Alfa-1 Antitripsin Eksikliği

Genel Bakış

Alfa-1 Antitripsin eksikliği, karaciğerde üretilen koruyucu bir proteinin yetersiz çalışmasıyla ortaya çıkan kalıtsal bir hastalıktır. Bu protein normalde akciğerleri hasardan koruyan bir kalkan görevi görür. Eksikliğinde akciğerler savunmasız kalır ve zamanla hasar görür. Karaciğer de bu hastalıktan etkilenebilir.

Sağlıklı bir kişide karaciğer, alfa-1-antitripsin (AAT) adı verilen bir protein üretir. Bu protein kana karışarak akciğerlere ulaşır ve orada zararlı enzimlerin akciğer dokusunu tahrip etmesini engeller. AAT eksikliğinde bu koruyucu mekanizma çalışmaz. Yeterli protein üretilemez ya da üretilen protein karaciğerde birikir ve kana geçemez. Sonuçta akciğerler zamanla hasar görür, karaciğerde biriken protein ise karaciğer hücrelerini tahrip edebilir.

Bu hastalık dünya genelinde milyonlarca kişiyi etkileyen ancak çoğunlukla geç tanı alan bir durumdur. Pek çok hasta yıllarca KOAH veya astım tanısıyla izlenir ve altta yatan genetik nedenin farkına varılmaz. Erken tanı hastalığın seyrini önemli ölçüde olumlu etkileyebilir.

Belirtiler

AAT eksikliğinin belirtileri etkilenen organa göre farklılık gösterir. Akciğer belirtileri en sık görülenlerdir. Belirtiler genellikle 30'lu veya 40'lı yaşlarda ortaya çıkmaya başlar; sigara içenlerde çok daha erken ve daha ağır seyreder.

• Akciğer belirtileri. Nefes darlığı en sık görülen belirtidir. Başlangıçta yalnızca efor sırasında ortaya çıkar, zamanla hafif aktivitelerde de hissedilir. Kronik öksürük, özellikle sabahları artan balgam, tekrarlayan akciğer enfeksiyonları ve hırıltılı solunum diğer sık görülen belirtilerdir. Bu belirtiler KOAH veya astımla çok benzerdir ve bu nedenle tanı sıklıkla gecikir.
• Karaciğer belirtileri. Yenidoğanlarda uzun süren sarılık ilk belirti olabilir. Çocuklarda büyüme geriliği ve karın şişliği görülebilir. Yetişkinlerde yorgunluk, karın sağ üst bölgesinde rahatsızlık hissi ve karaciğer enzimlerinde yükselme gelişebilir. İleri dönemde siroz ve karaciğer yetmezliği ortaya çıkabilir. Bazı kişilerde akciğer belirtisi olmaksızın yalnızca karaciğer tutulumu görülür.
• Hiçbir belirti olmayabilir. Bazı kişilerde hastalık uzun yıllar belirti vermez ve yalnızca aile taraması veya rutin kan testleriyle fark edilir.

Ne Zaman Doktora Görünmeli

Aşağıdaki durumlarda doktora başvurun:

• 40 yaşından önce KOAH veya amfizem tanısı aldıysanız, özellikle sigara içmiyorsanız veya az içiyorsanız altta yatan bir neden araştırılmalıdır.
• Ailede genç yaşta akciğer ya da karaciğer hastalığı öyküsü varsa tarama yaptırmanız önerilir.
• Açıklanamayan kronik nefes darlığı, tekrarlayan akciğer enfeksiyonları veya karaciğer enzimi yüksekliği varsa doktora başvurun.
• Yenidoğanda uzun süren sarılık veya karaciğer büyümesi saptanırsa değerlendirme istenebilir.

Nedenleri

AAT eksikliği kalıtsal bir hastalıktır. Anne ve babadan geçen genler AAT proteininin ne kadar ve nasıl üretileceğini belirler. Hastalık her iki ebeveynden de kusurlu gen alındığında en ağır biçimde ortaya çıkar. Yalnızca bir ebeveynden kusurlu gen alan kişiler genellikle taşıyıcıdır ve klinik belirti geliştirmeyebilir; ancak bu geni çocuklarına aktarabilirler.

Hastalığın ağırlığı kişiden kişiye büyük farklılık gösterir. Bazı kişilerde çok az protein üretilir ve ciddi akciğer ile karaciğer hastalığı gelişir. Bazılarında ise protein düzeyi daha az etkilenir ve belirti görülmeyebilir.

Genetik yatkınlık hastalığın gelişmesi için gereklidir. Ancak çevresel faktörler hastalığın seyrini büyük ölçüde belirler. Sigara akciğer hasarını dramatik biçimde hızlandırır. Toz, duman ve hava kirliliğine maruz kalmak da akciğerlerin daha hızlı zarar görmesine yol açar. Alkol ise karaciğer hasarını hızlandırır.

Tanısı

AAT eksikliği tanısı sıklıkla geç konur. Belirtiler KOAH veya astım gibi çok daha sık görülen hastalıklarla örtüştüğünden doğru tanı için özel testler gerekir.

• Kan testi. Tanı sürecinin ilk adımıdır. Kanda AAT protein düzeyi ölçülür. Düşük düzey eksikliğe işaret eder.
• Genetik test. Kan testinde düşüklük saptanırsa hangi gen değişikliğinin taşındığını belirlemek için genetik test yapılır. Bu test hastalığın ciddiyetini ve aile üyeleri için riski anlamak açısından önemlidir.
• Solunum fonksiyon testleri. Akciğer hasarının boyutunu değerlendirmek için yapılır. Nefes testleri akciğerlerin ne kadar etkilendiğini gösterir ve tedavinin planlanmasında kullanılır.
• Akciğer görüntüleme. Akciğer grafisi veya tomografi akciğerlerdeki hasarı görüntüler. AAT eksikliğine bağlı hasarın tipik bir dağılımı vardır ve tanıya katkı sağlar.
• Karaciğer değerlendirmesi. Karaciğer enzimleri ve ultrason karaciğer hasarını değerlendirmek için kullanılır. Gerekli durumlarda karaciğer biyopsisi yapılabilir.
• Aile taraması. Tanı alan her hastanın birinci derece akrabaları taranmalıdır. Kardeşler ve çocuklar özellikle risk altındadır.

Tedavisi

AAT eksikliğinin tedavisi iki temel hedefe yöneliktir: hasarın yavaşlatılması ve belirtilerin kontrol altına alınması.

• Arttırma tedavisi. Akciğer tutulumu olan hastalara yönelik spesifik bir tedavidir. Bağışçılardan elde edilen AAT proteini damar yoluyla haftada bir uygulanır. Bu tedavi kanda AAT düzeyini artırarak akciğer dokusunun daha fazla hasar görmesini yavaşlatmayı amaçlar. Mevcut hasarı geri döndürmez; hastalığın ilerleyişini yavaşlatır.
• Sigarayı bırakmak. AAT eksikliği olan kişiler için tartışmasız en önemli adımdır. Sigara akciğer hasarını son derece hızlandırır. Sigarayı bırakmak hastalığın seyrini olumlu yönde etkileyen en güçlü adımdır.
• Akciğer belirtilerinin tedavisi. Akciğer tutulumu olan hastalarda standart KOAH tedavisi uygulanır. Hava yolunu genişleten ilaçlar, gerektiğinde oksijen tedavisi ve akciğer rehabilitasyon programları kullanılır.
• Karaciğer hastalığının yönetimi. Karaciğer tutulumu olan hastalarda alkol tamamen bırakılmalıdır. Hepatit A ve B aşıları önerilir. İleri evre karaciğer yetmezliğinde karaciğer nakli düşünülebilir.
• Enfeksiyonlardan korunma. Akciğer enfeksiyonları hastalığı hızla kötüleştirebilir. Yıllık grip aşısı ve pnömokok aşısı tüm hastalara önerilir.
• Genetik danışmanlık. Tanı alan hastalar ve aileleri genetik danışmanlıktan yararlanabilir. Hastalığın aileye geçiş riski ve aile üyelerinin taranması bu süreçte ele alınır.

AAT Eksikliğiyle Yaşam

AAT eksikliği kronik bir hastalıktır. Ancak doğru tedavi ve yaşam tarzı düzenlemeleriyle pek çok hasta uzun ve kaliteli bir yaşam sürebilir.

• Sigaradan kesinlikle uzak durun. Sigara içmeyen hastalarda akciğer hastalığı çok daha yavaş ilerler, bazı kişilerde ise hiç gelişmeyebilir. Bu nedenle sigara içmemek en kritik karardır.
• Hava kalitesine dikkat edin. Toz, duman ve kimyasal buharlar akciğer hasarını artırır. Mesleki maruziyet varsa koruyucu önlemler alınmalıdır. Hava kirliliğinin yoğun olduğu günlerde dışarıda yoğun aktiviteden kaçınılmalıdır.
• Düzenli egzersiz yapın. Yürüyüş, yüzme ve bisiklet gibi aktiviteler akciğer kapasitesini korumaya yardımcı olur. Akciğer rehabilitasyon programları profesyonel rehberlik sağlar.
• Aşılarınızı yaptırın. Yıllık grip aşısı ve pnömokok aşısı akciğer enfeksiyonlarından korunmada çok önemlidir.
• Alkolü sınırlayın veya tamamen bırakın. Karaciğer tutulumu olan hastalarda alkol tamamen bırakılmalıdır.
• Düzenli takibe gidin. Akciğer fonksiyon testleri ve karaciğer değerlendirmesi için düzenli kontrol randevuları aksatılmamalıdır.

Randevuya Hazırlanma

Yapabilecekleriniz:

• Nefes darlığı, öksürük veya yorgunluk gibi belirtilerin ne zaman başladığını not edin.
• Sigara içme öykünüzü aktarın.
• Ailede genç yaşta akciğer veya karaciğer hastalığı öyküsü varsa belirtin.
• Mesleki veya çevresel toz ve duman maruziyetiniz varsa paylaşın.
• Kullandığınız tüm ilaçları listeleyin.
• Varsa önceki solunum fonksiyon testi veya kan testi sonuçlarını getirin.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza sorabileceğiniz sorular:

• Akciğerlerim veya karaciğerim ne kadar etkilendi?
• Arttırma tedavisine ihtiyacım var mı?
• Sigarayı bırakmak için destek alabilir miyim?
• Ailem taranmalı mı?
• Hangi aşıları yaptırmalıyım?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuz size şunları sorabilir:

• Belirtiler ne zaman başladı ve nasıl ilerledi?
• Sigara içiyor musunuz veya içtiniz mi?
• Ailede akciğer veya karaciğer hastalığı öyküsü var mı?
• Mesleğinizde toz veya kimyasallara maruz kalıyor musunuz?
• Daha önce KOAH veya astım tanısı aldınız mı?
• Alkol kullanıyor musunuz?