Kalp Yetmezliği

Genel Bakış

Kalp yetmezliği, kalbin vücudun ihtiyaç duyduğu kadar kan pompalayamadığı bir durumdur. Kalp çalışmayı bırakmaz; ancak normalden daha az güçle ya da daha az verimli çalışır. Bu durumda vücut yeterince kan ve oksijen alamaz, sıvı birikmesi başlar ve zamanla nefes almak, yürümek ya da günlük işleri yapmak giderek zorlaşır.

Kalp yetmezliği bir anda gelişen ani bir olay değildir. Genellikle yıllar içinde yavaş yavaş ilerler ve başlangıçta belirtiler o kadar hafif olabilir ki kişi bunu yaşlanmanın doğal bir parçası sanabilir. Bu nedenle tanı çoğu zaman geç konulur.

Dünya genelinde çok yaygın bir hastalıktır. 65 yaş üstündeki bireylerde en sık hastaneye yatış nedenlerinden biri kalp yetmezliğidir. Ülkemizde de milyonlarca kişiyi etkileyen bu hastalık hem ciddi bir sağlık sorunu hem de yaşam kalitesini derinden etkileyen bir durumdur.

İyi haber şu ki kalp yetmezliği doğru tedavi ve yaşam tarzı değişiklikleriyle büyük ölçüde kontrol altına alınabilen bir hastalıktır. Birçok hasta uygun tedaviyle yıllarca iyi bir yaşam kalitesiyle yaşayabilir. Erken tanı ve düzenli takip bu süreçte belirleyici bir fark yaratır.

Kalp Yetmezliği Türleri

Kalp yetmezliği tek bir hastalık değil, birkaç farklı şekilde ortaya çıkabilen bir tablodur. Doktorunuz size hangi türde kalp yetmezliği olduğunu söyleyecektir; bu bilgi hem tedavi seçiminde hem de hastalığın seyrini anlamada önemlidir.

• Sol taraf kalp yetmezliği. En sık görülen türdür. Kalbin sol tarafı kanı vücuda pompalamaktan sorumludur. Sol taraf yeterince güçlü çalışamadığında kan akciğerlerde birikmeye başlar ve nefes darlığı baş gösterir. Kendi içinde iki alt türe ayrılır. Birincisinde kalp kasılma gücünü yitirmiştir ve zayıf pompalama yapıyordur. İkincisinde ise kalp kasılıyor ama çok sertleşmiştir, kanı içine yeterince alamıyor. Bu iki durum tedavi açısından farklılık gösterir.
• Sağ taraf kalp yetmezliği. Kalbin sağ tarafı akciğerlerden kan alarak sol tarafa iletmekten sorumludur. Sağ taraf zayıfladığında kan bacaklarda, karın bölgesinde ve karaciğerde birikir. Ayak bileklerinde ve bacaklarda belirgin şişlik en karakteristik belirtisidir. Sağ taraf kalp yetmezliği çoğu zaman sol taraf kalp yetmezliğinin bir sonucu olarak gelişir.
• Her iki taraf kalp yetmezliği. Hem sol hem sağ tarafın birlikte etkilendiği ve her iki tarafın belirtilerinin bir arada görüldüğü tablodur.

Kalp Yetmezliği Evreleri

Kalp yetmezliği dört evrede değerlendirilir. Bu sınıflandırma New York Kalp Derneği tarafından geliştirilmiştir ve doktorların hastalığın ne kadar ilerlediğini anlamalarına ve tedaviyi buna göre planlamalarına yardımcı olur.

• Evre 1 (Sınıf I). Kalp yetmezliği var ama günlük yaşamı henüz etkilemiyor. Normal aktiviteler nefes darlığı ya da yorgunluğa yol açmıyor. Bu evrede hastalık genellikle başka bir nedenle yapılan tetkikte tesadüfen fark edilir.
• Evre 2 (Sınıf II). Hafif kısıtlama var. İstirahatte iyisinizdir ancak merdiven çıkmak, hızlı yürümek ya da ağır ev işleri gibi orta düzey aktiviteler nefes darlığına ya da yorgunluğa neden olur.
• Evre 3 (Sınıf III). Belirgin kısıtlama var. İstirahatte iyisinizdir ancak düz zeminde yavaş yürümek ya da giyinmek gibi hafif aktiviteler bile belirgin nefes darlığı ve yorgunluk yaratır.
• Evre 4 (Sınıf IV). Ağır kısıtlama var. İstirahatte bile şikayetler sürer. Hiçbir fiziksel aktivite rahatsızlık yaratmadan yapılamaz.

Evrenin ilerlemesi kalp yetmezliğinin kaçınılmaz bir sonu değildir. Doğru tedavi ve yaşam tarzı değişiklikleriyle pek çok hasta daha ileri evreden daha iyi bir evreye geçebilir ya da bulunduğu evrede uzun süre stabil kalabilir.

Belirtileri

Kalp yetmezliğinin belirtileri kişiden kişiye farklılık gösterir ve hastalığın ne kadar ilerlediğine bağlı olarak değişir. Başlangıçta yalnızca ağır egzersizde ortaya çıkan belirtiler zamanla günlük aktivitelerde ve hatta istirahatte de görünür hale gelebilir.

Kalp yetmezliğinin belirtileri şunlardır:

• Nefes darlığı. En sık görülen ve en rahatsız edici belirtidir. Başlangıçta merdiven çıkmak ya da hızlı yürümek gibi ağır aktivitelerle ortaya çıkan nefes darlığı zamanla hafif bir yürüyüşle ya da istirahatte bile hissedilir hale gelir. Yatarken nefes almakta güçlük çekilmesi kalp yetmezliğinin önemli bir işaretidir; bu nedenle pek çok hasta yastıklarını yükselterek ya da oturarak uyumak zorunda hissedebilir. Gece uyku sırasında aniden nefes nefese uyanmak da bu hastalığın karakteristik bir belirtisidir.
• Bacaklarda ve ayak bileklerinde şişlik. Kalp yeterince kan pompalayamadığında vücutta sıvı birikmeye başlar. Bu sıvı özellikle yerçekiminin etkisiyle bacaklarda, ayak bileklerinde ve ayaklarda toplanır. Gün içinde artan, sabah uyandığında azalan bu şişlik kalp yetmezliğinin çok tipik bir belirtisidir. İleri vakalarda karın bölgesinde de şişlik ve dolgunluk hissi oluşabilir.
• Aşırı yorgunluk ve halsizlik. Vücudun kasları ve organları yeterince kan alamadığında enerji üretimi azalır. Günlük işleri yaparken önceden hissetmediğiniz yorgunluk, alışılmadık bir bitkinlik ve kendinizi sürekli enerjisiz hissetmek kalp yetmezliğinin önemli ama sık gözden kaçan bir belirtisidir. Bu yorgunluk dinlenmekle tam olarak geçmez.
• Hızlı kilo alımı. Vücutta biriken sıvı nedeniyle birkaç gün içinde hızlı kilo artışı yaşanabilir. Günde yarım kilogramın üzerinde ya da haftada 2 kilogramın üzerinde kilo artışı dikkat gerektiren önemli bir uyarı işaretidir.
• Öksürük ve hırıltı. Akciğerlerde biriken sıvı sürekli bir öksürüğe ya da hırıltılı solunum sesine yol açabilir. Bu öksürük özellikle yatarken belirginleşir ve bazen pembemsi ya da köpüklü balgam eşlik edebilir.
• Çarpıntı. Kalp yeterince kan pompalayabilmek için daha hızlı atmaya çalışır. Bu durum çarpıntı hissine, bazen de düzensiz kalp atışına yol açabilir.
• İştahsızlık ve mide bulantısı. Sindirim sistemine giden kan azaldığında ya da karın içinde sıvı biriktiğinde mide dolgunluğu, iştahsızlık ve bulantı ortaya çıkabilir.
• Konsantrasyon güçlüğü ve zihinsel bulanıklık. Beyne giden kan miktarının azalması düşünmeyi, odaklanmayı ve karar vermeyi güçleştirebilir. Özellikle yaşlı hastalarda bu belirti ön plana çıkabilir.

Bu belirtilerin birçoğu tek tek bakıldığında başka hastalıklara da işaret edebilir. Ancak nefes darlığı, bacak şişliği ve yorgunluğun birlikte görülmesi kalp yetmezliği açısından mutlaka değerlendirilmelidir.

Ne Zaman Doktora Görünmeli

Kalp yetmezliği belirtileri hafif başlayabilir ve günlük yaşamın bir parçası gibi hissettirilebilir. Ancak bu belirtileri görmezden gelmek hastalığın ilerlemesine zemin hazırlar.

Aşağıdaki durumlarda doktora başvurun:

• Daha önce yapmakta güçlük çekmediğiniz aktiviteler sizi nefes nefese bırakıyorsa
• Bacaklarınızda ve ayak bileklerinizde belirgin şişlik fark ettiyseniz
• Açıklanamayan bir yorgunluk ve halsizlik haftalar içinde giderek artıyorsa
• Birkaç gün içinde beklenmedik bir kilo artışı yaşadıysanız
• Yatarken nefes almakta güçlük çekiyorsanız ya da geceleri nefes nefese uyanıyorsanız
• Kalp yetmezliği tanınız varsa ve mevcut belirtileriniz kötüleşiyorsa

Aşağıdaki durumlarda derhal 112'yi arayın:

• Ani ve şiddetli nefes darlığı gelişirse, özellikle pembe ya da köpüklü balgamla birlikte
• Göğüs ağrısı başlarsa
• Baygınlık ya da bilinç değişikliği gelişirse
• Kalp ritminiz aniden çok hızlanır ya da çok düzensiz hissettirirse

Nedenleri

Kalp yetmezliği kendi başına ortaya çıkmaz; her zaman altta yatan bir neden vardır. Bu nedenin bulunması hem tedaviyi şekillendirir hem de hastalığın seyrini anlamayı kolaylaştırır.

• Koroner arter hastalığı ve kalp krizi. En sık nedendir. Kalp damarlarının tıkanması ya da daralması kalp kasına giden kanı azaltır. Kalp krizi geçirildiğinde kalp kasının bir bölümü hasar görür ve ölür; bu hasar kalbin pompalama gücünü kalıcı olarak zayıflatabilir.
• Yüksek tansiyon. Yıllar boyunca yüksek seyreden tansiyon kalbi daha fazla çalışmaya zorlar. Uzun vadede bu ek yük kalp kasını büyütür, yorar ve zayıflatır. Yüksek tansiyon kalp yetmezliğinin hem en sık nedenlerinden biri hem de en önlenebilir nedenidir.
• Kapak hastalıkları. Kalp kapakları kanın doğru yönde akmasını sağlar. Bir kapak tam kapanmıyor ya da tam açılmıyorsa kalp çok daha fazla iş yapmak zorunda kalır ve zamanla yorulur.
• Kalp kası hastalıkları. Kalp kasının kendisini etkileyen hastalıklar (kardiyomiyopati) kalbi büyütebilir, sertleştirebilir ya da zayıflatabilir. Bu durum bazen aşırı alkol kullanımından, enfeksiyonlardan ya da ailevi genetik nedenlerden kaynaklanabilir. Bazen de belirli bir neden bulunamaz.
• Ritim bozuklukları. Kalp çok hızlı ya da çok düzensiz atıyorsa kan yeterince pompalanamamaktadır. Uzun süre devam eden ritim bozuklukları zamanla kalp yetmezliğine zemin hazırlayabilir.
• Diyabet. Kontrolsüz kan şekeri hem kalp damarlarına hem de kalp kasına zarar verir. Diyabetli bireylerde kalp yetmezliği riski belirgin biçimde yüksektir.
• Obezite. Fazla kilo kalbin üzerindeki yükü artırır ve hipertansiyon, diyabet gibi kalp yetmezliğine zemin hazırlayan diğer durumları tetikler.
• Bazı ilaçlar ve tedaviler. Bazı kemoterapi ilaçları ve kalp için toksik olan diğer ilaçlar kalp kasına zarar vererek yetmezliğe yol açabilir.

Risk Faktörleri

Kalp yetmezliği için belirlenmiş risk faktörleri şunlardır:

• İleri yaş. 65 yaşından sonra kalp yetmezliği riski belirgin biçimde artar. Yaşla birlikte kalp kası doğal olarak güç kaybeder ve diğer risk faktörleri birikmeye başlar.
• Erkek cinsiyet. Kalp yetmezliği erkeklerde kadınlara kıyasla daha erken yaşlarda görülme eğilimindedir. Ancak kadınlarda menopoz sonrasında risk hızla artar.
• Yüksek tansiyon. Kontrol altına alınmayan hipertansiyon kalp yetmezliğine giden yolun en önemli basamaklarından biridir.
• Koroner arter hastalığı. Kalp damarlarında darlık ya da tıkanıklık olan bireyler kalp yetmezliği açısından yüksek risk taşır.
• Diyabet. Kan şekeri yönetimi zayıf olan bireylerde kalp yetmezliği riski iki ila üç kat artar.
• Obezite. Özellikle karın bölgesindeki fazla yağlanma hem kalbi doğrudan etkiler hem de diğer risk faktörlerini artırır.
• Sigara kullanımı. Sigara kalp damarlarını ve kalp kasını doğrudan tahrip eder.
• Aşırı alkol tüketimi. Uzun süreli ve fazla miktarda alkol kalp kasını zayıflatır.
• Uyku apnesi. Gece boyunca tekrarlayan oksijen düşüşleri kalp üzerinde ciddi bir yük oluşturur. Tedavi edilmemiş uyku apnesi kalp yetmezliği riskini artırır.
• Aile öyküsü. Ailesinde kalp yetmezliği ya da kalp kası hastalığı öyküsü olan bireylerde risk daha yüksektir.

Komplikasyonları

Kalp yetmezliği iyi yönetilmezse zaman içinde çeşitli ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

• Böbrek yetmezliği. Böbreklere giden kan azaldığında böbrekler yavaş yavaş hasar görür. Kalp ve böbrek birbirini etkileyen bir kısır döngü içinde olduğundan ikisini birlikte yönetmek çok önemlidir.
• Karaciğer hasarı. Sağ taraf kalp yetmezliğinde karaciğerde sıvı birikimi karaciğer dokusuna zarar verebilir.
• Ritim bozuklukları. Kalp yetmezliği ritim bozukluklarına zemin hazırlar. Atriyal fibrilasyon ve tehlikeli ventriküler ritim bozuklukları hem hastaneye yatış riskini hem de ani kardiyak ölüm riskini artırır.
• İnme. Kalp yeterince kan pompalayamadığında ya da ritim bozukluğu geliştiğinde kalp içinde pıhtı oluşabilir. Bu pıhtılar beyne giderek inmeye neden olabilir.
• Akciğer komplikasyonları. Akciğerlerde kronik sıvı birikimi akciğer dokusuna uzun vadede hasar verebilir ve solunum kapasitesini kalıcı olarak azaltabilir.
• Kas erimesi ve beslenme bozukluğu. Kalp yetmezliğinin ileri evrelerinde iştahsızlık, sindirim güçlükleri ve kasların yeterli kan almaması nedeniyle ciddi kilo kaybı ve kas erimesi gelişebilir.
• Depresyon ve anksiyete. Yaşam kalitesindeki düşüş, aktivite kısıtlamaları ve kronik bir hastalıkla yaşamak depresyon ve kaygı bozukluğuna zemin hazırlar. Bu durum hem tedaviye uyumu hem de hastalığın seyrini olumsuz etkiler.