Koroner Arter Hastalığı

Genel Bakış

Koroner arter hastalığı, kalp kasına kan taşıyan koroner arterlerin daralması ya da tıkanması sonucu ortaya çıkan ve dünyada en sık görülen kalp hastalığı türüdür. Kalp kasının düzgün çalışabilmesi için sürekli ve yeterli miktarda oksijene ihtiyacı vardır. Bu oksijeni taşıyan koroner arterler zamanla kolesterol, yağ ve diğer maddelerin birikmesiyle daraldığında kalp kası yeterli kanı alamaz; bu durum göğüs ağrısına, kalp krizine ve zamanla kalp yetmezliğine yol açabilir.

Hastalık, ateroskleroz adı verilen bir süreçle gelişir. Yıllar içinde damar iç yüzeyinde biriken kolesterol ve yağlı maddeler plak adı verilen birikintiler oluşturur. Bu plaklar damarı giderek daraltır, kan akışını güçleştirir. Bir plak aniden yırtıldığında üzerinde kan pıhtısı oluşur ve damar tamamen tıkanır; bu tıkanma kalp krizine neden olur.

Koroner arter hastalığı hem erkekleri hem kadınları etkiler; ancak erkeklerde daha erken yaşta ortaya çıkma eğilimindedir. Kadınlarda menopoz sonrasında risk belirgin biçimde artar. Dünya genelinde her yıl milyonlarca insanın hayatını kaybetmesine neden olan bu hastalık, önlenebilir ölümlerin başında yer almaktadır. Çünkü risk faktörlerinin önemli bir kısmı yaşam tarzı değişiklikleriyle kontrol altına alınabilir.

Hastalık çoğu zaman uzun yıllar sessiz seyreder. Belirtiler genellikle damarlar yüzde ellinin üzerinde daraldığında ortaya çıkmaya başlar. Bu nedenle pek çok kişi ilk kalp krizini yaşayana kadar hastalığından habersiz kalır. Erken tanı ve risk faktörlerinin etkin yönetimiyle hastalığın ilerlemesi büyük ölçüde yavaşlatılabilir ve ciddi komplikasyonların önüne geçilebilir.

Belirtileri

Koroner arter hastalığının belirtileri, damarların ne ölçüde daraldığına ve kalp kasının ne kadar etkilendiğine bağlı olarak değişir. Erken dönemde hiçbir belirti görülmeyebilir; ancak hastalık ilerledikçe çeşitli belirtiler ortaya çıkar.

Koroner arter hastalığının belirtileri şunları içerir:

• Anjina (göğüs ağrısı veya baskı hissi). En sık görülen ve en karakteristik belirtidir. Göğsün ortasında ya da sol tarafında baskı, sıkışma, yanma veya ağırlık hissi şeklinde tarif edilir. Genellikle fiziksel aktivite veya stres sırasında ortaya çıkar ve dinlenmekle ya da nitrogliserin alımıyla geçer. Ağrı sol kola, çeneye, boyuna, sırta veya mideye yayılabilir. Kararlı anjina olarak adlandırılan bu tablo öngörülebilir ve tutarlı bir seyir izler.
• Kararsız anjina. İstirahatte ya da minimal eforla ortaya çıkan, öncekinden daha şiddetli ve daha uzun süren göğüs ağrısıdır. Dinlenmekle ya da ilaçla kolayca geçmez. Yakın dönemde kalp krizi habercisi olabilir ve acil tıbbi değerlendirme gerektirir.
• Nefes darlığı. Kalp kası yeterince kan pompalayamadığında akciğerlerde sıvı birikir ve nefes almak güçleşir. Başlangıçta yalnızca merdiven çıkma ya da hızlı yürüme gibi eforlarla ortaya çıkan bu belirti, hastalık ilerledikçe daha az aktiviteyle bile hissedilebilir hale gelir.
• Aşırı yorgunluk. Özellikle kadınlarda kalp hastalığının önemli bir belirtisi olan açıklanamayan yorgunluk, kalbin yetersiz pompalama işlevinin bir yansımasıdır. Günlük aktiviteleri yapmak için gereken enerjiyi bulamama hissi sık görülür.
• Çarpıntı. Kalp kasındaki oksijen yetersizliği ritim bozukluklarına zemin hazırlayabilir. Hızlı, düzensiz ya da güçlü kalp atışı hissi endişe verici bir belirti olarak değerlendirilmelidir.
• Baş dönmesi ve bayılma. Kalbin pompalama gücünün azalması ya da ciddi ritim bozukluklarının gelişmesi beyne giden kan akışını azaltabilir. Bu durum baş dönmesi, ani halsizlik ve bayılmaya yol açabilir.
• Kalp krizi belirtileri. Koroner arterin tamamen tıkanması kalp krizine neden olur. Ani başlayan ve dinlenmekle geçmeyen şiddetli göğüs ağrısı, sol kola veya çeneye yayılan ağrı, soğuk terleme, bulantı, kusma ve yoğun bir korku ya da ölüm hissi kalp krizinin klasik belirtileridir. Kadınlarda kalp krizi belirtileri daha atipik seyredebilir; göğüs ağrısı olmadan yalnızca yorgunluk, sırt ağrısı, çene ağrısı veya bulantı ön planda olabilir.

Belirtilerin bir kısmı, özellikle yorgunluk ve hafif nefes darlığı, yaşın getirdiği değişikliklerle kolaylıkla karıştırılabilir. Bu nedenle risk faktörü taşıyan bireylerin bu tür belirtileri ciddiye alması ve mutlaka değerlendirme yaptırması büyük önem taşır.

Ne Zaman Doktora Görünmeli

Koroner arter hastalığı belirtileri erken fark edildiğinde müdahale etme penceresi çok daha geniş olur. Beklememek bu hastalıkta hayat kurtarıcıdır.

Aşağıdaki durumlarda doktora başvurun:

• Fiziksel aktivite sırasında ya da stresli dönemlerde göğüste baskı, sıkışma veya ağırlık hissi yaşıyorsanız
• Açıklanamayan nefes darlığı, aşırı yorgunluk veya çarpıntı geliştiyse
• Daha önce göğüs ağrısı yaşadınız ve sıklığı ya da şiddeti arttıysa
• Ailede erken yaşta kalp hastalığı öyküsü varsa ve risk faktörlerinizi henüz değerlendirmediyseniz
• Yüksek tansiyon, diyabet veya yüksek kolesterol gibi risk faktörleriniz varsa ve kalp sağlığınızı kontrol ettirmediyseniz

Aşağıdaki durumlarda derhal 112'yi arayın:

• Ani başlayan ve 5 dakikadan uzun süren şiddetli göğüs ağrısı varsa
• Göğüs ağrısı sol kola, çeneye, boyuna veya sırta yayılıyorsa
• Soğuk terleme, bulantı veya solgunlukla birlikte göğüs ağrısı varsa
• Ani ve şiddetli nefes darlığı gelişirse
• Bayılma ya da bilinç kaybı olursa

Kalp krizi şüphesinde kesinlikle kendi aracınızla gitmeyin; ambulans beklerken ağzınıza aspirin çiğneyin ve mümkünse yanınızda biri olsun.

Nedenleri

Koroner arter hastalığının temelinde ateroskleroz yatar. Bu süreç genellikle çocukluk ya da ergenlik döneminde başlar ve onlarca yıl sessizce ilerler.

Hastalığın gelişiminde rol oynayan süreçler ve nedenler şunlardır:

• Ateroskleroz. Damar iç yüzeyine (endotel) verilen küçük hasarlarla başlayan bu süreçte beyaz kan hücreleri hasar bölgesine göç eder. Buraya LDL kolesterol de katılır ve zamanla kolesterol, hücreler ve diğer maddelerden oluşan plaklar birikir. Plaklar damarı daraltır ve sertleştirir. Yumuşak çekirdekli, ince kaplamalı "kararsız plaklar" her an yırtılabilir; yırtıldığında üzerinde pıhtı oluşur ve damar tamamen tıkanır.
• Damar iç yüzey hasarı. Yüksek tansiyon, sigara, yüksek kan şekeri ve yüksek kolesterol gibi faktörler damarın iç yüzeyini (endoteli) tahriş eder ve hasar verir. Bu hasar aterosklerotik sürecin başlangıç noktasıdır.
• İnflamasyon (kronik iltihap). Ateroskleroz artık yalnızca bir birikim sorunu değil, aynı zamanda kronik bir inflamatuvar süreç olarak değerlendirilmektedir. Damar duvarındaki kronik iltihap plakların oluşmasını, büyümesini ve dengesizleşmesini hızlandırır. C-reaktif protein gibi inflamasyon belirteçlerinin yüksekliği bu riski yansıtır.
• Koroner arter spazmı. Damar sertleşmesinden bağımsız olarak koroner arterlerin geçici olarak spazmı da göğüs ağrısına ve nadiren kalp krizine yol açabilir. Sigara ve stres bu spazmı tetikleyen etkenler arasındadır.

Risk Faktörleri

Koroner arter hastalığı için pek çok risk faktörü tanımlanmıştır. Bunların bir kısmı değiştirilemez olmakla birlikte büyük çoğunluğu yaşam tarzı değişiklikleri ve tıbbi tedaviyle kontrol altına alınabilir.

• Yaş. Erkeklerde 45, kadınlarda 55 yaşından itibaren risk belirgin biçimde artar. Yaşla birlikte plak birikimi ve damar sertliği hızlanır.
• Erkek cinsiyet. Erkekler koroner arter hastalığına kadınlara göre daha erken yaşta yakalanır. Ancak menopoz sonrasında kadınlarda risk hızla artarak erkeklerle eşitlenir.
• Aile öyküsü. Birinci derece akrabalarda (anne, baba, kardeş) erkeklerde 55, kadınlarda 65 yaşından önce kalp hastalığı görülmesi genetik yatkınlığa işaret eder ve riski önemli ölçüde artırır.
• Sigara kullanımı. Sigara hem damar iç yüzeyine doğrudan zarar verir hem de kan pıhtılaşma eğilimini artırır, HDL kolesterolü düşürür ve koroner spazmı tetikler. Pasif içicilik de risk oluşturur.
• Yüksek kolesterol. Özellikle yüksek LDL (kötü kolesterol) ve düşük HDL (iyi kolesterol) aterosklerotik plak oluşumunu hızlandırır. Ailesel hiperkolesterolemi gibi kalıtsal yüksek kolesterol durumları riski daha da artırır.
• Yüksek tansiyon. Kronik hipertansiyon damar duvarlarına sürekli mekanik hasar verir ve aterosklerozun gelişimini hızlandırır. Aynı zamanda kalp üzerindeki yükü artırarak kalp büyümesine ve yetmezliğine zemin hazırlar.
• Diyabet. Yüksek kan şekeri damar duvarlarına zarar verir ve LDL parçacıklarını daha tehlikeli bir yapıya dönüştürür. Diyabetik bireylerde koroner arter hastalığı riski iki ila dört kat daha yüksektir.
• Obezite. Aşırı kilo, özellikle karın bölgesindeki yağlanma, insülin direncini artırır ve yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, diyabet gibi risk faktörlerinin tamamına zemin hazırlar.
• Hareketsiz yaşam tarzı. Düzenli fiziksel aktivite yapmayan bireylerde yukarıda sayılan pek çok risk faktörü daha kolay gelişir. Egzersizin hem doğrudan damar koruyucu etkisi hem de risk faktörlerini kontrol altında tutma özelliği mevcuttur.
• Sağlıksız beslenme. Doymuş yağ, trans yağ, tuz ve şeker açısından zengin bir beslenme düzeni hem kolesterolü hem de kan basıncını yükseltir; kilo alımına katkıda bulunur.
• Kronik stres. Uzun süreli stres hem tansiyon ve kan şekerini yükseltir hem de sigara, aşırı yeme gibi zararlı alışkanlıklara zemin hazırlayabilir.
• Uyku apnesi. Uyku sırasında tekrarlayan oksijen düşüşleri kalp ve damar sağlığına zarar verir. Tedavi edilmemiş uyku apnesi koroner arter hastalığı riskini artıran önemli ama çoğunlukla gözden kaçan bir etkendir.
• Yüksek trigliserid ve düşük HDL. Metabolik sendromun bir parçası olan bu ikili kombinasyon, insülin direnciyle birlikte kardiyovasküler riski belirgin biçimde artırır.

Komplikasyonları

Koroner arter hastalığı tedavi edilmeden ya da yetersiz yönetilirse çeşitli ciddi ve kalıcı komplikasyonlara yol açabilir.

• Kalp krizi (miyokart enfarktüsü). Bir koroner arterin tamamen tıkanması sonucu o arterin beslediği kalp kası bölgesi oksijensiz kalır ve zamanla hücreler ölmeye başlar. Kalp krizinin hızla tedavi edilmesi hayatta kalan dokuyu korur; her dakika kritik öneme sahiptir. Gecikmeli müdahale kalp kasında kalıcı hasar ve yara dokusu bırakır.
• Kalp yetmezliği. Tekrarlayan kalp krizleri ya da kronik oksijen yetersizliği kalp kasını giderek zayıflatır. Zamanla kalp yeterince kan pompalayamaz hale gelir. Nefes darlığı, ödem ve egzersiz intoleransı kalp yetmezliğinin başlıca belirtileridir ve yaşam kalitesini ciddi ölçüde bozar.
• Ritim bozuklukları (aritmi). Hasarlı kalp kası dokusu elektriksel iletimi bozar ve çeşitli ritim bozukluklarına zemin hazırlar. Ventriküler fibrilasyon gibi tehlikeli aritmiler ani kardiyak ölüme yol açabilir. Atriyal fibrilasyon da koroner arter hastalığıyla sık birlikte görülen ve inme riskini artıran önemli bir komplikasyondur.
• Ani kardiyak ölüm. Ciddi ritim bozuklukları uyarı vermeksizin ani kardiyak durdurmaya yol açabilir. Koroner arter hastalığı ani kardiyak ölümün en sık nedenidir.
• İnme. Koroner arter hastalığı olan bireylerde karotis ve serebral arterlerde de ateroskleroz gelişme riski artmıştır. Ayrıca atriyal fibrilasyon gibi eşlik eden ritim bozuklukları da inme riskini yükseltir.