Kolesterol

Genel Bakış

Kolesterol, karaciğer tarafından üretilen ve besinlerden de alınan, yağa benzer yapıda bir maddedir. Hücre zarlarının oluşturulmasında, D vitamini sentezinde, östrojen ve testosteron gibi hormonların üretiminde ve safra asitlerinin yapımında kritik bir rol üstlenir. Kısacası kolesterol, vücudun düzgün çalışması için vazgeçilmez bir bileşendir.

Ancak kanda aşırı miktarda dolaşan kolesterol, zamanla damar duvarlarında birikerek kalp krizi, inme ve periferik arter hastalığı gibi hayatı tehdit eden durumların temel nedenlerinden biri haline gelir. Bu nedenle kolesterol hem "gerekli" hem de "dikkatle takip edilmesi gereken" bir değerdir.

Rutin kan testlerinde ölçülen toplam kolesterol değeri; LDL (düşük yoğunluklu lipoprotein), HDL (yüksek yoğunluklu lipoprotein) ve VLDL (çok düşük yoğunluklu lipoprotein, büyük ölçüde trigliserid fraksiyonu) değerlerinin toplamından oluşur. Toplam kolesterol tek başına önemli bir gösterge olmakla birlikte, bu sayının içindeki bileşenler çok daha belirleyicidir. LDL damar duvarlarında birikerek tıkayıcı etki yaratırken HDL fazla kolesterolü toplayarak karaciğere geri taşır ve temizleme işlevi görür.

Yüksek kolesterol son derece yaygındır ve büyük çoğunluğu hiçbir belirti vermez. Bu özelliği nedeniyle "sessiz tehdit" olarak da tanımlanır. Düzenli kan testi yaptırmak yüksek kolesterolü erken saptamanın tek güvenilir yoludur. Erken tanı ve uygun müdahaleyle ciddi komplikasyonların büyük bölümünden korunmak mümkündür.

Kolesterol Seviyeleri

Kolesterol ölçümü lipid paneli adı verilen kapsamlı bir kan testiyle yapılır. Test ideal olarak 9-12 saatlik açlık sonrasında uygulanır. Sonuçlar miligram/desilitre (mg/dL) cinsinden ifade edilir.

Toplam kolesterol için yetişkinlerde kabul gören referans aralıkları şöyledir:

• İstenen düzey. 200 mg/dL'nin altındaki değerler normal ve istenen düzey olarak kabul edilir. Bu aralıkta kolesterole bağlı kardiyovasküler risk düşüktür.
• Sınırda yüksek. 200-239 mg/dL arasındaki değerler sınırda yüksek kabul edilir. Bu aralıkta diğer risk faktörlerinin de değerlendirilmesi gerekir; tek başına toplam kolesterol değerinden kesin sonuç çıkarmak yanıltıcı olabilir.
• Yüksek. 240 mg/dL ve üzerindeki değerler yüksek kolesterol olarak tanımlanır ve müdahale önerilir.

Toplam kolesterol değerini yorumlarken dikkat edilmesi gereken en önemli nokta, bu sayının içindeki bileşenlerin dağılımıdır. Toplam kolesterolü 220 mg/dL olan bir kişide HDL 70 mg/dL ise risk görece düşük olabilir; ancak LDL 180 mg/dL ve HDL 35 mg/dL ise risk çok daha yüksektir. Bu nedenle toplam kolesterol her zaman LDL, HDL ve trigliserid değerleriyle birlikte değerlendirilmelidir.

LDL için genel hedef değerler şöyledir:

• 100 mg/dL altı optimal, sağlıklı bireyler için idealdir.
• 70 mg/dL altı kalp hastalığı riski yüksek bireyler için hedeflenir.
• 55 mg/dL altı kalp krizi geçirmiş ya da çok yüksek riskli bireyler için önerilir.

HDL için ise hedef erkeklerde 40 mg/dL, kadınlarda 50 mg/dL'nin üzerinde olmaktır; 60 mg/dL ve üzeri koruyucu düzey olarak kabul edilir. Trigliserid için hedef 150 mg/dL'nin altıdır.

Yüksek Kolesterolün Nedenleri

Kolesterol yüksekliği nadiren tek bir nedenden kaynaklanır. Çoğu vakada genetik yapı, beslenme alışkanlıkları, fiziksel aktivite düzeyi ve bazı tıbbi durumlar bir arada rol oynar.

• Doymuş yağ ve trans yağ tüketimi. Beslenme kaynaklı en önemli nedendir. Tereyağı, kuyruk yağı, yağlı kırmızı et, işlenmiş et ürünleri ve tam yağlı süt ürünleri doymuş yağ açısından zengindir ve karaciğerin LDL üretimini artırır. Trans yağlar ise hem LDL'yi yükseltir hem de HDL'yi düşürür; bu nedenle damar sağlığı açısından en zararlı besin bileşeni olarak kabul edilir.
• Genetik yatkınlık. Ailesel hiperkolesterolemi, LDL reseptörlerinin işlev görmemesi nedeniyle kanda LDL birikimini kalıcı ve yüksek düzeyde tutan kalıtsal bir hastalıktır. Bu kişilerde sağlıklı beslenme ve yaşam tarzı değişiklikleri tek başına yeterli olmaz; ilaç tedavisi zorunludur. Ailede 55 yaşından önce kalp krizi öyküsü bu hastalığı akla getirmelidir.
• Hareketsiz yaşam tarzı. Düzenli egzersiz yapmayan bireylerde HDL düşük, LDL ve trigliserid yüksek seyretme eğilimindedir. Fiziksel aktivite lipid profilini olumlu yönde etkileyen en güçlü yaşam tarzı faktörlerinden biridir.
• Obezite. Fazla kilo, özellikle karın bölgesindeki yağlanma, karaciğerin LDL üretimini artırır ve HDL'yi düşürür. Kilo verildikçe lipid profilinin iyileştiği görülür.
• Tip 2 diyabet ve insülin direnci. Yüksek kan şekeri LDL parçacıklarını değiştirerek daha tehlikeli bir yapıya dönüştürür; aynı zamanda küçük ve yoğun LDL parçacıklarının oluşumunu artırır. Diyabetli bireylerde kolesterol kontrolü hem daha güç hem de daha kritiktir.
• Hipotiroidizm. Tiroid hormonu eksikliği karaciğerdeki LDL reseptörlerinin aktivitesini düşürür ve kandaki LDL temizlenemez. Tedavi edilmemiş hipotiroidizm, açıklanamayan kolesterol yüksekliğinin önemli bir nedeni olabilir.
• Kronik böbrek hastalığı. Böbrek işlev bozukluğu lipid metabolizmasını olumsuz etkiler ve kolesterol yüksekliğine zemin hazırlayabilir.
• Bazı ilaçlar. Kortikosteroidler, bazı kan basıncı ilaçları, doğum kontrol hapları ve bazı antiretroviral ilaçlar kolesterol profilini olumsuz etkileyebilir.
• Aşırı alkol tüketimi. Düzenli ve fazla miktarda alkol tüketimi özellikle trigliserid düzeyini belirgin biçimde yükseltir ve genel lipid profilini bozabilir.

Yüksek Kolesterolün Belirtileri

Yüksek kolesterol neredeyse hiçbir zaman belirti vermez. Uzun yıllar boyunca sessizce ilerleyebilir; kişi genellikle ilk kalp krizini ya da inmeyi yaşayana kadar farkında olmaz. Bu nedenle rutin kan testi yaptırmak, yüksek kolesterolle erken tanışmanın tek güvenilir yoludur.

Yalnızca çok yüksek kolesterol değerlerinde ya da ailesel genetik formlarında bazı fiziksel bulgular görülebilir:

• Tendon ksantomları. Özellikle ailesel hiperkolesterolemi tanısı olan kişilerde Aşil tendonunda ve el parmağı eklemlerinin üzerindeki tendonlarda sert, sarımsı kolesterol birikintileri oluşabilir. Ağrısız ve yavaş büyüyen bu nodüller ailesel kolesterol hastalığının karakteristik bulgusudur.
• Ksantelazma. Göz kapaklarının iç köşelerinde oluşan sarımsı, hafif kabarık yağlı birikintilerdir. Ağrısızdır ancak yüksek kolesterolün görünür bir işareti olabilir. Her ne kadar normal kolesterol düzeyine sahip kişilerde de görülebilse de yeni ortaya çıkan ksantelazma her zaman bir lipid testi yaptırmayı gerektirir.
• Korneal arkus. Gözün renkli kısmını çevreleyen beyaz ya da gri halka şeklinde görülür. 45 yaşın altındaki bireylerde saptandığında yüksek kolesterol ve özellikle ailesel hiperkolesterolemi açısından önemli bir uyarı işaretidir.

Bu bulguların hiçbirinin görülmemesi kolesterolün normal olduğu anlamına gelmez. Çoğu insanda bu tür fiziksel işaretler oluşmaz; bu nedenle kan testi olmaksızın kolesterol düzeyini tahmin etmek mümkün değildir.

Düşük Kolesterolün Önemi

Kolesterolün çok düşük olması da bazı durumlarda dikkat gerektiren bir bulgudur. Statin gibi ilaçların etkisiyle düşen kolesterol değerleri güvenli ve istenen sonuçlardır; asıl dikkat edilmesi gereken ilaçtan bağımsız biçimde oluşan anormal düşüklüklerdir.

• Yetersiz beslenme ve kötü emilim. Ciddi kalori kısıtlaması ya da bağırsaklarda emilim bozukluğu yaratan hastalıklar kolesterolü anormal düzeyde düşürebilir.
• Karaciğer hastalığı. Kolesterolün büyük bölümü karaciğerde üretildiğinden ağır karaciğer hastalığı kolesterol düzeyini belirgin biçimde düşürebilir. Bu durumda düşük kolesterol bir sağlık sorununun yansıması olabilir.
• Hipertiroidizm. Tiroid bezinin aşırı çalışması kolesterol metabolizmasını hızlandırır ve total kolesterolün düşmesine yol açabilir.
• Hipobetalipoproteinemi. LDL'nin çok düşük seyretmesine neden olan nadir bir genetik durumdur. Bazı bireylerde nörolojik ve emilim sorunlarına yol açabilir.

Kolesterol ve Diğer Kan Yağlarıyla İlişkisi

Toplam kolesterol değeri, içerdiği bileşenlerden bağımsız olarak yorumlanamaz. Her bileşenin katkısı farklıdır ve birlikte değerlendirildiğinde çok daha gerçekçi bir risk profili ortaya çıkar.

• Toplam kolesterol ve HDL oranı. Kardiyovasküler riski değerlendirmede en sık kullanılan pratik göstergelerden biridir. Toplam kolesterolün HDL'ye bölünmesiyle elde edilir; idealinde bu oran 5'in altında, 3,5 ve altı ise çok iyi kabul edilir. Toplam kolesterol yüksek bile olsa HDL de yüksekse oran iyi olabilir; bu da toplam kolesterolü tek başına yorumlamanın neden yetersiz kaldığını açıklar.
• LDL ve HDL dengesi. LDL damar duvarlarına kolesterol taşırken HDL bu kolesterolü geri toplar. Bu iki değer arasındaki denge, tek bir sayıdan çok daha anlamlı bir bilgi sunar. LDL yüksek ve HDL düşükse bu tablo en tehlikeli kombinasyonu oluşturur.
• Trigliserid ve kolesterol ilişkisi. Trigliserid lipid panelinin ayrı bir bileşenidir; ancak yüksek trigliserid aynı zamanda HDL'yi düşürür ve küçük, yoğun LDL parçacıklarının oluşumunu artırır. Bu nedenle trigliserid yüksekliği kolesterol profilini de dolaylı olarak olumsuz etkiler.
• Non-HDL kolesterol. Toplam kolesterolden HDL çıkarıldığında elde edilen bu değer, LDL artı VLDL'yi kapsar ve bazı uzmanlar tarafından LDL'den daha güvenilir bir risk göstergesi olarak kabul edilir. Özellikle trigliserid yüksekliğinin LDL hesaplamasını bozduğu durumlarda non-HDL kolesterol daha doğru bir değerlendirme sağlar.

Kolesterol Nasıl Düşürülür

Kolesterol yönetiminde yaşam tarzı değişiklikleri ile ilaç tedavisi birbirini tamamlar. Hafif ve orta düzey yüksekliklerde yaşam tarzı değişikliğiyle başlamak makul bir yaklaşımdır; ancak yüksek kardiyovasküler risk taşıyan ya da değerleri çok yüksek olan bireyler için ilaç tedavisine erken başlanması gerekebilir.

• Doymuş ve trans yağı azaltmak. Beslenmede yapılabilecek en etkili değişikliğidir. Tereyağı yerine zeytinyağı, yağlı kırmızı et yerine balık ve baklagil, tam yağlı süt ürünleri yerine az yağlı alternatifleri tercih etmek LDL kolesterolü belirgin biçimde düşürür. Trans yağ içeren tüm ürünler beslenme düzeninden çıkarılmalıdır.
• Çözünür lif tüketimini artırmak. Yulaf, arpa, elma, armut, fasulye ve mercimek bağırsakta kolesterol emilimini azaltır. Günde 5-10 gram çözünür lif eklemek LDL'yi yüzde 5 oranında düşürebilir.
• Düzenli aerobik egzersiz. Hem LDL'yi düşürür hem de HDL'yi yükseltir. Haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta yürüyüş, bisiklet veya yüzme gibi egzersizler lipid profili üzerinde anlamlı ve kalıcı iyileşme sağlar.
• Kilo yönetimi. Her verilen kilo, özellikle karın bölgesindeki yağdan verilen kilo, LDL'yi düşürür ve HDL'yi yükseltir. Sağlıklı kilonun korunması lipid profilinin uzun vadede iyi seyretmesi açısından kritik önem taşır.
• Sigarayı bırakmak. Sigara HDL'yi düşürür ve LDL parçacıklarını okside ederek daha tehlikeli bir yapıya dönüştürür. Sigarayı bırakmak HDL'yi hızla yükseltir ve genel kardiyovasküler riski önemli ölçüde azaltır.
• Alkol tüketimini sınırlamak. Aşırı alkol trigliseridi ve dolaylı olarak total kolesterolü yükseltir. Tüketimi önerilen sınırların içinde tutmak lipid profili açısından olumlu bir fark yaratır.
• Bitki sterolleri ve stanolleri. Bazı gıdalara eklenen bu doğal bileşikler bağırsaktan kolesterol emilimini bloke ederek LDL'yi yüzde 5-15 oranında düşürebilir.
• Statinler. Kolesterol düşürücü ilaçların en etkili ve en yaygın kullanılan grubudur. Karaciğerde kolesterol sentezini engelleyerek LDL'yi yüzde 30-55 oranında düşürürler. Rosuvastatin ve atorvastatin en güçlü etkiye sahip statinlerdir. Yüksek kardiyovasküler risk, diyabet ve daha önce kalp krizi geçirmiş bireylerde ilk tercih edilen ilaç grubudur. En sık bildirilen yan etki kas ağrısıdır; ancak ciddi yan etkiler nadirdir.
• Ezetimib. Bağırsaktan kolesterol emilimini azaltır ve statinle kombinasyonda LDL'yi ek olarak yüzde 15-25 daha düşürür. Statin yan etkileri nedeniyle tam doz statin kullanılamayan hastalarda önemli bir alternatiftir.
• PCSK9 inhibitörleri. İki haftada bir ya da ayda bir yapılan enjeksiyonla uygulanan bu biyolojik ilaçlar LDL'yi yüzde 50-60 oranında düşürür. Statin ve ezetimibe karşın hedefe ulaşılamayan ya da statini tolere edemeyen hastalarda tercih edilir.
• Safra asidi bağlayıcıları ve bempedoik asit. Statini tolere edemeyen ya da ek tedaviye ihtiyaç duyan hastalarda kullanılan alternatif seçeneklerdir. Bempedoik asit özellikle statin kaynaklı kas ağrısı yaşayan hastalarda iyi bir alternatif oluşturur.

Randevuya Hazırlanma

Kolesterol testi sonuçlarınızı doktorunuzla değerlendirirken hazırlıklı gelmek muayeneyi daha verimli ve daha aydınlatıcı kılar.

Yapabilecekleriniz:

• Varsa önceki yıllara ait lipid paneli sonuçlarını yanınıza alın; değerler arasındaki değişim eğilimi tek bir ölçümden çok daha bilgilendirici olabilir
• Kullandığınız tüm ilaçları, vitamin ve takviyeleri listeleyin
• Ailede erken yaşta kalp hastalığı, inme veya yüksek kolesterol öyküsünü not edin
• Beslenme alışkanlıklarınızı, fiziksel aktivite düzeyinizi, sigara ve alkol kullanımınızı dürüstçe aktarmaya hazır olun
• Diyabet, tiroid hastalığı veya böbrek hastalığı gibi eşlik eden durumlarınız varsa belirtin
• Sorularınızı önceden yazın

Doktorunuza sorabileceğiniz sorular şunlardır:

• Toplam kolesterolümün içindeki LDL ve HDL dağılımı nasıl, bu benim için ne anlam taşıyor?
• Genel kardiyovasküler riskim nasıl değerlendiriliyor?
• Benim için hedef kolesterol değerleri ne olmalı?
• İlaç tedavisine başlanması gerekiyor mu yoksa yaşam tarzı değişikliğiyle başlamak yeterli mi?
• Ailesel hiperkolesterolemi açısından değerlendirilmem gerekiyor mu?
• Hangi beslenme değişiklikleri en hızlı ve en kalıcı farkı yaratır?
• Ne sıklıkla kolesterol testi yaptırmalıyım?

Doktorunuzun size sorabileceği sorular şunlardır:

• Ailede erken kalp krizi, inme veya yüksek kolesterol öyküsü var mı?
• Beslenmenizde hayvansal yağ, işlenmiş gıda veya fast food tüketiminiz nasıl?
• Düzenli egzersiz yapıyor musunuz?
• Sigara kullanıyor musunuz?
• Diyabet, tiroid veya böbrek hastalığınız var mı?
• Daha önce kolesterol ilacı kullandınız mı?
• Kas ağrısı veya açıklanamayan yorgunluk yaşıyor musunuz?