Alerji

Genel Bakış

Alerji, bağışıklık sisteminin normalde zararsız olan maddelere aşırı tepki vermesiyle ortaya çıkan bir durumdur. Polen, ev tozu, belirli gıdalar veya hayvan tüyleri gibi maddeler sağlıklı kişilerde herhangi bir sorun yaratmaz. Ancak alerjisi olan kişilerde bağışıklık sistemi bu maddeleri tehlikeli olarak algılar ve savunma mekanizmasını harekete geçirir. Bu tepki belirtilere yol açar.

Bağışıklık sistemi normalde vücudu bakteriler ve virüsler gibi gerçek tehditlerden korur. Alerjide ise sistem yanlış bir alarm verir. Zararsız bir maddeyle her karşılaşmada bağışıklık sistemi o maddeye özgü antikorlar üretir ve histamin başta olmak üzere çeşitli kimyasal maddeler salgılar. Bu kimyasallar burun akması, kaşıntı, döküntü veya nefes darlığı gibi belirtilere neden olur.

Alerjiler son derece yaygındır. Dünya nüfusunun önemli bir bölümü hayatının bir döneminde en az bir alerji türüyle karşılaşır. Hafif bir rahatsızlıktan yaşamı tehdit eden anafilaksiye kadar geniş bir yelpazede görülebilir. Pek çok alerji türü tedavi edilemez; ancak doğru yönetimle belirtiler büyük ölçüde kontrol altına alınabilir.

Alerji Türleri

Alerjiler tetikleyici maddeye ve etkilenen vücut bölgesine göre farklı türlere ayrılır.

• Solunum yolu alerjileri. En yaygın alerji türüdür. Polen, ev tozu akarları, küf ve hayvan tüyleri gibi havadaki partiküller burun ve solunum yollarını etkiler. Alerjik rinit (saman nezlesi) ve alerjik astım bu gruba girer. Belirtiler mevsimsel olabileceği gibi yıl boyu da sürebilir.
• Gıda alerjileri. Bağışıklık sistemi belirli gıdalara karşı aşırı tepki gösterir. En sık görülen gıda alerjenleri arasında fıstık, ağaç fındıkları, süt, yumurta, buğday, soya, balık ve kabuklu deniz ürünleri sayılabilir. Gıda alerjileri hafif sindirim belirtilerinden anafilaksiye kadar uzanan ciddi reaksiyonlara yol açabilir.
• Deri alerjileri. Cilt çeşitli alerjenlerle temas ettiğinde veya belirli gıdalar ya da ilaçlara tepki olarak alerjik reaksiyonlar gelişebilir. Egzama (atopik dermatit), kontakt dermatit ve ürtiker (kurdeşen) bu gruba girer.
• İlaç alerjileri. Bazı kişiler penisilin, aspirin veya diğer ilaçlara karşı alerjik reaksiyon geliştirir. İlaç alerjisi döküntüden anafilaksiye kadar farklı şekillerde kendini gösterebilir.
• Böcek sokması alerjileri. Arı, yaban arısı veya karınca sokmasına bağışıklık sisteminin aşırı tepki vermesiyle gelişir. Çoğu kişide lokal şişlik ve ağrı görülürken alerjisi olan kişilerde ciddi sistemik reaksiyonlar ve anafilaksi gelişebilir.
• Lateks alerjisi. Doğal kauçuktan üretilen lateks eldiven, balon ve bazı tıbbi malzemelerde bulunur. Latekse maruz kalan bazı kişilerde deri döküntüsü, kaşıntı ve ağır vakalarda anafilaksi gelişebilir.
• Göz alerjisi (Alerjik konjonktivit). Göz kapakları ve gözün beyaz kısmını örten zarın alerjenlere karşı tepkisiyle gelişir. Kaşıntı, kızarıklık, yaşarma ve göz kapağı şişliği sık görülen belirtilerdir. Çoğunlukla alerjik rinitle birlikte görülür.

Belirtiler

Alerji belirtileri tetikleyiciye ve etkilenen vücut bölgesine göre büyük farklılık gösterir.

• Burun ve solunum yolu belirtileri. Burun akması, burun tıkanıklığı, hapşırma, burun kaşıntısı ve seste değişiklik sık görülen belirtilerdir. Alerjik astımda nefes darlığı, hırıltılı solunum ve öksürük eklenir.
• Göz belirtileri. Kaşıntı, kızarıklık, yaşarma ve göz kapağı şişliği görülebilir. Bu belirtiler özellikle polen mevsiminde belirginleşir.
• Deri belirtileri. Kaşıntı, kızarıklık, kurdeşen ve egzama en sık görülen deri belirtileridir. Temas alerjisinde döküntü yalnızca temas bölgesinde görülürken diğer alerji türlerinde vücudun farklı bölgelerine yayılabilir.
• Sindirim sistemi belirtileri. Gıda alerjilerinde bulantı, kusma, karın ağrısı ve ishal görülebilir. Bazı kişilerde ağızda veya dudaklarda kaşıntı ve şişlik ilk belirti olabilir.
• Anafilaksi. En ciddi ve yaşamı tehdit eden alerjik reaksiyondur. Genellikle dakikalar içinde gelişir. Tansiyon düşmesi, hızlı nabız, şiddetli nefes darlığı, boğazda daralma hissi, bilinç bulanıklığı ve bayılma görülebilir. Anafilaksi tıbbi acil bir durumdur ve adrenalin enjeksiyonu ile acil müdahale gerektirir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Gidilmeli

Aşağıdaki durumlarda doktora başvurun:

• Belirtiler günlük yaşamı olumsuz etkiliyorsa ve uyku kalitesini bozuyorsa bir alerji uzmanına başvurun.
• Reçetesiz satılan ilaçlar belirtileri yeterince kontrol edemiyorsa değerlendirme yapılmalıdır.
• İlk kez ciddi alerjik reaksiyon yaşandıysa mutlaka doktora görünün.
• Nefes darlığı, boğazda şişme veya tansiyon düşmesi gelişirse derhal 112 aranmalıdır. Bunlar anafilaksi belirtileri olabilir.
• Daha önce anafilaksi geçirdiyseniz ve yanınızda adrenalin enjektörü varsa hemen kullanın ve acile gidin.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Alerjinin neden bazı kişilerde geliştiği tam olarak bilinmemektedir. Genetik yatkınlık ve çevresel etkenler birlikte rol oynar.

• Aile öyküsü. Alerji güçlü bir kalıtsal bileşene sahiptir. Ebeveynlerden birinde alerji, astım veya egzama varsa çocukta alerji gelişme riski artar. Her iki ebeveynde de alerji varsa risk daha da yüksektir. Ancak aynı alerjinin değil, genel alerjik yatkınlığın aktarıldığı unutulmamalıdır.
• Erken yaşta maruz kalma. Yaşamın ilk yıllarında çeşitli mikroplara ve çevresel etkenlere maruz kalmak bağışıklık sisteminin doğru şekilde gelişmesine katkı sağlayabilir. Çok steril ortamlarda büyüyen çocuklarda alerjik hastalıkların daha sık görüldüğü düşünülmektedir.
• Kişisel alerji veya astım öyküsü. Bir alerji türüne sahip olmak diğer alerjilerin gelişme riskini artırır. Çocukluk döneminde egzama veya gıda alerjisi olan kişilerde ilerleyen yaşlarda solunum yolu alerjileri gelişme olasılığı daha yüksektir.
• Çevresel etkenler. Hava kirliliği, sigara dumanına maruz kalma ve bazı kimyasallar alerjik duyarlılaşmayı artırabilir.
• Yaş. Alerjiler her yaşta ortaya çıkabilir. Ancak çocukluk döneminde daha sık görülür. Bazı çocukluk alerjileri büyüdükçe düzelirken bazıları yetişkinlikte de devam eder ya da yeniden ortaya çıkabilir.

Tanısı

Alerji tanısı öykü, fizik muayene ve testlerin bir arada değerlendirilmesiyle konur.

• Ayrıntılı öykü. Tanının temel taşıdır. Belirtilerin ne zaman ve hangi koşullarda ortaya çıktığı, hangi maddelerle temas edildiği ve aile öyküsü değerlendirilir.
• Deri prick testi. Alerji tanısında en sık kullanılan testtir. Ön kola veya sırta çeşitli alerjen maddelerin küçük miktarları uygulanır ve 15 ile 20 dakika sonra deri tepkisi değerlendirilir. Pozitif sonuç o maddeye karşı duyarlılık olduğunu gösterir. Test hızlı, güvenilir ve birden fazla alerjeni aynı anda değerlendirme imkanı sunar.
• Kan testi (Spesifik IgE testi). Kanda belirli alerjenlere karşı gelişen IgE antikorlarının düzeyi ölçülür. Deri testi yapılamadığı durumlarda veya deri testini desteklemek amacıyla kullanılır.
• Eliminasyon diyeti. Gıda alerjisi şüphesinde belirli gıdalar diyetten çıkarılır ve belirtilerin değişip değişmediği izlenir. Bu gıdalar yeniden eklendiğinde belirtilerin geri dönmesi tanıyı destekler.
• Provokasyon testi. Kontrollü koşullarda şüpheli alerjenin az miktarda verilmesiyle yapılır. Özellikle gıda ve ilaç alerjilerinde uygulanır ve doktor gözetiminde gerçekleştirilir.

Tedavisi

Alerjinin kesin bir tedavisi yoktur. Ancak tetikleyicilerden kaçınmak, ilaç tedavisi ve immünoterapi ile belirtiler büyük ölçüde kontrol altına alınabilir.

• Tetikleyicilerden kaçınmak. En temel ve etkili yaklaşımdır. Hangi maddelerin alerjiye yol açtığının bilinmesi ve bunlardan mümkün olduğunca uzak durulması belirtileri önemli ölçüde azaltır. Ancak her zaman tam kaçınmak mümkün olmayabilir.
• Antihistaminikler. En sık kullanılan alerji ilaçlarıdır. Bağışıklık tepkisinde rol oynayan histaminin etkisini bloke ederek kaşıntı, burun akması ve göz sulanması gibi belirtileri hafifletir. Yeni nesil antihistaminikler uyku getirmez ve günlük kullanıma uygundur.
• Kortikosteroidler. İltihabı baskılayan güçlü ilaçlardır. Burun spreyi, göz damlası, krem veya hap formunda kullanılabilir. Alerjik rinit ve deri alerjilerinde yaygın olarak tercih edilir.
• Dekonjestanlar. Burun tıkanıklığını gidermek için kullanılır. Kısa süreli kullanım için uygundur.
• Adrenalin enjektörü (EpiPen). Anafilaksi riski olan kişilerin her zaman yanlarında bulundurması gereken acil bir ilaçtır. Anafilaksi başladığında hemen uygulanmalı ve ardından acil servise gidilmelidir.
• İmmünoterapi (Alerji aşısı). Uzun vadeli ve kalıcı bir çözüm sunar. Tetikleyici alerjenin giderek artan dozları belirli aralıklarla enjeksiyon ya da dil altı damla olarak uygulanır. Bağışıklık sistemi zamanla bu maddeye daha az tepki vermeye başlar. Tam etki genellikle 3 ile 5 yıl içinde gelişir. Polen, ev tozu, hayvan tüyü ve böcek sokması alerjilerinde başarıyla uygulanmaktadır.

Alerjilerle Yaşam

Alerji kronik bir durumdur. Ancak tetikleyicileri tanımak ve doğru önlemleri almak günlük yaşam kalitesini önemli ölçüde artırır.

• Tetikleyicilerinizi öğrenin. Hangi maddeler belirtileri başlatıyor? Belirtilerin ne zaman ve hangi ortamlarda ortaya çıktığını takip etmek tetikleyicileri belirlemeye yardımcı olur. Tanı testleri bu konuda rehberlik sağlar.
• Ev ortamını düzenleyin. Ev tozu akarı alerjisi olanlar için yatak örtülerini düzenli yıkamak, halı yerine sert zemin tercih etmek ve nem düzeyini düşük tutmak faydalıdır. Evcil hayvan alerjisi olanlar için hayvanın yatak odalarına girmesini engellemek ve sık havalandırma önerilebilir.
• Polen mevsiminde önlem alın. Polen sayısının yüksek olduğu günlerde dışarıda geçirilen süreyi kısaltmak, dışarıdan gelince duş almak ve pencereleri kapalı tutmak belirtileri azaltır.
• Gıda alerjisinde dikkatli olun. Etiketleri okuyun, restoranlarda alerjinizi belirtin ve çapraz bulaşma riskine dikkat edin. Ciddi gıda alerjisi olanlarda anafilaksi riski göz önünde bulundurularak her zaman adrenalin enjektörü taşınmalıdır.
• İlaçlarınızı düzenli kullanın. Mevsimsel alerjisi olanlar için belirtiler başlamadan önce ilaç tedavisini başlatmak çok daha etkilidir.

Randevuya Hazırlanma

Yapabilecekleriniz:

• Belirtilerin ne zaman ve hangi koşullarda ortaya çıktığını not edin.
• Belirtileri tetiklediğini düşündüğünüz maddeleri listeleyin.
• Ailede alerji, astım veya egzama öyküsü varsa belirtin.
• Kullandığınız tüm ilaçları ve takviyeleri listeleyin.
• Varsa önceki alerji test sonuçlarını getirin.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza sorabileceğiniz sorular:

• Hangi maddelere karşı alerjim var?
• Tetikleyicilerden nasıl kaçınabilirim?
• İmmünoterapi benim için uygun mu?
• Adrenalin enjektörü taşımam gerekiyor mu?
• Belirtilerimi kontrol altına almak için hangi ilaçları kullanmalıyım?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuz size şunları sorabilir:

• Belirtiler ne zaman başladı ve ne sıklıkla oluyor?
• Hangi durumlarda ortaya çıkıyor?
• Ailede alerji veya astım var mı?
• Daha önce ciddi alerjik reaksiyon yaşadınız mı?
• Evcil hayvanınız var mı?
• Ev veya iş ortamınızda toz, nem veya kimyasallara maruz kalıyor musunuz?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?