Ani Kardiyak Arrest

Genel Bakış

Ani kardiyak arrest, kalbin aniden ve beklenmedik biçimde işlevini yitirmesidir. Kalp, elektrik sistemindeki ani bir bozukluk nedeniyle düzensiz titreşmeye başlar ya da tamamen durur. Bu durumda vücuda kan pompalanmaz ve beyin dahil tüm organlar oksijensiz kalır. Birkaç dakika içinde müdahale edilmezse hayatı tehdit eder.

Ani kardiyak arrest, kalp krizi ile sıklıkla karıştırılır; ancak ikisi farklı durumlardır. Kalp krizinde kalbe giden bir damar tıkanır ve kalp kası hasar görmeye başlar; kalp atmaya devam eder. Ani kardiyak arrestte ise kalbin elektrik sistemi çöker ve kalp atışı durur ya da anlamlı bir pompalama yapamayacak düzeyde bozulur. Bununla birlikte kalp krizi ani kardiyak arrestin en önemli tetikleyicilerinden biridir.

Ani kardiyak arrest dünya genelinde en sık görülen kardiyovasküler ölüm nedenlerinden biridir. Ancak hızlı müdahaleyle hayatta kalma şansı belirgin biçimde artırılabilir. İlk birkaç dakika içinde kalp masajı başlanması ve defibrilatör kullanılması hayat kurtarıcıdır.

Belirtileri

Ani kardiyak arrest çoğunlukla ani ve öncesinde uyarı işaretleri olmaksızın gerçekleşir. Bazı kişilerde olay öncesinde saatler ya da dakikalar içinde belirtiler görülebilir; ancak bu belirtiler her zaman fark edilmeyebilir ya da ciddiye alınmayabilir.

• Ani bilinç kaybı. Kişi aniden yere yığılır ve yanıt vermez hale gelir. Bu ani kardiyak arrestin en belirgin bulgusudur.
• Nefes almama ya da anormal soluma. Kişi nefes almıyor olabilir ya da çok yüzeysel ve düzensiz bir şekilde nefes alıyor gibi görünebilir. Bazen gasping adı verilen ani soluk alma sesleri duyulabilir; bu durum normal nefes alma değildir.
• Nabzın alınamaması. Kalp yeterli kan pompalamadığından nabız alınamaz ya da çok zayıf hissedilir.

Ani kardiyak arrest öncesinde bazı kişilerde şu belirtiler görülebilir.

• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı ya da baskı hissi
• Nefes darlığı
• Çarpıntı ya da çok hızlı kalp atışı hissi
• Baş dönmesi ya da bayılmak üzere olma hissi
• Bulantı ve terleme

Ne Yapılmalı: Derhal Harekete Geçin

Ani kardiyak arrest karşısında atılacak her adım ve geçen her saniye hayat kurtarır ya da kaybettirir.

Yanınızdaki biri aniden bilincini kaybedip yanıt vermez hale gelirse şunları yapın.

• Derhal 112'yi arayın ya da oradaki birine aratın.
• Kişinin nefes alıp almadığını kontrol edin. Nefes almıyorsa ya da anormal biçimde soluyorsa hemen kalp masajına başlayın.
• Kalp masajı için iki elinizi kişinin göğsünün ortasına yerleştirin ve güçlü, hızlı baskılar uygulayın. Dakikada en az yüz kez, göğsü yaklaşık beş santimetre çökecek şekilde bastırın. Durmayın.
• Yakınlarda otomatik harici defibrilatör varsa getirtin ve açıklamalarını takip edin. Defibrilatör kullanımı için kalp masajına ara vermekten çekinmeyin; cihaz ne yapılması gerektiğini söyleyecektir.
• Profesyonel yardım gelene kadar kalp masajına devam edin.

Kalp masajı yapmayı bilmiyorsanız 112 operatörü sizi adım adım yönlendirebilir. Mükemmel olmak zorunda değilsiniz. Hiç yapmamaktan her zaman daha iyidir.

Nedenleri

Ani kardiyak arrestin büyük çoğunluğu kalbin elektrik sistemindeki ani bir bozukluktan kaynaklanır. Bu bozuklukların çoğunda altta yatan bir kalp hastalığı vardır; ancak bazı kişilerde ilk belirti ani kardiyak arrest olabilir.

• Ventriküler fibrilasyon. Ani kardiyak arrestin en sık nedenidir. Kalbin alt odacıkları koordineli biçimde kasılmak yerine kaotik ve düzensiz titreşmeye başlar. Bu durumda anlamlı bir kan pompalama olmaz. Ventriküler fibrilasyon genellikle altta yatan koroner damar hastalığı ya da kalp krizi zemininde gelişir.
• Ventriküler taşikardi. Kalp çok hızlı atmaya başlar ve vücudun ihtiyacını karşılayacak kadar kan pompalayamaz hale gelebilir. Bu durum ventriküler fibrilasyona dönüşerek ani kardiyak arreste yol açabilir.
• Kalp krizi. Koroner arterin tıkanması kalp kasını besleyen bölgeyi oksijensiz bırakır. Bu durum tehlikeli ritim bozukluklarını tetikleyebilir ve ani kardiyak arreste zemin hazırlayabilir.
• Koroner damar hastalığı. Damarların içinde yıllar içinde biriken yağ plaklarının varlığı hem kalp krizine hem de ani kardiyak arreste zemin hazırlayabilir. Ani kardiyak arrest kurbanlarının önemli bir bölümünde daha önce tanı konulmamış koroner damar hastalığı mevcuttur.
• Kalp kası hastalıkları. Dilate kardiyomiyopati, hipertrofik kardiyomiyopati ve aritmojenik kardiyomiyopati ani kardiyak arrest riskini artıran önemli nedenler arasındadır. Hipertrofik kardiyomiyopati genç sporcularda ani ölümün en sık nedenlerinden biridir.
• Kalp yetmezliği. Zayıflamış kalp kası hem mekanik hem de elektrik sistemi açısından daha savunmasızdır. Ejeksiyon fraksiyonu düşük olan hastalar ani kardiyak arrest açısından daha yüksek risk taşır.
• Kalp kapağı hastalıkları. Ciddi aort darlığı ve diğer kapak sorunları kalbi hem mekanik hem de elektriksel olarak olumsuz etkileyebilir.
• Doğumsal kalp sorunları. Bazı doğumsal kalp defektleri tedavi edilse bile ilerleyen yıllarda ani kardiyak arrest riskini artırabilir.
• İyon kanalı hastalıkları. Brugada sendromu, uzun QT sendromu ve katekolaminerjik polimorfik ventriküler taşikardi gibi genetik kaynaklı elektriksel hastalıklar yapısal bir kalp sorunu olmaksızın ani kardiyak arreste yol açabilir. Genç ve görünürde sağlıklı kişilerde açıklanamayan ani ölüm bu hastalıklar açısından araştırmayı gerektirebilir.
• Kommosyo kordis. Göğüs duvarına gelen ani ve güçlü bir darbe, özellikle kalbin belirli bir ritim aşamasında gelirse ventriküler fibrilasyona yol açabilir. Genellikle topun göğse çarpması gibi spor kazalarında görülür.

Risk Faktörleri

• Daha önce ani kardiyak arrest geçirmiş olmak. Önceki bir ani kardiyak arrest en güçlü risk faktörüdür. Hayatta kalan kişilerde tekrarlama riski yüksek olduğundan ICD tedavisi neredeyse her zaman gereklidir.
• Bilinen koroner damar hastalığı veya geçirilmiş kalp krizi. Ani kardiyak arrest kurbanlarının büyük bölümünde altta yatan koroner damar hastalığı mevcuttur.
• Düşük ejeksiyon fraksiyonu. Özellikle yüzde otuz beş ve altında olan ejeksiyon fraksiyonu ani kardiyak arrest riskini belirgin biçimde artırır.
• Ailede ani kardiyak ölüm öyküsü. Birinci derece akrabalarda genç yaşta açıklanamayan ani kardiyak ölüm genetik bir kalp hastalığına işaret edebilir.
• Kalp kası hastalığı. Hipertrofik kardiyomiyopati, aritmojenik kardiyomiyopati ve dilate kardiyomiyopati riski artıran önemli nedenlerdir.
• Genetik iyon kanalı hastalıkları. Uzun QT sendromu, Brugada sendromu ve benzer hastalıklar özellikle genç ve görünürde sağlıklı kişilerde ani kardiyak arrest riskini artırır.
• Erkek cinsiyet. Ani kardiyak arrest erkeklerde kadınlara oranla çok daha sık görülür.
• İleri yaş. Risk yaşla birlikte artar; ancak genç bireyleri de etkileyebilir.
• Sigara, obezite ve şeker hastalığı. Bu durumlar koroner damar hastalığı riskini artırdığından dolaylı olarak ani kardiyak arrest riskini de yükseltebilir.

Tanısı

Ani kardiyak arrest klinik bir tanıdır. Kişinin bilincinin kaybedilmesi, yanıt vermemesi ve nefes almaması ya da anormal soluma göstermesi ani kardiyak arresti düşündürür. Bu noktada müdahaleye hemen başlanır; tanı beklenmez.

Hayatta kalma sağlandıktan sonra ani kardiyak arrestin nedenini belirlemek hem tekrarlama riskini azaltmak hem de uygun tedaviyi planlamak için büyük önem taşır.

• EKG. Resüsitasyon sonrasında çekilen EKG kalp krizini, iletim bozukluklarını, uzun QT sendromu ve Brugada sendromu gibi genetik elektrik hastalıklarını ortaya koyabilir. Ayrıca ritim bozukluğunun türünü belgelemeye yardımcı olur.
• Kan testleri. Troponin yüksekliği kalp krizini akla getirir. Elektrolit düzeyleri, böbrek fonksiyonları ve tiroit testleri katkıda bulunan nedenleri araştırmak için istenir. Resüsitasyon sonrası metabolik tabloyu değerlendirmek amacıyla kan gazı ve laktat ölçümü de yapılabilir.
• Koroner anjiyografi. Kalp krizinin ani kardiyak arreste yol açmış olabileceği düşünülen hastalarda tıkalı damarı belirlemek ve açmak amacıyla acil anjiyografi yapılabilir. Resüsitasyon sonrası yoğun bakımda izlenen hastalarda bu işlem çoğunlukla ilk saatler içinde gerçekleştirilir.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Kalbin yapısını ve işlevini değerlendirir. Ejeksiyon fraksiyonu, duvar hareketi, kapak sorunları ve kalp kası hastalığı olup olmadığı ortaya konur.
• Kalp MRI. Kalp kasındaki yapısal değişiklikleri, fibrozis alanlarını ve kalp kası hastalığını ayrıntılı biçimde gösterir. Ani kardiyak arrestin altta yatan nedenini anlamlandırmada değerlidir.
• Genetik test ve aile taraması. Genç hastalar ve yapısal kalp hastalığı saptanmayan kişilerde iyon kanalı hastalıklarına yönelik genetik test önerilebilir. Uzun QT sendromu, Brugada sendromu ve aritmojenik kardiyomiyopati gibi kalıtsal hastalıklar saptandığında birinci derece aile bireylerinin taranması hayat kurtarıcı olabilir.
• Elektrofizyoloji çalışması. Belirli durumlarda kalbin elektrik sistemi haritalandırılarak tehlikeli ritim bozukluklarının kaynağı belirlenir. Bu bilgi hem ICD kararına hem de kateter ablasyon planlamasına katkıda bulunur.

Tedavisi

Ani kardiyak arrestin tedavisi iki aşamada ele alınır. Birincisi olayın anında sağ kalımı sağlamak, ikincisi ise tekrarlamayı önlemektir.

Ani Müdahale: Sağ Kalım Zinciri

• Erken tanıma ve 112'nin aranması. Ani kardiyak arrestin hızla tanınması ve profesyonel yardımın çağrılması müdahalenin ilk halkasıdır. Her dakika hayatta kalma olasılığını önemli ölçüde düşürür.
• Kalp masajı (CPR). Kalp atışı durana kadar elle yapılan kalp masajı beyne ve diğer organlara kan akışını sürdürür. Güçlü, hızlı ve kesintisiz baskılar uygulamak kritik önem taşır. Sadece el baskısıyla yapılan kalp masajı, ağızdan solunum yapma konusunda isteksiz olan kişiler için etkili ve önerilen bir yöntemdir.
• Erken defibrilasyon. Ventriküler fibrilasyona bağlı ani kardiyak arrestte kalbi normal ritmine döndürmek için elektrik şoku gerekir. Otomatik harici defibrilatörler kamuya açık alanlara giderek daha yaygın biçimde yerleştirilmektedir. Bu cihazlar sesli yönergelerle kullanımı kolaylaştırmaktadır ve tıbbi eğitim gerektirmez. Ne kadar erken kullanılırsa hayatta kalma olasılığı o kadar yükselir.
• İleri yaşam desteği. Sağlık ekipleri hastane öncesinde ve acil serviste ilaç tedavisi, ileri hava yolu yönetimi ve gerektiğinde tekrar defibrilasyon uygular.
• Yoğun bakım izlemi. Resüsitasyon sonrası yoğun bakımda hedefli sıcaklık yönetimi, beyin koruyucu önlemler ve organ desteği uygulanabilir. Bu dönemde ani kardiyak arrestin nedenine yönelik araştırma da eş zamanlı sürdürülür.

Tekrarlama Riskini Önleme

• İmplante edilebilir kardiyoverter defibrilatör (ICD). Ani kardiyak arrestten sağ kurtulan kişilerde tekrarlama riski çok yüksektir. ICD bu hastalarda en etkili koruyucu tedavidir. Göğüs altına yerleştirilen bu küçük cihaz kalp ritmini sürekli izler. Hayatı tehdit eden bir ritim bozukluğu algıladığında otomatik olarak elektrik şoku vererek kalbi normale döndürür. ICD tekrarlayan ani kardiyak arrest riskini belirgin biçimde azaltır.
• Altta yatan nedenin tedavisi. Ani kardiyak arrestin nedenine yönelik özgün tedaviler uygulanır. Tıkalı koroner damar varsa balon-stent ya da bypass ameliyatıyla açılır. Kalp kası hastalığına yönelik ilaç tedavileri başlanır. İyon kanalı hastalığı saptandığında buna özgün tedaviler planlanır. Bazı ilaçların kesilmesi ya da değiştirilmesi gerekebilir.
• Kateter ablasyon. Tekrarlayan ventriküler taşikardi ataklarında ya da ICD şoklarını azaltmak amacıyla kateter ablasyon uygulanabilir. Kalbin elektrik sistemi haritalandırılarak ritim bozukluğunun kaynağı seçici biçimde devre dışı bırakılır. Kateter ablasyon ICD'nin yerini almaz; ikisi birlikte kullanılabilir.
• Antiaritmik ilaçlar. Tehlikeli ritim bozukluklarının sıklığını azaltmak amacıyla kullanılabilir. Amiodaron ve sotalol en sık tercih edilen ilaçlardandır. Bu ilaçlar ICD şoklarını azaltmaya yardımcı olabilir ancak tek başına ani kardiyak arreste karşı yeterli koruma sağlamazlar.
• Kardiyak resenkronizasyon tedavisi. Düşük ejeksiyon fraksiyonu olan ve sol dal bloğu bulunan hastalarda CRT-D cihazı hem kalp yetmezliğini destekler hem de ani kardiyak arreste karşı koruma sağlar.

Komplikasyonları

Ani kardiyak arrestten sağ kurtulan hastalarda müdahalenin başlangıcına kadar geçen süre ve uygulanan resüsitasyonun etkinliği, uzun vadeli sonuçları büyük ölçüde belirler.

• Beyin hasarı. Beyin oksijensiz kaldığı süreye bağlı olarak hafif bilişsel bozukluklardan ağır nörolojik hasara kadar geniş bir yelpazede kalıcı etki görülebilir. Erken ve etkili kalp masajı bu riski önemli ölçüde azaltır.
• Rib kırığı ve göğüs hasarı. Güçlü kalp masajı kaburga kırıklarına ve göğüs duvarında morluklara yol açabilir. Bu durum uygulamanın doğru yapıldığının göstergesidir; kalp masajının bir yan etkisidir ve gereklidir.
• Kalp fonksiyonunun bozulması. Resüsitasyon sonrası miyokard sersemlemesi adı verilen geçici bir kalp işlev bozukluğu gelişebilir. Kalp birkaç gün ile birkaç hafta içinde kısmen ya da tamamen iyileşebilir.
• Psikolojik etki. Ani kardiyak arresten kurtulan kişilerde ve olayı yakından yaşayan aile bireylerinde travma sonrası stres bozukluğu, anksiyete ve depresyon gelişebilir. Bu durum ciddiye alınmalı ve profesyonel destek aranmalıdır.

Yaşam Tarzı

Ani kardiyak arrestten sonra hayatını sürdüren kişiler için iyileşme hem fiziksel hem de duygusal bir süreçtir.

ICD ile Yaşamak

ICD cihazı takılan kişilerin büyük çoğunluğu normal yaşamlarına dönebilir. Günümüz ICD'leri çok güvenilirdir. Cihaz bir şok verdiğinde göğüste ani bir sarsılma ya da vurma hissi oluşabilir. Tek bir şok aldıktan sonra iyi hissediyorsanız doktorunuzu bilgilendirin. Kısa sürede birden fazla şok aldıysanız vakit kaybetmeden acile gidin. Cihaz kontrol randevuları aksatılmamalıdır.

Altta Yatan Hastalığın Yönetimi

Ani kardiyak arrestin nedenine yönelik tedavi hayat boyu sürebilir. Koroner damar hastalığı, kalp yetmezliği ya da kalp kası hastalığına yönelik ilaçları düzenli kullanmak tekrar olayı önlemede kritik öneme sahiptir. İlaçları kendiniz kesmemek çok önemlidir.

Risk Faktörlerinin Kontrolü

Sigara bırakılmalıdır. Yüksek tansiyon, şeker hastalığı ve yüksek kolesterol iyi yönetilmelidir. Sağlıklı beslenme ve uygun kilo kalp sağlığını destekler. Bu değişiklikler hem kalp üzerindeki yükü azaltır hem de gelecekteki olay riskini düşürür.

Fiziksel Aktivite

Ani kardiyak arrest sonrasında hangi fiziksel aktivitelerin güvenli olduğu altta yatan nedene, uygulanan tedaviye ve kalp işlevinin durumuna göre değişir. Bu karar kardiyologunuz tarafından verilmelidir. Pek çok hasta kardiyak rehabilitasyon programıyla güvenli ve denetimli biçimde yeniden aktif yaşama döner.

Aile Bireylerinin Bilgilendirilmesi

Ani kardiyak arrestin ailevi bir nedene bağlı olduğu saptanırsa birinci derece aile bireylerinin kardiyoloji değerlendirmesinden geçmesi önerilir. Ayrıca aile bireylerinin temel yaşam desteği yani kalp masajı ve defibrilatör kullanımı konusunda eğitim alması hem pratik hem de psikolojik açıdan büyük önem taşır.

Duygusal İyileşme

Ani kardiyak arrestten kurtulmak hem kişi hem de ailesi için derin bir deneyimdir. Kaygı, ölüm korkusu, ICD şoku endişesi ve depresyon bu süreçte sık görülür. Bu duyguları doktorunuzla paylaşın ve gerektiğinde profesyonel psikolojik destek alın. Pek çok hasta ve hasta yakını destek gruplarından büyük fayda görmektedir.

Düzenli Takip

Ani kardiyak arrest sonrasında düzenli kardiyoloji takibi zorunludur. Kalp ultrasonografisi, EKG, kan testleri ve ICD cihaz kontrolleri belirli aralıklarla tekrarlanır. Aşağıdaki durumlardan herhangi birinde vakit kaybetmeden acile gidin.

• ICD'den şok aldıysanız
• Kısa sürede birden fazla ICD şoku aldıysanız
• Bayılma ya da bayılmak üzere olma hissettiyseniz
• Göğüs ağrısı ya da ciddi nefes darlığı gelişirse
• Çarpıntı ya da çok hızlı kalp atışı hissettiyseniz

Randevuya Hazırlanma

Ani kardiyak arrest tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Olayın nasıl gerçekleştiğini ve müdahalenin nasıl yapıldığını aktarın.
• Daha önce kalp hastalığı, ritim bozukluğu ya da bayılma öykünüz varsa paylaşın.
• Ailede genç yaşta açıklanamayan ani kalp ölümü öyküsü varsa mutlaka belirtin.
• Kullandığınız tüm ilaçları, takviyeleri ve bitkisel ürünleri listeleyin.
• ICD kullanıyorsanız cihaz kartınızı ve son kontrol bilgilerinizi getirin.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Ani kardiyak arrestimin nedeni nedir?
• ICD gerekiyor mu ya da takıldıysa ne zaman değiştirilecek?
• Tekrarlama riskini azaltmak için ne yapabilirim?
• Kateter ablasyon benim için bir seçenek mi?
• Aile bireylerimin taranması gerekiyor mu?
• Egzersiz yapabilir miyim ve kardiyak rehabilitasyona katılmalı mıyım?
• ICD şoku aldığımda ne yapmalıyım?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Olay nasıl gerçekleşti ve müdahale ne kadar sürede başladı?
• Daha önce kalp hastalığı ya da ritim bozukluğu tanısı aldınız mı?
• Ailede genç yaşta açıklanamayan ani kalp ölümü var mı?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• Daha önce bayılma ya da çarpıntı atakları yaşadınız mı?
• Sigara ya da uyuşturucu kullanıyor musunuz?