Antibiyotiğe Bağlı İshal

Genel Bakış

Antibiyotiğe bağlı ishal, antibiyotik kullanımı sırasında ya da kullanımından kısa süre sonra ortaya çıkan ishal durumudur. Antibiyotikler, hedefledikleri zararlı bakterileri yok ederken bağırsaklardaki faydalı bakterileri de etkileyebilir. Bu denge bozulduğunda sindirim sistemi normalden farklı çalışmaya başlayabilir ve ishal gelişebilir.

Antibiyotik kullanan kişilerin yaklaşık yüzde beşi ile yirmi arasında bir kısmında ishal görülebileceği düşünülmektedir. Bu oran kullanılan antibiyotiğin türüne, kişinin yaşına ve genel sağlık durumuna göre değişebilir. Çoğu vakada ishal hafif seyredebilir ve antibiyotik tedavisi tamamlandığında ya da kesildikten birkaç gün içinde kendiliğinden geçebilir.

Ancak bazı vakalarda antibiyotik kullanımı bağırsaklarda Clostridioides difficile (C. diff olarak da bilinir) adlı bir bakterinin aşırı çoğalmasına zemin hazırlayabilir. Bu bakteri bağırsak iltihabına ve çok daha ciddi bir ishale yol açabilir. C. difficile enfeksiyonu özellikle yaşlı bireylerde, hastanede yatan hastalarda ve bağışıklık sistemi zayıf kişilerde daha sık ve daha ağır seyredebilir.

Antibiyotiğe bağlı ishali tanımak ve gerektiğinde doktora başvurmak hem iyileşmeyi hızlandırabilir hem de komplikasyonların önüne geçebilir.

Belirtileri

Antibiyotiğe bağlı ishalin belirtileri hafif bir rahatsızlıktan oldukça ciddi bir tabloya kadar geniş bir yelpazede yer alabilir. Belirtilerin şiddeti büyük ölçüde nedenin ne olduğuna bağlı olabilir.

Hafif antibiyotiğe bağlı ishalde görülebilecek belirtiler şunlardır:

• Günde birkaç kez yumuşak ya da sulu dışkı. En sık görülen belirtidir. Dışkı kıvamı normalden daha yumuşak olabilir ya da tamamen sıvı kıvamına gelebilir. Bu durum antibiyotik kullanımı süresince devam edebilir ve ilacın bırakılmasından birkaç gün sonra düzelebilir.
• Karın krampları ve gaz. Bağırsak florasındaki değişiklik karın ağrısı, kramp ve şişkinliğe neden olabilir.
• Hafif bulantı. Bazı kişilerde antibiyotik kullanımıyla birlikte hafif bulantı da eşlik edebilir.

C. difficile enfeksiyonuna bağlı daha ciddi tabloda görülebilecek belirtiler şunlardır:

• Çok sık ve bol sulu ishal. Günde üç ya da daha fazla kez, hatta çok daha sık tekrarlayan sulu dışkı görülebilir. Bu durum vücuttan ciddi miktarda sıvı kaybına yol açabilir.
• Karın ağrısı ve hassasiyet. Karın bölgesinde belirgin bir ağrı, kramp ya da dokunulduğunda hassasiyet hissedilebilir.
• Ateş. C. difficile enfeksiyonunda sıklıkla ateş görülebilir. Ateşin varlığı durumun basit bir ishale kıyasla daha ciddi olabileceğine işaret edebilir.
• Kanlı ya da mukuslu dışkı. Dışkıda kan ya da mukus görülmesi bağırsak iltihabının işareti olabilir ve mutlaka değerlendirilmesi gerekebilir.
• Bulantı ve iştah kaybı. Genel olarak kendini kötü hissetme, bulantı ve yemek yemeye isteksizlik eşlik edebilir.

Ne Zaman Doktora Görünmeli

Her ishal durumu için doktora gitmek gerekmeyebilir; ancak bazı belirtiler dikkat gerektiribilir.

Aşağıdaki durumlarda doktora başvurmanız önerilir:

• İshal antibiyotiği bıraktıktan sonra iki günden uzun sürüyorsa
• Günde dörtten fazla sulu dışkı oluyorsa
• Karın ağrısı şiddetli ya da sürekli bir hal alıyorsa
• Ateş eşlik ediyorsa
• Çok su içmenize rağmen ağız kuruluğu, baş dönmesi ya da idrarda azalma gibi su kaybı belirtileri gelişiyorsa
• Yaşlı bir birey, küçük bir çocuk ya da bağışıklık sistemi zayıf bir kişiyseniz

Aşağıdaki durumlarda derhal doktora başvurun ya da acile gidin:

• Dışkıda kan ya da koyu renk görülüyorsa
• Çok yüksek ateş varsa
• Karın çok sert ve ağrılıysa
• Bayılma ya da aşırı halsizlik hissediliyorsa
• Dışkı yapamıyorsanız ama karın ağrınız şiddetli artıyorsa (bağırsak tıkanması ya da ileus belirtisi olabilir)

Nedenleri

Antibiyotiğe bağlı ishalin temel nedeni, antibiyotiklerin bağırsaklardaki bakteri dengesini bozmasıdır. Bağırsaklarımızda trilyonlarca bakteri yaşar ve bu bakteriler sindirim sağlığı, bağışıklık sistemi ve genel sağlık için büyük önem taşıyabilir. Antibiyotikler enfeksiyona neden olan bakterileri hedef alırken maalesef bu faydalı bakterileri de etkileyebilir.

• Bağırsak florasının bozulması. Faydalı bakteri sayısının azalması bağırsak hareketlerini düzenleyen mekanizmaları bozabilir. Bağırsak içeriğinin normalden daha hızlı geçmesi ve suyun yeterince emilememesi ishale neden olabilir.
• C. difficile enfeksiyonu. Normal koşullarda bağırsaklardaki faydalı bakteriler C. difficile'nin aşırı çoğalmasını engelleyebilir. Antibiyotikler bu koruyucu bakterileri azalttığında C. difficile kontrolsüz biçimde çoğalabilir ve bağırsak duvarını tahriş eden toksinler üretebilir. Bu durum özellikle geniş spektrumlu antibiyotiklerle, uzun süreli antibiyotik tedavisiyle ve hastane ortamında daha sık görülebilir.
• Antibiyotiğin sindirim sistemi üzerindeki doğrudan etkisi. Bazı antibiyotikler bağırsak hareketlerini doğrudan hızlandırabilir. Özellikle eritromisin ve amoksisilin-klavulanik asit gibi bazı antibiyotikler bu etkiyle daha sık ishal yapabilir.

Risk Faktörleri

Antibiyotiğe bağlı ishal riskini artırabilecek bazı faktörler şunlardır:

• Geniş spektrumlu antibiyotikler. Klindamisin, amoksisilin-klavulanik asit, sefalosporinler ve florokinolonlar gibi geniş spektrumlu antibiyotikler daha fazla sayıda bakteri türünü etkileyebildiğinden bağırsak florasını daha fazla bozabilir ve ishal riskini artırabilir.
• Uzun süreli antibiyotik kullanımı. Tedavi ne kadar uzun sürer ve kullanılan antibiyotik dozu ne kadar yüksek olursa ishal riski de o kadar artabilir.
• İleri yaş. 65 yaş üstündeki bireylerde hem antibiyotiğe bağlı ishal hem de C. difficile enfeksiyonu daha sık görülebilir. Yaşla birlikte bağırsak florasının çeşitliliği azalabilir ve bağışıklık sistemi daha az etkili çalışabilir.
• Hastanede yatmak. Hastane ortamı C. difficile sporlarını barındırabilir ve hastanedeki hastalarda bu enfeksiyona yakalanma riski daha yüksek olabilir.
• Bağışıklık sistemi zayıflığı. Kemoterapi, uzun süreli kortikosteroid kullanımı ya da HIV gibi bağışıklığı baskılayan durumlar, bağırsak enfeksiyonlarına karşı savunmayı zayıflatabilir.
• Daha önce C. difficile enfeksiyonu geçirmiş olmak. C. difficile enfeksiyonu geçirenlerde antibiyotik kullanımında tekrarlama riski daha yüksek olabilir.
• Proton pompa inhibitörleri (mide asidi azaltan ilaçlar) kullanmak. Bu ilaçların C. difficile enfeksiyonu riskini artırabileceğini düşündüren bazı çalışmalar bulunmaktadır; ancak bu ilişki hâlâ araştırılmaktadır.

Tanısı

Antibiyotiğe bağlı ishal tanısı büyük çoğunlukla klinik değerlendirmeyle konabilir. Ancak C. difficile enfeksiyonu düşünülüyorsa bazı testler gerekebilir.

• Tıbbi öykü değerlendirmesi. Doktorunuz hangi antibiyotiği ne kadar süreyle kullandığınızı, ishalling ne zaman başladığını ve nasıl bir seyir izlediğini soracaktır. Bu bilgiler çoğu zaman tanıyı yönlendirmek için yeterli olabilir.
• Dışkı testi. C. difficile enfeksiyonundan şüpheleniliyorsa dışkı örneğinde C. difficile toksinleri ya da bakterinin kendisi araştırılabilir. Bu test C. difficile'nin tanısını doğrulamak için en güvenilir yöntemlerden biri olabilir.
• Kan testleri. Ateş, ciddi karın ağrısı ya da genel durum bozukluğu varsa enfeksiyon ve iltihap belirteçlerini değerlendirmek amacıyla kan testleri istenebilir.
• Kolonoskopi ya da sigmoidoskopi. Ciddi vakalarda ya da tanı netleştirilemediğinde bağırsak duvarını doğrudan görüntülemek amacıyla endoskopik yöntemlere başvurulabilir. C. difficile'ye bağlı psödomembranöz kolit adı verilen tabloda bağırsak duvarında karakteristik değişiklikler görülebilir.

Tedavisi

Tedavi yaklaşımı ishaling ne kadar ciddi olduğuna ve C. difficile enfeksiyonunun bulunup bulunmadığına göre farklılık gösterebilir.

• Antibiyotiği kesmek ya da değiştirmek. Hafif vakalarda antibiyotiği kesmek ya da daha dar spektrumlu bir alternatife geçmek ishali çözebilir. Ancak antibiyotiği kendi kararınızla kesmemelisiniz; altta yatan enfeksiyonun tedavisi tamamlanmadan antibiyotiği bırakmak bazı durumlarda ciddi sorunlara yol açabilir. Bu karar doktorunuzla birlikte alınmalıdır.
• Sıvı ve elektrolit desteği. İshal vücuttan önemli miktarda sıvı ve mineral kaybına yol açabilir. Bol su içmek, ayran, tuzlu çorba ya da eczaneden temin edilebilecek oral rehidrasyon solüsyonları bu kaybı yerine koymaya yardımcı olabilir. Ciddi vakalarda hastanede damar yoluyla sıvı verilmesi gerekebilir.
• C. difficile enfeksiyonunun tedavisi. C. difficile enfeksiyonu tespit edildiğinde bu bakteriye karşı etkili olan özel antibiyotikler kullanılabilir. Vankomisin ve fidaksomisin bu amaçla sık kullanılan seçenekler arasında yer alabilir. Metronidazol daha hafif vakalarda tercih edilebilir. Tedavi süresi genellikle 10 ila 14 gün olabilir.
• Probiyotikler. Bazı araştırmalar probiyotiklerin antibiyotiğe bağlı ishal riskini azaltmaya yardımcı olabileceğini düşündürmektedir. Özellikle Lactobacillus rhamnosus GG ve Saccharomyces boulardii içeren probiyotiklerin bu konuda en fazla destekleyici veriye sahip olduğu bildirilmektedir. Ancak probiyotiklerin etkinliği kişiden kişiye değişebilir ve tüm bireyler için uygun olmayabilir; kullanmadan önce doktorunuzla görüşmeniz önerilir.
• Fekal mikrobiyota transplantasyonu (FMT). Tekrarlayan C. difficile enfeksiyonlarında standart antibiyotik tedavisinin yeterli sonuç vermediği durumlarda sağlıklı bir donörün bağırsak florasının hastaya aktarılması söz konusu olabilir. Bu yöntem tekrarlayan C. difficile vakalarında oldukça etkili sonuçlar verebileceği bildirilmektedir ve seçilmiş vakalarda bir seçenek olarak değerlendirilebilir.
• Antidiyareiklerden kaçınmak. Loperamid gibi ishal kesici ilaçlar antibiyotiğe bağlı ishalde, özellikle C. difficile şüphesi varsa kullanılmamalıdır. Bu ilaçlar bağırsak hareketlerini yavaşlatarak toksinlerin vücutta kalmasına zemin hazırlayabilir ve tabloyu kötüleştirebilir.

Antibiyotiğe Bağlı İshalle Yaşam ve Korunma

Antibiyotiğe bağlı ishal her zaman önlenemeyebilir; ancak riski azaltmaya ve iyileşme sürecini desteklemeye yönelik bazı adımlar atılabilir.

Antibiyotikleri Yalnızca Gerektiğinde Kullanın

Antibiyotikler viral enfeksiyonlarda (grip, soğuk algınlığı gibi) etkili değildir ve gereksiz kullanım bağırsak florasını bozarak hem ishal riskini hem de antibiyotik direncini artırabilir. Antibiyotik yalnızca doktorunuzun gerçekten gerekli gördüğü durumlarda kullanılmalıdır.

Antibiyotiği Düzenli ve Tam Kullanın

Antibiyotiği yarıda kesmek hem tedaviyi yetersiz kılabilir hem de ileride daha dirençli enfeksiyonlara zemin hazırlayabilir. Öte yandan gereksiz yere uzun süre kullanmak da bağırsak florasını daha fazla bozabilir. Doktorunuzun önerdiği süre ve dozda kullanmak en doğru yaklaşımdır.

Probiyotik Kullanımını Değerlendirin

Antibiyotik tedavisi sırasında probiyotik almak bazı kişilerde ishal riskini azaltabilir. Bu konuyu doktorunuzla konuşarak sizin için uygun olup olmadığını öğrenebilirsiniz.

Beslenmeye Dikkat Edin

İshal süresince yağlı, baharatlı ve yüksek lifli gıdalardan geçici olarak kaçınmak bağırsak tahrişini azaltabilir. Pirinç, haşlanmış patates, muz, haşlanmış tavuk gibi kolay sindirilen besinler tercih edilebilir. Kafein ve alkol bağırsak hareketlerini hızlandırabileceğinden bu dönemde kısıtlanması önerilir.

El Hijyenine Özen Gösterin

C. difficile sporları çevrede uzun süre canlı kalabilir ve elden ele ya da yüzeyler aracılığıyla bulaşabilir. Özellikle tuvalet kullanımından sonra sabun ve suyla iyice el yıkamak bu riski azaltabilir. Alkol bazlı el dezenfektanları C. difficile sporlarına karşı yeterince etkili olmayabilir; bu nedenle sabun ve su öncelikli tercih olabilir.

Randevuya Hazırlanma

Antibiyotiğe bağlı ishal şikayetiyle doktora gitmeden önce bazı bilgileri hazırlamak tanı ve tedavi sürecini kolaylaştırabilir.

Yapabilecekleriniz:

• Hangi antibiyotiği ne kadar süredir kullandığınızı not edin
• İshalin ne zaman başladığını ve günde kaç kez dışkıladığınızı aktarın
• Dışkının kıvamını, rengini ve kan ya da mukus içerip içermediğini gözlemleyin
• Ateş, karın ağrısı ya da su kaybı belirtileri varsa belirtin
• Kullandığınız tüm ilaçları listeleyin
• Daha önce C. difficile enfeksiyonu geçirip geçirmediğinizi ya da yakın zamanda hastanede yatıp yatmadığınızı aktarın

Doktorunuza sorabileceğiniz sorular şunlardır:

• İshalim C. difficile enfeksiyonundan kaynaklanıyor olabilir mi?
• Antibiyotiğimi kesebilir ya da değiştirebilir miyim?
• Probiyotik kullanmam faydalı olabilir mi?
• Hangi besinleri tüketmeli ya da kaçınmalıyım?
• Yeterince sıvı aldığımı nasıl anlarım?
• Ne zaman iyileşmemi bekleyebilirim?

Doktorunuzun size sorabileceği sorular şunlardır:

• Hangi antibiyotiği kullanıyorsunuz ve ne zamandır?
• İshal ne zaman başladı ve günde kaç kez oluyor?
• Dışkıda kan ya da mukus görüyor musunuz?
• Ateşiniz var mı?
• Karın ağrınız var mı, ne kadar şiddetli?
• Hastanede yatıyor musunuz ya da yakın zamanda yattınız mı?
• Bağışıklık sisteminizi etkileyen bir hastalığınız ya da ilaç kullanımınız var mı?