.
• Kronik hastalıklar: Kanser, böbrek yetmezliği veya romatizmal hastalıklar kan hücresi üretimini baskılayabilir.
• Kan kaybı: Yoğun adet kanamaları, mide ülserleri veya sindirim sistemi yaralanmaları vücuttaki kan miktarını azaltır.
• Genetik faktörler: Orak hücreli anemi veya talasemi (Akdeniz anemisi) gibi kalıtsal hastalıklar hücre yapısını bozar.
• Kemik iliği sorunları: Kan hücrelerinin üretildiği yer olan kemik iliğindeki hastalıklar üretimi tamamen durdurabilir.

Anemi tedavisi

Anemi tedavisi, kansızlığın türüne göre kişiselleştirilir. Tedavinin ana odak noktası, kan hücrelerini normal seviyeye getirmek ve altta yatan nedeni çözmektir.

• Besvi takviyeleri: Demir, B12 vitamini veya folik asit takviyeleri ile eksiklikler giderilir.
• Beslenme düzeni: Kırmızı et, koyu yeşil yapraklı sebzeler ve baklagillerden zengin bir diyet önerilir.
• Altta yatan hastalığın tedavisi: Eğer neden bir ülser veya böbrek hastalığıysa, önce bu sorunlar kontrol altına alınır.
• Kan transfüzyonu: Şiddetli vakalarda damar yoluyla kan verilerek oksijen taşıma kapasitesi hızla artırılır.
• İlaçlar: Kemik iliğini kan hücresi üretmesi için uyaran özel ilaçlar kullanılabilir.

Anemi riskleri ve korunma yolları

Tedavi edilmeyen anemi, kalp yetmezliği ve bağışıklık sisteminin zayıflaması gibi risklere yol açabilir. Hamilelikte ise düşük doğum ağırlığına neden olabilir. Korunmak için dengeli beslenmek ve C vitamini tüketerek demir emilimini artırmak önemlidir. Çay ve kahveyi yemeklerden hemen sonra içmemek, demir emilimini korumaya yardımcı olur.

Anafilaksi, vücudun bir maddeye karşı verdiği aşırı ve hayati tehlike yaratan bağışıklık sistemi tepkisidir. Dakikalar içinde tüm vücudu etkileyebilen bu şiddetli alerjik reaksiyon, kan basıncının aniden düşmesine ve hava yollarının daralmasına neden olur. Eğer hızlı müdahale edilmezse anafilaktik şok ve hayati kayıplar gelişebilir. Doğru bilgi ve acil eylem planı, bu tür bir durumda hayat kurtarıcıdır.

Bağışıklık sisteminiz normalde zararlı maddeleri uzak tutmaya çalışır. Ancak anafilakside, aslında zararsız olan bir maddeye (besin, ilaç veya böcek zehri) karşı aşırı miktarda kimyasal salgılar. Bu kimyasallar vücutta bir fırtına etkisi yaratarak damarların genişlemesine ve dokuların şişmesine yol açar. Sonuç olarak kan akışı bozulur ve nefes almak zorlaşır.

Anafilaksi her zaman daha önce alerjiniz olan bir maddeden kaynaklanmayabilir. Bazen ilk temas şaşırtıcı şekilde şiddetli olabilir. Çoğu vaka adrenalin (epinefrin) iğnesi ve acil tıbbi destekle kontrol altına alınabilir. Tedavide en önemli kural, belirtiler başlar başlamaz vakit kaybetmeden harekete geçmektir.

Anafilaksi belirtileri

Anafilaksi belirtileri genellikle alerjenle temastan hemen sonra, saniyeler veya dakikalar içinde başlar. Vücudun birden fazla sistemi aynı anda tepki verir. Belirtilerin hızı ve şiddeti kişiden kişiye değişebilir ancak genellikle hızla kötüleşme eğilimindedir.

• Cilt reaksiyonları: Vücutta yaygın kaşıntı, kızarıklık veya kurdeşen (kabarıklık) oluşur. Cilt genellikle sıcak ve nemli hissedilir.
• Yüz ve boğazda şişme: Dudaklar, dil veya boğaz hızla şişebilir. Bu durum yutkunmayı zorlaştırır ve ses kısıklığına neden olur.
• Solunum zorluğu: Hava yolları daraldığı için nefes alırken hırıltı (wheezing) duyulabilir. Göğüste sıkışma hissi ve nefes darlığı belirgindir.
• Düşük tansiyon ve baş dönmesi: Kan basıncı aniden düşer. Bu durum halsizlik, sersemlik ve bayılma hissine yol açar.
• Mide ve bağırsak şikayetleri: Şiddetli karın ağrısı, bulantı, kusma veya ishal görülebilir.
• Hızlı ve zayıf nabız: Kalp, düşen tansiyonu dengelemek için çok hızlı çarpmaya başlar ancak nabız elin altında zayıf hissedilir.

Ne zaman acil yardım alınmalı

Eğer kendinizde veya yanınızdaki birinde nefes darlığı, boğazda şişlik veya baygınlık hissi varsa hemen 112'yi arayın. Eğer kişinin yanında "adrenalin oto-enjektörü" varsa, ambulansı beklemeden hemen uygulayın. Belirtilerin hafiflemesi sizi yanıltmasın; reaksiyonun ikinci bir dalgası (bifazik reaksiyon) birkaç saat sonra geri gelebilir.

Anafilaksi nedenleri

Anafilaksi nedenleri arasında besinler, ilaçlar ve böcek sokmaları en yaygın tetikleyicilerdir. Bağışıklık sistemi bu maddeleri büyük bir tehdit olarak algılar. Reaksiyonun şiddeti, maruz kalınan miktardan bağımsız olarak çok yüksek olabilir.

• Besin alerjileri: Yer fıstığı, ağaç fıstıkları (ceviz, badem), süt, yumurta, balık ve deniz ürünleri en sık görülen tetikleyicilerdir.
• İlaçlar: Başta penisilin olmak üzere bazı antibiyotikler, ağrı kesiciler ve röntgen çekiminde kullanılan kontrast maddeler reaksiyona yol açabilir.
• Böcek sokmaları: Arı, eşek arısı ve bazı karınca türlerinin zehri anafilaksinin yaygın bir nedenidir.
• Lateks: Bazı tıbbi eldivenler, balonlar veya kondomlarda bulunan doğal kauçuk lateks, hassas kişilerde tepki yaratabilir.
• Egzersiz: Nadiren de olsa, bazı kişilerde belirli bir gıdayı yedikten sonra yapılan fiziksel aktivite anafilaksiyi tetikleyebilir.

Anafilaksi tedavisi

Anafilaksi tedavisinde ilk ve en önemli adım adrenalin (epinefrin) uygulamasıdır. Adrenalin, kan basıncını yükseltir ve solunum yollarını hızla açarak reaksiyonu durdurur. Hastane ortamında ise ek destekleyici tedaviler uygulanır.

• Adrenalin oto-enjektörü: Alerjisi bilinen kişiler bu kalemi yanlarında taşır. Uyluk bölgesine uygulanan bu iğne hayat kurtarıcıdır.
• Oksijen desteği: Nefes darlığını gidermek ve dokulara oksijen gitmesini sağlamak için maske yardımıyla oksijen verilir.
• Damar yoluyla sıvılar: Tansiyonu yükseltmek ve dolaşımı desteklemek için damardan serum verilir.
• Antihistaminikler ve kortizon: Bu ilaçlar reaksiyonun ciltteki etkilerini azaltmaya ve geç dönem tepkileri önlemeye yardımcı olur.

Önleme

Anafilaksiyi önlemenin tek yolu bilinen tetikleyicilerden tamamen uzak durmaktır. Risk grubundaki kişilerin hazırlıklı olması komplikasyonları önler.

• Tetikleyicileri öğrenin: Hangi maddelere alerjiniz olduğunu testlerle kesinleştirin.
• Etiket okuyun: Hazır gıdaların içindeki malzemeleri mutlaka kontrol edin.
• Acil durum kitinizi taşıyın: Adrenalin kaleminizi her zaman, her yerde yanınızda bulundurun.
• Bilgilendirme yapın: Okul, iş yeri ve yakın çevrenize alerjiniz hakkında bilgi verin. Gerekirse tıbbi uyarı bilekliği kullanın.

Pnömotoraks, akciğer ile göğüs duvarı arasındaki boşluğa hava dolması sonucu akciğerin sönmesidir. Bu durum, akciğerin üzerindeki baskıyı artırarak nefes almayı zorlaştırır. Göğüs boşluğuna sızan hava, akciğerin tamamen veya kısmen büzülmesine neden olur.

Akciğerleriniz, göğüs kafesi içinde vakumlu bir ortamda bulunur. Bu vakumlu yapı, nefes aldığınızda akciğerlerin rahatça şişmesini sağlar. Ancak göğüs duvarında bir delik açıldığında veya akciğer yüzeyinde küçük bir yırtık oluştuğunda bu vakum bozulur. İçeri giren hava, akciğeri dışarıdan içeriye doğru iter. Bu durum akciğerin sönmüş bir balon gibi büzüşmesine yol açar.

Bazı vakalar hiçbir neden yokken aniden ortaya çıkabilir. Bazıları ise göğüs travması (yaralanma) veya mevcut bir akciğer hastalığı sonucu gelişir. Küçük sönmeler kendiliğinden iyileşebilirken, büyük sönmelerde havanın bir tüp yardımıyla boşaltılması gerekir. Tedavi planı sönmenin miktarına ve hastanın şikayetlerine göre belirlenir.

Pnömotoraks (akciğer sönmesi) belirtileri

Pnömotoraks belirtileri genellikle aniden başlar ve sönmenin büyüklüğüne göre şiddetlenir. Akciğerin sönmesi, göğüs içindeki basınç dengesini bozduğu için vücut hemen alarm verir. Belirtiler bazen bir kalp krizi veya panik atakla karıştırılabilir.

• Ani göğüs ağrısı: Genellikle göğsün bir tarafında, bıçak saplanır tarzda keskin bir ağrı hissedersiniz. Bu ağrı nefes alırken veya öksürürken daha da şiddetlenir.
• Nefes darlığı: Akciğer tam kapasiteyle şişemediği için nefesinizin yetmediğini fark edersiniz. Sönme miktarı arttıkça konuşmak bile zorlaşabilir.
• Sırt ve omuz ağrısı: Göğüsteki ağrı bazen aynı taraftaki omuza veya kürek kemiğine doğru yayılabilir.
• Öksürük: Boğazda bir gıcık hissi ve kuru bir öksürük görülebilir. Nefes alışverişi zorlaştıkça öksürük krizleri tetiklenebilir.
• Ciltte morarma (siyanoz): Kan oksijen seviyesi düştüğünde dudaklarda ve parmak uçlarında morarma fark edilebilir.
• Hızlı kalp atışı: Kalp, vücuttaki oksijen açığını kapatmak için normalden daha hızlı atmaya başlar.