Şarbon (Anthrax)

Genel Bakış

Şarbon, Bacillus anthracis adlı bir bakteri tarafından oluşturulan ciddi bir enfeksiyon hastalığıdır. Bu bakteri doğada spor adı verilen çok dayanıklı yapılar oluşturabilir; bu sporlar toprakta onlarca yıl canlı kalabilir ve olumsuz koşullara karşı son derece dirençlidir. Şarbon esas olarak hayvanları etkileyen bir hastalıktır; ancak insanlar enfekte hayvanlarla, hayvan ürünleriyle ya da kasıtlı olarak kullanılan biyolojik maddelerle temas ettiklerinde hastalanabilirler.

Şarbon insandan insana bulaşmaz. Hastalık, sporun vücuda giriş yoluna göre farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Deri yoluyla bulaşan form en sık ve en hafif seyredeni olabilirken, solunum yoluyla bulaşan form çok daha ciddi bir tablo oluşturabilir. Sindirim yoluyla bulaşma ise az pişirilmiş enfekte hayvan etinin yenilmesiyle gerçekleşebilir.

Dünyada şarbon vakalarının büyük çoğunluğu hayvancılıkla geçimini sağlayan ya da hayvan ürünleriyle çalışan kişilerde görülmektedir. Gelişmekte olan ülkelerde, özellikle Orta Asya, Afrika ve Orta Doğu'da daha sık karşılaşılabilmektedir. Türkiye'de de zaman zaman hayvan şarbonu salgınları bildirilmekte ve bu salgınlarla ilişkili insan vakaları görülebilmektedir.

Şarbon erken teşhis edildiğinde antibiyotiklerle başarıyla tedavi edilebilen bir hastalıktır. Ancak özellikle solunumsal formda tanı gecikirse tablo çok hızlı kötüleşebilir. Bu nedenle risk grubundaki kişilerin belirtileri tanıması ve erken başvurması büyük önem taşıyabilir.

Şarbon Türleri

Şarbon, sporun vücuda hangi yoldan girdiğine göre farklı klinik tablolarla kendini gösterebilir.

• Deri şarbonu (kutanöz şarbon). En sık görülen formdur; tüm şarbon vakalarının büyük çoğunluğunu oluşturabilir. Bacillus anthracis sporları deri üzerindeki küçük bir kesik, sıyrık ya da böcek ısırığı aracılığıyla vücuda girebilir. Başlangıçta tahriş edici olmayan küçük bir kabarcık oluşabilir; bu kabarcık birkaç gün içinde ülsere dönüşerek ortasında siyah bir kabuk oluşturabilir. Bu karakteristik siyah kabuk şarbonun Türkçe adının kaynağı olabilir. Erken tedavi edildiğinde deri şarbonu çoğunlukla iyi seyredebilir.
• Solunumsal şarbon (inhalasyon şarbonu). En ağır seyreden formdur. Şarbon sporlarının solunması sonucu gelişebilir. Başlangıçta grip benzeri belirtiler görülebilir; ancak birkaç gün içinde tablo çok hızlı kötüleşebilir ve ağır solunum yetmezliği gelişebilir. Bu form doğal koşullarda son derece nadir olmakla birlikte biyolojik silah olarak kullanılan şarbonda başlıca endişe kaynağı olabilir.
• Gastrointestinal şarbon. Az pişirilmiş ya da çiğ enfekte hayvan etinin yenmesiyle oluşabilir. Karın ağrısı, bulantı, kusma, ishal ve ateş başlıca belirtiler arasında sayılabilir. Ağır vakalarda bağırsak kanaması ve şok gelişebilir.
• Enjeksiyon şarbonu. Uyuşturucu madde kullanıcılarında, özellikle eritin deri altına ya da kas içine enjekte edenlerde bildirilmiştir. Deri şarbonuna benzer ancak çok daha hızlı yayılan ve daha ağır seyreden bir tablo oluşturabilir.

Belirtileri

Şarbonun belirtileri hastalığın türüne ve vücuda giriş yoluna göre önemli farklılıklar gösterebilir.

Deri şarbonunda görülebilecek belirtiler şunlardır:

• Kaşıntısız kabarık bir leke ya da kabarcık. Sporla temas edilen bölgede genellikle 1 ila 5 gün içinde küçük, tahriş edici olmayan bir kabarcık oluşabilir. Bu kabarcık çoğunlukla kaşıntı ya da ağrıya yol açmayabilir; bu nedenle başlangıçta böcek ısırmasıyla karıştırılabilir.
• Veziküller ve ülser oluşumu. Kabarcık birkaç gün içinde büyüyebilir, etrafında küçük su dolu kabarcıklar oluşabilir ve ardından merkezi ülsere dönüşebilir.
• Siyah kabuk (eskar). Ülserin merkezinde siyah, ağrısız bir kabuk oluşması şarbonun en karakteristik bulgusu olabilir. Bu görünüm hastalığa Yunanca "kömür" anlamına gelen anthrakis adının verilmesine neden olmuş olabilir.
• Çevredeki dokuda şişlik. Lezyonun etrafında belirgin bir şişlik ve ödem gelişebilir; bu bazen çok belirgin boyutlara ulaşabilir.
• Ateş ve genel halsizlik. Özellikle enfeksiyon ilerlediğinde ateş ve kendini iyi hissetmeme görülebilir.

Solunumsal şarbonda görülebilecek belirtiler şunlardır:

• Erken dönem belirtileri. İlk birkaç günde hafif ateş, kas ağrısı, yorgunluk ve hafif öksürük gibi grip benzeri belirtiler görülebilir. Bu dönemde hastalığı grip ya da soğuk algınlığından ayırt etmek güç olabilir.
• Hızlı kötüleşme. Birkaç gün içinde tablo çok hızlı bozulabilir. Şiddetli nefes darlığı, göğüs ağrısı, yüksek ateş, terleme ve şok gelişebilir. Bu aşamada tıbbi acil durumu yönetmek son derece güç olabilir.

Gastrointestinal şarbonda görülebilecek belirtiler şunlardır:

• Karın ağrısı ve kramplar
• Bulantı ve kusma (kanlı olabilir)
• Ateş
• Şiddetli ishal (kanlı olabilir)
• Boğazda ya da ağızda ağrı ve yutma güçlüğü (orofaringeal form)

Ne Zaman Doktora Görünmeli

Şarbon günlük yaşamda nadiren karşılaşılan bir hastalık olmakla birlikte, risk grubundaki kişilerin belirtileri tanıması hayat kurtarıcı olabilir.

Aşağıdaki durumlarda doktora başvurmanız önerilir:

• Hasta ya da ölü bir hayvanla temas ettikten sonra derinizde açıklanamayan bir kabarcık ya da ülser oluştuysa
• Hayvan derisi, yünü ya da kemik gibi hayvan ürünleriyle çalışıyorsanız ve derinizde şüpheli bir lezyon fark ettiyseniz
• Şarbon görülen ya da şüphelenilen bir bölgede iseniz ve ateş, halsizlik gibi belirtiler geliştiyse
• Az pişirilmiş ya da çiğ et yedikten sonra şiddetli karın ağrısı, kusma ya da ishal başladıysa

Aşağıdaki durumlarda derhal 112'yi arayın ya da acile başvurun:

• Şarbon riskiyle ilişkili bir ortamda bulunduktan sonra ani ve şiddetli nefes darlığı, göğüs ağrısı ya da yüksek ateş gelişirse
• Deri lezyonunun çevresinde çok hızlı gelişen ve yayılan belirgin bir şişlik oluşursa
• Genel durumunuz hızlı kötüleşiyorsa

Nedenleri ve Bulaşma Yolları

Şarbona neden olan Bacillus anthracis bakterisi, elverişsiz koşullarda spor oluşturarak yıllarca toprağa gömülü halde canlı kalabilir. İnsanlara bulaşma birkaç farklı yolla gerçekleşebilir.

• Enfekte hayvanlarla doğrudan temas. Şarbon öncelikle koyun, keçi, sığır, at ve deve gibi otobur hayvanları etkileyen bir hastalıktır. Enfekte ya da şarbondan ölmüş bir hayvanın derisiyle, kanıyla ya da dokusuyla doğrudan temas deri şarbonuna zemin hazırlayabilir. Özellikle hayvanlarda kesik, sıyrık ya da yara varken bu temas riski artabilir.
• Enfekte hayvan ürünleriyle temas. İşlenmemiş hayvan derisi, yünü, kılı, kemiği ya da boynuzuyla çalışmak sporlarla temas riskini artırabilir. Özellikle yeterince sterilize edilmemiş hayvan ürünleri kaynaklı olmak üzere davul derisi ya da geleneksel müzik aletleri gibi ürünlerden de bulaşma bildirilmiştir.
• Enfekte eti yemek. Az pişirilmiş ya da çiğ şarbon hayvanı etinin tüketilmesi gastrointestinal şarbona yol açabilir. Yeterince pişirilmiş et bu riski büyük ölçüde ortadan kaldırabilir.
• Sporların solunması. Şarbon sporlarını içeren tozun solunması solunumsal şarbona neden olabilir. Doğal koşullarda bu durum çok nadiren görülebilir; ancak tarihsel süreçte biyolojik silah olarak kullanılması nedeniyle önemli bir endişe kaynağı olmaya devam edebilir.
• İnsandan insana bulaşma olmaz. Şarbon hastalığı insandan insana geçmez. Hasta bir kişiyle temas etmek ya da aynı ortamı paylaşmak hastalığı bulaştırmaz.

Risk Faktörleri

Şarbon riskini artırabilecek bazı faktörler şunlardır:

• Hayvancılıkla uğraşmak. Çoban, çiftçi, veteriner ve mezbaha çalışanları gibi otobur hayvanlarla doğrudan temas halinde olan kişiler daha yüksek risk altında olabilir. Özellikle şarbon vakalarının görüldüğü bölgelerde bu risk artabilir.
• Hayvan ürünleriyle çalışmak. Deri işlemecileri, yün işçileri, kemik tozu ve hayvansal gübre gibi ürünlerle çalışanlar risk altında olabilir.
• Şarbon görülen bölgelerde yaşamak ya da seyahat etmek. Orta Asya, Orta Doğu, Afrika ve Güney Amerika'nın bazı bölgelerinde şarbon hâlâ endemik olabilir. Bu bölgelere seyahat edenler veya burada yaşayanlar risk altında olabilir.
• Biyolojik tehdit ortamlarında çalışmak. Askeri personel, acil müdahale ekipleri ve biyolojik savunma alanında çalışanlar potansiyel biyolojik tehditlerle karşılaşma riski taşıyabilir.
• Uyuşturucu enjeksiyonu. Özellikle Avrupa'da eritin deri altına ya da kas içine enjekte eden kişilerde enjeksiyon şarbonu vakaları bildirilmiştir.

Tanısı

Şarbon tanısı hem klinik belirti ve bulguların hem de laboratuvar testlerinin birlikte değerlendirilmesiyle konabilir. Hastalığın nadir görülmesi nedeniyle tanı gecikmesi yaşanabilir; bu nedenle risk öyküsünü doktorunuzla paylaşmak çok önemli olabilir.

Şarbon tanısında kullanılabilecek yöntemler şunlardır:

• Kültür ve bakteriyolojik inceleme. Deri lezyonundan alınan sürüntü, kan ya da diğer vücut sıvılarından alınan örnekler laboratuvarda incelenerek Bacillus anthracis üretilmeye çalışılabilir. Bu en kesin tanı yöntemlerinden biri olabilir.
• Kan testleri. Kanda iltihap belirteçleri yükselmiş olabilir. Özel antikor testleriyle de şarbon tanısını destekleyen bulgular elde edilebilir.
• PCR testi. Örnekten bakteriye ait genetik materyal aranabilir; bu test hızlı ve güvenilir sonuçlar verebilir.
• Görüntüleme yöntemleri. Solunumsal şarbonda akciğer grafisi ya da bilgisayarlı tomografi göğüs boşluğunda sıvı birikimini ya da genişlemiş lenf bezlerini gösterebilir; bu bulgular şarbon için tipik olabilir.
• Klinik değerlendirme. Deri şarbonunda karakteristik siyah kabuklu ülserin görünümü ve risk öyküsü tanıyı büyük ölçüde destekleyebilir. Doktorunuz mesleki maruziyetinizi, hayvanlarla temasınızı ve coğrafi koşulları da değerlendirebilir.

Tedavisi

Şarbon erken tanı konulduğunda antibiyotiklerle tedavi edilebilen bir hastalıktır. Tedavinin hızla başlanması özellikle solunumsal formda hayat kurtarıcı olabilir.

• Antibiyotik tedavisi. Siprofloksasin ve doksisiklin şarbon tedavisinde en sık kullanılan antibiyotikler arasında yer alabilir. Amoksisilin de bu amaçla kullanılabilir. Tedavi süresi hastalığın türüne ve şiddetine göre değişebilir; solunumsal şarbonda çok daha uzun süreli bir tedavi gerekebilir. Maruziyetten sonra hastalık henüz başlamadan önce de antibiyotik tedavisi önleyici amaçla başlanabilir.
• Antitoksin tedavisi. Obiltoxaximab, raxibacumab ve anthrax antitoksini gibi biyolojik ajanlar şarbonun vücutta oluşturduğu toksinin etkisini nötralize etmeye yardımcı olabilir. Bu tedaviler özellikle ağır solunumsal şarbon vakalarında antibiyotiklerle birlikte kullanılabilir.
• Destekleyici tedavi. Özellikle ağır vakalarda hastane ortamında sıvı tedavisi, solunum desteği ve diğer destekleyici uygulamalar gerekebilir. Solunumsal şarbonda yoğun bakım desteği büyük önem taşıyabilir.
• Deri lezyonunun bakımı. Deri şarbonunda lezyonu kesmek ya da açmak önerilmez; bu durum enfeksiyonun yayılmasına zemin hazırlayabilir. Uygun pansuman ve antibiyotik tedavisiyle çoğu deri lezyonu iyileşebilir.

Korunma

Şarbondan korunmak büyük ölçüde mesleki önlemler ve aşılama yoluyla mümkün olabilir.

• Aşılama. Şarbon aşısı yüksek riskli mesleki gruplar için mevcut olabilir. Türkiye'de ve bazı ülkelerde belirli meslek gruplarına (veteriner, çiftçi, askeri personel) önerilmektedir. Genel nüfus için rutin bir aşılama programı bulunmamaktadır.
• Hayvanlarla çalışırken koruyucu önlemler almak. Hasta ya da ölü hayvanlarla çalışırken eldiven, maske ve koruyucu kıyafet kullanmak riski azaltabilir. Hayvan kesimleri sırasında uygun hijyen kurallarına uymak önemli olabilir.
• Hayvan ürünlerini işlerken dikkatli olmak. İşlenmemiş hayvan derisi, yünü ya da kemiğiyle çalışırken koruyucu ekipman kullanmak ve iyi havalandırılmış ortamlarda çalışmak riski azaltabilir.
• Eti iyi pişirmek. Özellikle şarbon görülen bölgelerde etin iyice pişirilmesi gastrointestinal şarbon riskini büyük ölçüde azaltabilir.
• Hasta ya da şüpheli hayvanları yetkililere bildirmek. Şarbondan öldüğünden şüphelenilen bir hayvanı kesmek ya da derisi ile etini işlemek büyük risk oluşturabilir. Bu tür hayvanların bulunması durumunda veteriner hekime ya da ilgili makamlara haber vermek önerilir.
• Maruziyet sonrası önleyici antibiyotik tedavisi. Şarbon sporlarına maruz kalındığından şüpheleniliyorsa doktor tarafından başlanacak önleyici antibiyotik tedavisi hastalığın gelişimini engelleyebilir.

Randevuya Hazırlanma

Şarbon şüphesiyle doktora ya da acile başvururken bazı bilgilerin hazır bulunması tanı sürecini hızlandırabilir.

Yapabilecekleriniz:

• Belirtilerin ne zaman başladığını ve nasıl geliştiğini not edin
• Son birkaç hafta içinde hayvanlarla ya da hayvan ürünleriyle temasınız olduysa aktarın
• Yurt dışı seyahati ya da şarbon görülen bölgelerde bulunma öykünüz varsa belirtin
• Mesleki maruziyetinizi (çiftçilik, hayvancılık, deri işlemeciliği gibi) aktarın
• Kullandığınız tüm ilaçları listeleyin

Doktorunuza sorabileceğiniz sorular şunlardır:

• Bu şarbon olabilir mi?
• Hangi testlerin yapılması gerekiyor?
• Hangi antibiyotiği kullanmam gerekiyor ve ne kadar süre?
• Aile bireylerimin ya da iş arkadaşlarımın da risk altında olma ihtimali var mı?
• Yetkililere bildirim yapılması gerekiyor mu?
• Şarbon aşısı yaptırmalı mıyım?

Doktorunuzun size sorabileceği sorular şunlardır:

• Son zamanlarda hayvan ya da hayvan ürünleriyle temas ettiniz mi?
• Çiftçilik, hayvancılık ya da hayvan ürünleriyle ilgili bir işte mi çalışıyorsunuz?
• Şarbon görülen bir bölgede bulundunuz mu?
• Belirtiler ne zaman ve nasıl başladı?
• Deri lezyonu varsa ne zaman fark ettiniz ve nasıl değişti?
• Başka kişilerde de benzer belirtiler görüldü mü?