Trigliserid

Genel Bakış

Trigliserid, kanda bulunan en yaygın yağ türüdür. Yediğimiz yiyeceklerden elde edilen ya da vücudun fazla kalori depolamak amacıyla ürettiği bu yağlar, enerji kaynağı olarak kullanılmak üzere yağ hücrelerinde biriktirilir. Vücut dinlenme halindeyken ya da öğünler arasında enerji ihtiyacı duyduğunda bu depolardan trigliserid serbest bırakılır ve yakıt olarak kullanılır. Bu nedenle trigliserid, vücudun enerji yönetiminde merkezi bir rol üstlenir.

Trigliserid düzeyi rutin kan tetkiklerinde lipid paneli kapsamında ölçülür. Açlık kanında bakılan bu değer, kişinin genel metabolik sağlığı hakkında önemli bilgiler sunar. Normal sınırlar içinde kalan trigliserid değerleri herhangi bir sorun yaratmazken, kronik yükseklik (hipertrigliseridemi olarak adlandırılır) kalp-damar hastalığı riskini artırır ve bazı durumlarda pankreatit gibi ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

Trigliserid yüksekliği günümüzde son derece yaygındır. Hareketsiz yaşam tarzı, şeker ve rafine karbonhidrat ağırlıklı beslenme, aşırı alkol tüketimi ve obezite bu durumun başlıca nedenleri arasındadır. İyi haber şu ki trigliserid düzeyi, doğru yaşam tarzı değişiklikleriyle kolesterol gibi diğer kan yağlarına kıyasla çok daha hızlı ve dramatik biçimde düşürülebilir.

Trigliserid Seviyeleri

Trigliserid ölçümü açlık kanında yapılır. Güvenilir sonuç için testten en az 9-12 saat önce yemek yenmemesi ve alkol alınmaması gerekir. Sonuçlar miligram/desilitre (mg/dL) cinsinden ifade edilir.

Yetişkinler için kabul gören referans değerleri şöyledir:

• Normal (İdeal düzey). 150 mg/dL'nin altındaki değerler normal kabul edilir. Bu aralıkta trigliserid kaynaklı bir kardiyovasküler risk söz konusu değildir.
• Sınırda yüksek. 150-199 mg/dL arasındaki değerler sınırda yüksek olarak değerlendirilir. Bu aralıkta henüz ciddi bir risk oluşmasa da yaşam tarzı değişikliklerine başlamak için iyi bir zamandır.
• Yüksek. 200-499 mg/dL arası yüksek düzey olarak tanımlanır. Bu aralıkta kardiyovasküler risk artmaya başlar ve müdahale gereklidir.
• Çok yüksek. 500 mg/dL ve üzeri değerler çok yüksek kabul edilir. Bu düzeyde akut pankreatit riski belirgin biçimde artar ve genellikle acil ilaç tedavisi gerekir.

Çocuklar ve ergenler için referans değerleri yetişkinlerden biraz farklıdır. Ayrıca bazı laboratuvarlar hafif farklı aralıklar kullanabilir; bu nedenle sonuçları her zaman kendi doktorunuzla değerlendirmeniz önerilir.

Yüksek Trigliseridi'nin Nedenleri

Trigliserid yüksekliği tek bir nedene bağlı değildir; genellikle birden fazla etkenin bir arada rol oynadığı karmaşık bir tablodur. Bu nedenler yaşam tarzından genetiğe, hastalıklardan ilaç yan etkilerine kadar geniş bir yelpazede yer alır.

• Aşırı karbonhidrat ve şeker tüketimi. En sık görülen nedendir. Vücut, ihtiyacından fazla karbonhidrat ve şekeri trigliseride dönüştürerek depolar. Beyaz ekmek, pirinç, makarna, şekerli içecekler, meyve suları ve tatlılar bu açıdan en riskli besinlerdir. Özellikle fruktoz içeren şekerler karaciğerde trigliserid sentezini doğrudan tetikler.
• Aşırı alkol tüketimi. Alkol karaciğerde trigliserid üretimini önemli ölçüde artırır. Düzenli ve fazla miktarda alkol tüketen kişilerde trigliserid değerleri hızla yükselebilir. Bazı bireylerde az miktarda alkol bile trigliseridi olumsuz etkileyebilir.
• Obezite ve fazla kilo. Özellikle karın bölgesinde toplanan yağ dokusu insülin direncine zemin hazırlar ve karaciğerin daha fazla trigliserid üretmesine neden olur. Bel çevresinin geniş olması trigliserid yüksekliğiyle güçlü biçimde ilişkilidir.
• Hareketsiz yaşam tarzı. Düzenli fiziksel aktivite trigliseridi doğal olarak düşürür. Egzersiz yapmayan bireylerde kaslar trigliseridi yakıt olarak kullanmaz ve kan düzeyi yükselmeye devam eder.
• Tip 2 diyabet ve insülin direnci. İnsülin direncinde karaciğer aşırı trigliserid üretir ve bu trigliseridi kana salarken dengeleme mekanizmaları da işlevsizleşir. Kontrolsüz diyabette trigliserid çok yüksek seviyelere çıkabilir.
• Hipotiroidizm. Tiroid bezinin yetersiz çalışması metabolizmayı yavaşlatır ve trigliserid temizleme kapasitesini düşürür. Tedavi edilmemiş hipotiroidizm trigliserid yüksekliğinin gözden kaçan önemli bir nedenidir.
• Böbrek hastalığı. Kronik böbrek yetmezliği lipid metabolizmasını bozarak trigliserid yükselmesine yol açabilir.
• Genetik faktörler. Ailesel hipertrigliseridemi ve ailesel kombine hiperlipidemi gibi kalıtsal metabolik hastalıklar trigliserid düzeyini kalıcı ve belirgin biçimde yükseltir. Ailede yüksek trigliserid öyküsü bu olasılığı düşündürmelidir.
• İlaçlar. Bazı ilaçlar trigliseridi yan etki olarak yükseltebilir. Beta blokerler, kortikosteroidler, retinoidler, bazı antipsikotikler, tamoksifen ve yüksek doz östrojen içeren ilaçlar bu gruba girer. Kullandığınız bir ilacın trigliseridi etkileyip etkilemediğini doktorunuza sormak önemlidir.
• Gebelik. Özellikle üçüncü trimesterde trigliserid düzeyi fizyolojik olarak yükselir. Bu durum genellikle normaldir; ancak aşırı yükseklik takip gerektirir.

Yüksek Trigliseridin Belirtileri

Trigliserid yüksekliği büyük çoğunluğunda hiçbir belirti vermez. Kan testi yapılmadığı sürece kişi yıllarca yüksek trigliseridinden habersiz kalabilir. Bu sessiz seyir, düzenli kan tetkiki yaptırmanın neden bu kadar önemli olduğunu açıklar.

Bununla birlikte bazı durumlarda fiziksel bulgular ortaya çıkabilir:

• Ksantomlar. Trigliserid çok yüksek düzeylere ulaştığında (genellikle 1000 mg/dL üzeri) deride sarımsı yağ birikintileri oluşabilir. Bu birikintiler özellikle dirsek, diz, sırt ve kalça bölgesinde ya da tendonlar üzerinde küçük sarı-turuncu nodüller şeklinde görülür. Eruptif ksantomlar olarak adlandırılan bu bulgular ciddi hipertrigliserideminin işareti olup acil tedavi gerektirir.
• Karın ağrısı. Çok yüksek trigliserid düzeyleri akut pankreatite yol açabilir. Bu durumda genellikle üst karın bölgesinde ya da göbek çevresinde şiddetli, sırta vuran bir ağrı ortaya çıkar. Bulantı ve kusma da eşlik edebilir. Akut pankreatit tıbbi acil bir durumdur.
• Gözlerde lipemi retinalis. Trigliserid aşırı yükseldiğinde gözün arka kısmındaki kılcal damarlar beyazımsı-pembe bir görünüm alır. Göz muayenesinde saptanan bu bulgu çok ağır hipertrigliserideminin nadir bir işaretidir.
• Bulanık kan görünümü. Trigliserid çok yüksek olduğunda alınan kan örneği süt gibi bulanık görünebilir. Bu durum lipemi olarak adlandırılır.

Trigliserid yüksekliğinin yarattığı asıl tehlike, uzun vadede kalp-damar hasarına katkıda bulunmasıdır. Bu hasar da herhangi bir belirti vermeden yıllar içinde sessizce ilerler.

Düşük Trigliseridin Önemi

Trigliserid düzeyinin 150 mg/dL'nin altında olması genel olarak iyiye işaret eder; bu durumun kendisi bir sorun teşkil etmez. Ancak trigliseridin olağandışı biçimde düşük olması (özellikle 50 mg/dL'nin altı) bazen altta yatan bir duruma işaret edebilir.

• Aşırı düşük yağ içeren diyet. Uzun süreli ve çok düşük yağlı beslenme trigliseridi olduğundan düşük gösterebilir.
• Hipertiroidi. Tiroid bezinin aşırı çalışması metabolizmayı hızlandırır ve trigliseridi düşürür.
• Malabsorpsiyon. Besin emilimini bozan bağırsak hastalıklarında trigliserid düşüklüğü görülebilir.
• Yetersiz beslenme. Ciddi kalori kısıtlaması ya da yeme bozuklukları trigliseridi normalin altına düşürebilir.

Trigliserid düşüklüğü çoğu zaman klinik olarak fazla önem taşımaz; ancak beklenmedik düşük değerler bir doktor tarafından değerlendirilmelidir.

Trigliserid ve Diğer Kan Yağlarıyla İlişkisi

Trigliserid tek başına değil, tüm lipid profiliyle birlikte değerlendirilmelidir. Bu değerler birbirleriyle yakından ilişkilidir ve bir arada yorumlandığında çok daha anlamlı bilgi sunar.

• Trigliserid ve HDL kolesterol. Yüksek trigliserid ile düşük HDL (iyi kolesterol) sıklıkla birlikte görülür ve bu ikili kombinasyon kardiyovasküler risk açısından en tehlikeli tablolardan birini oluşturur. İnsülin direnci ve metabolik sendromun temel özelliklerinden biridir. Trigliseridi düşüren yaşam tarzı değişikliklerinin çoğu aynı zamanda HDL'yi de yükseltir.
• Trigliserid ve LDL kolesterol. Trigliserid yüksekliği LDL kolesterol ölçümünü dolaylı olarak etkiler. Standart Friedewald formülüyle hesaplanan LDL değeri, trigliserid 400 mg/dL'nin üzerindeyken güvenilir olmaz; bu durumda doğrudan LDL ölçümü gerekir. Ayrıca yüksek trigliserid küçük ve yoğun LDL parçacıklarının oluşumunu teşvik eder; bu parçacıklar damar duvarına daha kolay sızdığından daha tehlikeli kabul edilir.
• Trigliserid ve metabolik sendrom. Trigliserid 150 mg/dL ve üzerinde, HDL düşük, bel çevresi geniş, kan basıncı yüksek ve açlık kan şekeri 100 mg/dL üzerinde olduğunda metabolik sendrom tanısı konur. Bu tablonun varlığı kalp krizi ve tip 2 diyabet riskini birkaç kat artırır.

Trigliserid Nasıl Düşürülür

Trigliserid, doğru adımlar atıldığında diğer kan yağlarına kıyasla çok daha hızlı düşen bir değerdir. Yaşam tarzı değişiklikleri bazen yalnızca birkaç haftada dramatik sonuçlar verebilir.

• Şeker ve rafine karbonhidratları azaltın. Trigliseridi düşürmenin en etkili yolu budur. Şekerli içecekler, beyaz ekmek, beyaz pirinç, makarna ve tatlıları sınırlamak trigliserid düzeyini kısa sürede gözle görülür biçimde düşürür. Özellikle fruktoz içeriği yüksek mısır şurubu içeren ürünlerden uzak durmak büyük fark yaratır.
• Alkol tüketimini azaltın veya bırakın. Trigliserid yüksekliğinde alkol en güçlü tetikleyicilerden biridir. Değerler yüksekse alkolü tamamen kesmek önerilir; en azından ciddi ölçüde kısıtlamak gerekir.
• Sağlıklı yağlara yönelin. Doymuş yağ yerine zeytinyağı gibi tekli doymamış yağları tercih edin. Somon, uskumru, sardalya ve hamsi gibi yağlı balıklardan elde edilen omega-3 yağ asitleri trigliseridi önemli ölçüde düşürür. Haftada en az iki kez yağlı balık tüketmek iyi bir hedefdir.
• Düzenli egzersiz yapın. Aerobik egzersiz trigliseridi düşürmede son derece etkilidir. Haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta yürüyüş, bisiklet veya yüzme gibi aktiviteler trigliseridi yüzde 20-30 oranında düşürebilir.
• Kilo verin. Vücut ağırlığının yüzde 5-10'unun kaybedilmesi trigliserid değerlerini belirgin biçimde iyileştirebilir. Özellikle karın bölgesindeki yağın azaltılması metabolik açıdan çok değerlidir.
• Lif tüketimini artırın. Yulaf, baklagiller, sebze ve meyve gibi lif açısından zengin besinler kan şekerini dengeler ve dolaylı olarak trigliseridi düşürmeye katkıda bulunur.
• Fibratlar. Trigliseridi düşürmek için en sık kullanılan ilaç grubudur. Fenofibrat ve gemfibrozil trigliseridi yüzde 40-60 oranında düşürebilir. Özellikle 500 mg/dL üzerindeki değerlerde ve pankreatit riski olan durumlarda öncelikli ilaç tercihi olur.
• Yüksek doz omega-3 ilaçları. Reçeteli yüksek doz omega-3 yağ asidi preparatları (ikosapent etil ve diğerleri) trigliseridi belirgin biçimde düşürür. Besin takviyesi olarak satılan düşük doz omega-3 ürünlerinden farklı olarak bu ilaçlar klinik çalışmalarla etkinliği kanıtlanmış preparatlardır.
• Statinler. Esas olarak LDL kolesterolü düşürmek için kullanılsa da statinler trigliseridi de orta derecede düşürebilir. Trigliserid yüksekliğine LDL yüksekliği de eşlik ediyorsa statinler tercih edilen ilaç olur.
• Niasin (nikotinik asit). Hem trigliseridi düşürür hem de HDL'yi yükseltir. Ancak yüz kızarması ve karaciğer etkileri gibi yan etkileri nedeniyle kullanımı sınırlı kalmaktadır.

Randevuya Hazırlanma

Trigliserid değeriniz yüksek çıktığında doktora gitmeden önce bazı bilgileri hazırlamak muayeneyi çok daha verimli kılar.

Yapabilecekleriniz:

• Varsa önceki yıllara ait lipid paneli sonuçlarını yanınıza alın; değişim eğilimi tanı ve tedavi kararını etkiler
• Testten önce gerçekten aç kaldınız mı kontrol edin; testten 9-12 saat önce yemek yenilmiş ya da alkol alınmışsa sonuç yanıltıcı olabilir
• Kullandığınız tüm ilaçları, vitamin ve omega-3 gibi takviyeleri listeleyin
• Son dönemdeki beslenme alışkanlıklarınızı, alkol tüketiminizi ve egzersiz düzeyinizi dürüstçe aktarmaya hazır olun
• Ailenizde yüksek trigliserid, yüksek kolesterol veya erken kardiyovasküler hastalık öyküsü varsa belirtin
• Sorularınızı önceden yazın

Doktorunuza sorabileceğiniz sorular şunlardır:

• Trigliserid değerim ne kadar yüksek ve bu benim için ne anlama geliyor?
• İlaç başlanması gerekiyor mu yoksa yaşam tarzı değişikliği yeterli mi?
• Hangi besinleri kısıtlamam en fazla fark yaratır?
• Alkolü tamamen bırakmam mı gerekiyor?
• Omega-3 takviyesi almam faydalı olur mu?
• Trigliserid dışında kolesterol veya kan şekerimi de değerlendirdiniz mi?
• Ne zaman tekrar test yaptırmalıyım?

Doktorunuzun size sorabileceği sorular şunlardır:

• Testi gerçekten aç karnına mı yaptırdınız?
• Günlük beslenmenizde şekerli içecek, beyaz ekmek veya tatlı tüketiminiz nasıl?
• Ne kadar sıklıkla ve ne miktarda alkol tüketiyorsunuz?
• Düzenli egzersiz yapıyor musunuz?
• Ailede yüksek trigliserid veya erken kalp hastalığı öyküsü var mı?
• Diyabet, tiroid hastalığı veya böbrek hastalığınız var mı?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?