Genel Bakış

Alkol kullanım bozukluğu, kişinin alkol tüketimi üzerindeki kontrolünü yitirmesiyle ortaya çıkan kronik bir hastalıktır. Bırakmak isteme ya da içtiğinde sorunlar yaşama rağmen içmeyi sürdürmek bu hastalığın temel özelliğidir. Alkol kullanım bozukluğu bir irade zayıflığı değil, beyin kimyasını ve davranışları etkileyen tıbbi bir durumdur.

Alkol beyindeki ödül ve karar verme mekanizmalarını etkiler. Zamanla beyin alkolün varlığına uyum sağlar ve aynı etkiyi yaşamak için giderek daha fazla alkole ihtiyaç duyulur. Alkol olmadığında ise yoksunluk belirtileri ortaya çıkar. Bu döngü kişinin kontrolünü giderek kaybetmesine yol açar.

Alkol kullanım bozukluğu hafiften ağıra uzanan bir yelpazede değerlendirilir. Bazı kişilerde belirtiler nispeten hafiftir ve günlük işlevsellik büyük ölçüde korunur. Diğerlerinde ise iş, ilişkiler ve sağlık ciddi biçimde etkilenir. Her iki durumda da tedavi mümkündür ve etkilidir.

Bu hastalık yalnızca kişiyi değil, aileyi ve yakın çevreyi de derinden etkiler. Erken fark etmek ve yardım almak hem kişinin hem de sevdiklerinin yaşam kalitesi açısından büyük önem taşır.

Belirtiler

Alkol kullanım bozukluğunun belirtileri kişiden kişiye farklılık gösterir. Bazı belirtiler dışarıdan kolayca fark edilirken bazıları yalnızca kişinin kendisi tarafından hissedilir.

Kontrolü kaybetmek. Planlanandan çok daha fazla içmek ya da içmeyi durdurmak isteyip durduramamamak en temel belirtilerden biridir. "Sadece bir kadeh" niyetiyle başlamak ancak çok daha fazla içmek tipik bir örüntüdür.
Bırakmak istemek ama başaramamak. Alkolü azaltmak veya bırakmak için defalarca girişimde bulunmak ancak başarılı olamamak önemli bir belirti olarak öne çıkar.
Alkolü düşünmekle çok zaman geçirmek. Bir sonraki içki fırsatını planlamak, alkol temin etmek ve içtikten sonra toparlanmak günün büyük bölümünü kaplamaya başlar.
Tolerans gelişmesi. Aynı etkiyi hissetmek için giderek daha fazla alkol gerekmesi toleransın geliştiğine işaret eder. Başlangıçta az miktarda alkol etkili olurken zamanla çok daha fazlasına ihtiyaç duyulur.
Yoksunluk belirtileri. Alkol alınmadığında veya azaltıldığında el titremesi, terleme, bulantı, kaygı, uyku bozukluğu ve huzursuzluk gelişebilir. Ağır vakalarda nöbet ve deliryum tremens adı verilen ciddi bir tablo ortaya çıkabilir. Yoksunluk belirtilerini gidermek için içmeye devam etmek döngünün kırılmasını zorlaştırır.
Sorumluluklardan uzaklaşmak. İş, okul veya aile yükümlülüklerini yerine getirememek ya da bu alanlarda belirgin bir gerileme yaşanmak önemli bir belirtidir.
İçmeyi sürdürmek. Alkol kullanımının ilişkilere, sağlığa veya işe zarar verdiği bilinmesine rağmen içmeyi sürdürmek hastalığın belirleyici özelliklerinden biridir.
Sosyal yaşamdan çekilmek. Alkol içilemeyen ortamlardan uzaklaşmak, eskiden zevk alınan aktiviteleri bırakmak ve sosyal ilişkilerin giderek alkol etrafında şekillenmesi dikkat çekici bulgulardır.
Tehlikeli durumlarda içmek. Araç kullanırken, iş yerinde veya ilaç kullanırken içmek gibi risk yaratan durumlarda alkolden vazgeçememek önemli bir uyarı işaretidir.

Ne Zaman Doktora Görünmeli

Aşağıdaki durumlarda doktora başvurun:

Alkolü bırakmak veya azaltmak isteyip başaramıyorsanız destek almak için doktora gidin. Bu adımı atmak güç görünse de tıbbi destek bu süreci çok daha yönetilebilir hale getirir.
Alkol almayı bıraktığınızda ya da azalttığınızda titreme, terleme, şiddetli kaygı veya uyku bozukluğu gibi yoksunluk belirtileri yaşıyorsanız tıbbi değerlendirme şarttır. Yoksunluk tek başına tehlikeli olabilir.
Nöbet geçirirseniz veya geçirdiyseniz derhal tıbbi yardım alın.
Alkol kullanımı nedeniyle iş, ilişki veya sağlık sorunları yaşıyorsanız yardım istemek için en uygun zaman şimdikini bilmelidir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Alkol kullanım bozukluğunun tek bir nedeni yoktur. Genetik, psikolojik ve çevresel faktörler bir arada rol oynar.

Genetik yatkınlık. Ailede alkol kullanım bozukluğu öyküsü riski önemli ölçüde artırır. Alkol bağımlılığının yaklaşık yarısının genetik faktörlerden kaynaklandığı düşünülmektedir. Ancak genetik yatkınlık bir kader değildir; çevresel faktörler hastalığın gelişip gelişmeyeceğini büyük ölçüde belirler.
Erken yaşta başlangıç. Gençlik döneminde alkol kullanmaya başlamak ilerleyen yaşlarda bağımlılık geliştirme riskini artırır. Beyin 25 yaşına kadar gelişimini sürdürür ve bu süreçte alkole daha duyarlıdır.
Ruhsal sağlık sorunları. Depresyon, kaygı bozukluğu, travma sonrası stres bozukluğu ve diğer ruhsal sağlık sorunları alkol kullanım bozukluğuyla sıkça birlikte görülür. Bazı kişiler bu belirtileri hafifletmek için alkole başvurur. Ancak alkol bu sorunları zamanla daha da derinleştirir.
Kronik stres ve zorlu yaşam koşulları. Uzun süreli stres, travmatik yaşam deneyimleri ve ağır kayıplar alkol kullanımını artıran önemli tetikleyiciler arasındadır.
Çevresel etkenler. Alkolün kolay erişilebilir olduğu ortamlarda büyümek, içki içmenin normalleştirildiği sosyal çevrelerde yer almak ve akran baskısı riski artırır.
Kullanım biçimi. Düzenli ve yoğun alkol tüketimi beynin alkolü işleme biçimini zamanla değiştirir. Bu değişiklikler bağımlılığın biyolojik temelini oluşturur.

Tanısı

Alkol kullanım bozukluğu tanısı kan testi veya görüntülemeyle değil, klinik değerlendirmeyle konur. Doktorunuz alkol kullanım örüntüsünüzü, bu kullanımın hayatınızı nasıl etkilediğini ve yoksunluk belirtileri yaşayıp yaşamadığınızı ayrıntılı olarak değerlendirir.

Standart tarama soruları. Doktorlar CAGE ve AUDIT gibi kısa anketlerden yararlanır. Bu anketler alkol kullanımının sorunlu bir boyuta ulaşıp ulaşmadığını değerlendirmeye yardımcı olur. Yanıtlarınızın dürüst olması sonuçların doğruluğu açısından çok önemlidir.
Tıbbi değerlendirme. Alkolün organlara verdiği hasarı değerlendirmek için kan testleri yapılır. Karaciğer enzimleri, kan sayımı ve diğer biyokimyasal testler organların nasıl etkilendiğini gösterir. Fizik muayenede karaciğer büyümesi, beslenme yetersizliği ve yoksunluk belirtileri değerlendirilir.
Ruhsal sağlık değerlendirmesi. Depresyon, kaygı ve diğer ruhsal sağlık sorunları alkol kullanım bozukluğuyla sıkça birlikte görüldüğünden bu alanın da değerlendirilmesi tedavinin planlanması açısından önemlidir.

Tedavisi

Alkol kullanım bozukluğu tedavi edilebilir bir hastalıktır. Tedavi kişinin ihtiyacına göre şekillenir ve genellikle birden fazla yaklaşımı bir arada içerir.

Tıbbi detoks (Yoksunluk yönetimi). Alkol bağımlılığında ani bırakma tehlikeli olabilir. Ağır yoksunluk nöbet ve deliryum tremense yol açabilir. Bu nedenle bırakma süreci tıbbi gözetim altında yürütülmelidir. Gerektiğinde ilaçlarla yoksunluk belirtileri güvenli biçimde yönetilir.
İlaç tedavisi. Alkolü bıraktıktan sonra nüksü önlemeye yardımcı olan ilaçlar kullanılabilir. Naltrekson alkole duyulan isteği ve alındığında hissedilen keyfi azaltır. Akanprosat beyin kimyasını dengelemeye yardımcı olarak içmeme dönemlerini destekler. Disülfiram alkol alındığında rahatsız edici fiziksel belirtilere yol açarak caydırıcı etki gösterir. Bu ilaçlar tek başına yeterli değildir; psikolojik destek ve davranış tedavisiyle birlikte çok daha etkilidir.
Psikolojik destek ve davranış tedavisi. Alkolü bırakmak için tıbbi tedavi tek başına yeterli değildir. İçmeyi tetikleyen düşünce örüntülerini ve davranışları değiştirmeye yönelik terapi büyük önem taşır. Bilişsel davranışçı terapi, motivasyonel görüşme ve aile terapisi bu süreçte yaygın olarak kullanılan yaklaşımlardır.
Destek grupları. Anonim Alkolikler (AA) gibi toplantılar benzer deneyimler yaşayan kişilerle bir araya gelme, deneyim paylaşma ve uzun vadeli ayık kalma konusunda güçlü bir destek sunar. Bu gruplar profesyonel tedaviyi tamamlayıcı niteliktedir.
Yatarak tedavi programları. Ağır vakalarda veya ayakta tedavinin yetersiz kaldığı durumlarda yoğun yapılandırılmış bir ortamda yatarak tedavi önerilebilir. Bu programlar tıbbi bakım, psikolojik destek ve yaşam becerileri eğitimini bir arada sunar.
Eşlik eden ruhsal sağlık sorunlarının tedavisi. Depresyon veya kaygı bozukluğu gibi durumlar ayrıca tedavi edilmelidir. Bu sorunların tedavi edilmemesi nüks riskini artırır.