Akromegali

Genel Bakış

Akromegali, vücudun aşırı büyüme hormonu üretmesi sonucu ortaya çıkan nadir bir hormonal bozukluktur. Bu durum genellikle hipofiz bezindeki (beyin tabanındaki küçük hormon bezi) iyi huylu bir tümörden kaynaklanır. Aşırı büyüme hormonu kemiklerin ve yumuşak dokuların anormal şekilde büyümesine yol açar.

"Akromegali" kelimesi Yunanca "akron" (uçlar) ve "megalos" (büyük) kelimelerinden gelir. Bu isim hastalığın el, ayak ve yüzde belirgin büyümeye neden olmasından kaynaklanır. Hastalık yavaş ilerler ve belirtiler o kadar kademeli gelişir ki çoğu kişi yıllarca fark etmez. Aile üyeleri veya eski fotoğraflar karşılaştırıldığında değişim daha net görülür.

Akromegali yetişkinlikte gelişir. Büyüme plakaları kapandıktan sonra aşırı büyüme hormonu salınımı başlar. Eğer aynı durum çocukluk veya ergenlik döneminde ortaya çıkarsa buna "gigantizm" (devlik) denir ve kişi anormal şekilde uzun boylu olur. Akromegalide ise boy uzaması olmaz, bunun yerine kemikler kalınlaşır ve genişler.

Akromegali tedavi edilmezse ciddi sağlık sorunlarına ve erken ölüme yol açabilir. Kalp hastalığı, diyabet, yüksek tansiyon, eklem sorunları ve diğer komplikasyonlar gelişebilir. Ancak erken tanı ve uygun tedaviyle büyüme hormonu seviyeleri normale getirilebilir ve komplikasyonlar önlenebilir veya kontrol altına alınabilir.

Akromegali oldukça nadir bir hastalıktır. Yaklaşık her bir milyon kişide 3-4 yeni vaka görülür. Hastalık genellikle orta yaşlı yetişkinlerde (40-50 yaş arası) teşhis edilir ancak belirtilerin başlaması bundan yıllar öncesine dayanır. Kadın ve erkeklerde eşit sıklıkta görülür.

Belirtileri

Akromegali belirtileri çok yavaş gelişir. Genellikle 10-15 yıl içinde kademeli olarak ortaya çıkar. Bu yüzden hastalık genellikle geç teşhis edilir. Belirtiler o kadar yavaş ilerler ki hem hasta hem de yakınları uzun süre değişimi fark etmeyebilir.

Akromegali belirtileri şunları içerir:

• El ve ayakların büyümesi. En sık ve en belirgin belirtidir. Eller ve ayaklar kalınlaşır ve genişler. Yüzük, bilezik veya ayakkabı numarası değişir. Eskiden takılan yüzük parmağa sığmaz hale gelir. Ayakkabı numarası bir veya iki numara büyür.
• Yüz hatlarında değişiklik. Yüz kemikleri kalınlaşır ve özellikler kabalaşır. Alt çene öne doğru çıkıntı yapar ve büyür (prognatizm). Alın kemikleri belirginleşir ve kaşlar çıkıntılı hale gelir. Burun büyür ve et kalınlaşır. Dil büyür. Dişler arasında boşluklar oluşur. Eski fotoğraflarla karşılaştırıldığında yüzün belirgin şekilde değiştiği görülür.
• Ses kalınlaşması. Gırtlak ve ses telleri büyüdüğünde ses kalınlaşır ve boğuk hale gelir. Özellikle kadınlarda bu değişim daha belirgindir.
• Deride kalınlaşma ve yağlanma. Cilt kalınlaşır, yağlı ve gözenekli bir yapı kazanır. Terleme artar ve aşırı ter kokusu oluşabilir. Ciltte koyu renkli ve kadifemsi kalınlaşmalar (akantosis nigrikans) görülebilir.
• Eklem ağrıları. Kemiklerin ve kıkırdakların anormal büyümesi eklemlerde ağrı, sertlik ve hareket kısıtlılığına yol açar. Artrit gelişebilir. Özellikle dizler, kalçalar ve omurga etkilenir.
• Kas güçsüzlüğü ve yorgunluk. Genel bir halsizlik, enerji kaybı ve kas zayıflığı hissedilir. Günlük aktiviteler bile yorucu hale gelir.
• Baş ağrısı. Hipofiz tümörü büyüdükçe çevre dokulara baskı yapar ve kronik baş ağrısına neden olur. Baş ağrısı genellikle alnın ön kısmında veya şakakların arkasında hissedilir.
• Görme sorunları. Hipofiz bezi görme sinirlerinin hemen yakınında bulunur. Tümör büyüdüğünde bu sinirlere baskı yaparak görme alanında daralma (özellikle yan görüş), çift görme veya görme keskinliğinde azalma olabilir.
• Uyku apnesi. Yumuşak dokuların büyümesi ve dilin büyümesi nedeniyle uyku sırasında solunum durmaları gelişir. Horlama, gece boğulma hissi ve gündüz aşırı uyku hali görülür.
• Kadınlarda adet düzensizlikleri. Adet döngüsü bozulabilir veya tamamen durabilir. Meme başlarından süt gelmesi (galaktore) olabilir. Fertilite etkilenebilir.
• Erkeklerde cinsel işlev bozuklukları. Erektil disfonksiyon (sertleşme problemi), libido kaybı ve fertilite sorunları görülebilir.
• Kan basıncında yükselme. Yüksek tansiyon akromegalinin sık görülen bir komplikasyonudur.
• Kan şekerinde yükselme. Büyüme hormonu insülin direncine yol açar ve diyabet gelişme riski artar.

Ne Zaman Doktora Görünmeli

Akromegali yavaş ilerleyen bir hastalık olduğundan belirtiler uzun süre göz ardı edilebilir. Ancak erken tanı komplikasyonları önlemek için çok önemlidir.

Aşağıdaki durumlarda doktora başvurun:

• El, ayak veya yüz hatlarınızda belirgin değişiklikler fark ettiyseniz
• Yüzük, bilezik veya ayakkabı numaranız sürekli büyüyorsa
• Eski fotoğraflarla karşılaştırdığınızda yüz hatlarınız belirgin şekilde değişmişse
• Sürekli baş ağrınız varsa
• Görme sorunları yaşıyorsanız (özellikle yan görüş kaybı)
• Eklem ağrıları ve hareket kısıtlılığınız varsa
• Aşırı terleme ve ciltte kalınlaşma varsa
• Uyku apnesi belirtileri görülüyorsa
• Kadınlarda adet düzensizlikleri veya erkeklerde cinsel işlev bozuklukları varsa

Akromegali tanısı genellikle geç konur çünkü değişiklikler o kadar yavaş olur ki normalleşir. Yakınlarınız veya doktorunuz fiziksel değişikliklere dikkat çekebilir. Bu uyarıları ciddiye almak önemlidir.

Nedenleri

Akromegalinin nedeni vücudun aşırı miktarda büyüme hormonu üretmesidir. Büyüme hormonu (GH) hipofiz bezi tarafından salgılanır ve kemik, kas ve organ büyümesini kontrol eder. Aşırı büyüme hormonu üretimine yol açan durumlar şunlardır:

• Hipofiz adenomu (hipofiz tümörü). Akromegali vakalarının yüzde 95'inden fazlasının nedenidir. Hipofiz bezinde iyi huylu (benign) bir tümör gelişir ve bu tümör kontrolsüz şekilde büyüme hormonu salgılar. Tümör yavaş büyür ve yıllarca fark edilmez. Tümör büyüdükçe hem aşırı hormon üretimi hem de çevre dokulara baskı yapması nedeniyle belirtiler ortaya çıkar. Bu tümörler kansere dönüşmez ancak tedavi edilmezse ciddi sağlık sorunlarına yol açar.
• Hipofiz dışı tümörler. Çok nadir olarak akciğer, pankreas veya adrenal bezlerdeki tümörler büyüme hormonu veya büyüme hormonu salgılatan hormon (GHRH) üretebilir. Bu duruma "ektopik" hormon üretimi denir.
• Ailesel nedenler. Akromegalinin çoğu vakası sporadiktir (rastlantısal). Ancak çok nadir durumlarda genetik yatkınlık vardır. Multipl endokrin neoplazi tip 1 (MEN1), Carney kompleksi veya ailevi akromegali gibi kalıtsal sendromlar akromegali riskini artırır. Bu durumlarda aile bireylerinde de benzer hormon bozuklukları görülebilir.

Hipofiz tümörünün neden geliştiği çoğu vakada tam olarak bilinmemektedir. Genetik faktörler, radyasyon maruziyeti veya diğer çevresel etkenler rol oynayabilir ancak kesin neden genellikle belirsizdir.

Risk Faktörleri

Akromegali için risk faktörleri şunlardır:

• Orta yaş. Hastalık her yaşta görülebilse de en sık 40-50 yaş arasında teşhis edilir. Ancak belirtiler genellikle yıllar öncesinden başlamıştır.
• Genetik sendromlar. Multipl endokrin neoplazi tip 1 (MEN1), Carney kompleksi, McCune-Albright sendromu veya ailevi izole hipofiz adenomu (FIPA) gibi nadir genetik durumlar riski artırır.
• Ailede hipofiz tümörü öyküsü. Birinci derece akrabalarda hipofiz tümörü varsa risk hafif şekilde artar. Ancak akromegalinin büyük çoğunluğu ailevi olmayan (sporadik) vakalardır.

Akromegali için değiştirilebilir bilinen risk faktörleri yoktur. Yaşam tarzı, beslenme veya çevresel faktörlerin hastalık gelişimine katkısı net olarak gösterilememiştir.

Tanısı

Akromegali tanısı klinik muayene, hormon testleri ve görüntüleme yöntemleriyle konur. Erken tanı komplikasyonları önlemek ve tedavi başarı şansını artırmak için önemlidir.

Akromegali tanısında kullanılan yöntemler şunlardır:

• Fizik muayene ve tıbbi öykü. Doktor fiziksel özellikleri inceler. El, ayak ve yüz hatlarındaki değişiklikler değerlendirilir. Eski fotoğraflar istenir ve zaman içindeki değişim karşılaştırılır. Belirtilerin ne zaman başladığı, nasıl ilerlediği ve aile öyküsü sorgulanır.
• Büyüme hormonu (GH) ve IGF-1 ölçümü. Kan testleriyle hormon seviyeleri ölçülür. Büyüme hormonu gün boyunca dalgalanır, bu yüzden tek bir ölçüm yanıltıcı olabilir. İnsülin benzeri büyüme faktörü-1 (IGF-1) büyüme hormonunun etkisiyle karaciğerde üretilir ve seviyeleri daha stabildir. Yüksek IGF-1 düzeyi akromegali için güçlü bir göstergedir.
• Glukoz baskılama testi. En güvenilir tanı testidir. Hastaya şekerli içecek verilir ve birkaç saat boyunca büyüme hormonu seviyeleri ölçülür. Normal kişilerde kan şekeri yükseldiğinde büyüme hormonu baskılanır ve düşer. Akromegalide ise büyüme hormonu düşmez veya hatta yükselebilir.
• Hipofiz MR (manyetik rezonans görüntüleme). Akromegali tanısı konduğunda hipofiz bezinde tümör aramak için MR çekilir. Bu görüntüleme tümörün varlığını, boyutunu ve çevre yapılarla ilişkisini gösterir. Çoğu vakada makroadenom (1 cm'den büyük tümör) bulunur.
• Görme alanı testi. Tümör optik sinirlere baskı yapıyorsa görme alanında kayıplar olabilir. Oftalmoloji muayenesi ve perimetri (görme alanı testi) yapılır.
• Diğer hipofiz hormonlarının ölçümü. Hipofiz bezi birden fazla hormon salgılar. Tümör diğer hormon seviyelerini de etkileyebilir. Tiroid hormonu (TSH), kortizol (ACTH), prolaktin, cinsiyet hormonları (LH, FSH, testosteron veya östrojen) ölçülür.
• Kalp, metabolik ve diğer tarama testleri. Akromegalinin komplikasyonlarını değerlendirmek için ekokardiyografi (kalp ultrasonografisi), kan şekeri testleri, kolonoskopi (kolon kanseri riski arttığından) ve uyku apnesi için polisomnografi yapılabilir.

Tedavisi

Akromegali tedavisinin amaçları büyüme hormonu ve IGF-1 seviyelerini normale getirmek, tümörü küçültmek veya ortadan kaldırmak, belirtileri hafifletmek ve komplikasyonları önlemektir. Tedavi genellikle birden fazla yöntemi içerir.

Akromegali tedavisinde kullanılan yöntemler şunlardır:

Cerrahi tedavi (transsfenoidal cerrahi). Çoğu hastada ilk tercih edilen tedavidir. Hipofiz tümörü ameliyatla çıkarılır. İşlem burundan veya üst dudak altından yapılır ve kafatası açılmaz. Cerrah ince bir tüp (endoskop) kullanarak tümöre ulaşır ve çıkarır.

Ameliyat genellikle 2-3 saat sürer ve birkaç gün hastanede kalış gerekir. Küçük tümörlerde (mikroadenomlar) başarı oranı yüzde 80-90'dır. Büyük tümörlerde başarı oranı daha düşüktür. Ameliyat sonrası büyüme hormonu seviyeleri hızla düşer ve birçok hastada normale döner.

İlaç tedavisi. Ameliyat yapılamayan, ameliyattan sonra hormon seviyeleri normale dönmeyen veya ameliyat istemeyen hastalarda kullanılır.

Üç ana ilaç grubu vardır.

• Somatostatin analogları (oktreotid, lanreotid, pasireotid) büyüme hormonu salınımını azaltır ve tümörü küçültebilir. İğne olarak ayda bir veya her 4-6 haftada bir uygulanır.
• Dopamin agonistleri (kabergolin, bromokriptin) bazı hastalarda büyüme hormonunu azaltır ve genellikle prolaktin da yüksekse tercih edilir. Günlük tablet olarak alınır.
• Büyüme hormonu reseptör blokerleri (pegvisomant) büyüme hormonunun vücuttaki etkisini bloke eder. IGF-1 seviyelerini çok etkili şekilde düşürür ancak tümör boyutunu küçültmez. Günlük enjeksiyon olarak uygulanır.

Radyoterapi. Ameliyat ve ilaç tedavisine yanıt vermeyen veya tümörün tamamen çıkarılamadığı durumlarda kullanılır. Geleneksel radyoterapi günlük küçük doz radyasyon ile birkaç hafta sürer. Stereotaktik radyocerrahi (Gamma Knife veya CyberKnife) tek seansta yüksek doz odaklanmış radyasyon verir.

Radyoterapinin etkisi yavaştır. Hormon seviyelerinin normale dönmesi yıllar alabilir. Radyoterapi sonrası hipofiz bezinin diğer hormon üretimi de azalabilir ve yaşam boyu hormon replasman tedavisi gerekebilir.

Kombine tedavi. Birçok hastada en iyi sonuç farklı tedavi yöntemlerinin kombinasyonuyla elde edilir. Örneğin ameliyattan sonra kalan tümör için ilaç tedavisi veya radyoterapi eklenebilir.

Tedavi yanıtı düzenli kan testleriyle (GH ve IGF-1 seviyeleri) ve MR görüntülemeyle takip edilir. Hedef GH seviyesini 1 ng/mL'nin altına ve IGF-1'i yaşa göre normal aralığa getirmektir.

Komplikasyonları

Akromegali tedavi edilmezse veya geç tanı alırsa ciddi komplikasyonlara yol açabilir. Bu komplikasyonlar yaşam kalitesini düşürür ve yaşam süresini kısaltabilir.

Akromegalide görülebilecek komplikasyonlar şunlardır:

• Kalp hastalıkları. En önemli ve en sık görülen komplikasyondur. Kalp kası büyür (kardiyomegali) ve kalıntılık gelişir. Kalp yetmezliği, kalp kapak sorunları, ritim bozuklukları (aritmi) ve koroner arter hastalığı riski artar. Akromegali hastaları kalp hastalığından ölme riski normal popülasyona göre 2-3 kat daha yüksektir.
• Yüksek tansiyon (hipertansiyon). Hastaların yaklaşık üçte birinde görülür. Kan basıncı yüksekliği kalp ve damar hastalığı riskini daha da artırır.
• Tip 2 diyabet. Büyüme hormonu insülin direncine yol açar. Hastaların yaklaşık yüzde 20-30'unda diyabet gelişir. Kan şekeri yüksekliği komplikasyon riskini artırır.
• Eklem hasarı (artropati). Kemik ve kıkırdak büyümesi eklemlerde kalıcı hasara yol açar. Özellikle dizler, kalçalar, omurga ve el eklemleri etkilenir. Kronik ağrı, hareket kısıtlılığı ve deformite gelişir. İleri vakalarda eklem protezi gerekebilir.
• Uyku apnesi. Hastaların yaklaşık yüzde 60-70'inde görülür. Yumuşak doku büyümesi üst solunum yolunu daraltır. Uyku apnesi tedavi edilmezse kalp hastalığı riskini artırır ve yaşam kalitesini düşürür.
• Kolon polipleri ve kolon kanseri. Akromegali kolon polipleri ve kanser riskini artırır. Tanıdan itibaren düzenli kolonoskopi taraması önerilir.
• Görme kaybı. Tümör optik sinirlere baskı yaparsa kalıcı görme kaybı gelişebilir. Erken tedaviyle görme genellikle düzelir veya korunur.
• Hipopitüitarizm. Tümör veya tedavi (ameliyat, radyoterapi) nedeniyle hipofiz bezinin diğer hormonları da azalabilir. Tiroid hormonu, kortizol, cinsiyet hormonları eksikliği gelişebilir. Yaşam boyu hormon replasman tedavisi gerekir.
• Karpal tünel sendromu. El bilekteki sinir sıkışması nedeniyle el ve parmaklarda uyuşma, karıncalanma ve ağrı olur.
• Tiroid nodülleri ve guatr. Tiroid bezi büyüyebilir ve nodüller oluşabilir.

Erken tanı ve tedaviyle bu komplikasyonların birçoğu önlenebilir veya tersine çevrilebilir. Kalp ve eklem hasarı gibi bazı değişiklikler ise tedavi sonrası tamamen düzelmeyebilir.

Akromegali ile Yaşamak

Akromegali tanısı almak zor bir deneyimdir ancak uygun tedavi ve takiple birçok hasta normal veya normale yakın bir yaşam sürdürebilir. Hastalıkla yaşamanın temel ilkeleri düzenli takip, tedaviye uyum ve sağlıklı yaşam tarzıdır.

Tedaviye Düzenli Devam Etmek

İlaç tedavisi alıyorsanız dozları atlamadan düzenli kullanmak çok önemlidir. Somatostatin analogları gibi enjeksiyonlar için randevularınızı kaçırmayın. İlaç yan etkisi hissederseniz kendi başınıza bırakmayın, doktorunuzla görüşün.

Ameliyat sonrası iyileşme süreci birkaç hafta sürebilir. Doktorunuzun önerdiği kısıtlamalara uyun. Ağır kaldırmaktan kaçının, burun kanması veya baş ağrısı gibi uyarı belirtilerine dikkat edin.

Düzenli Takip ve Testler

Tedavi sonrası yaşam boyu düzenli takip gereklidir. İlk yıl daha sık (her 3-6 ayda bir), sonrasında yılda bir veya iki kez kontrole gidin. Takiplerde büyüme hormonu ve IGF-1 seviyeleri ölçülür, MR görüntüleme yapılır ve komplikasyonlar değerlendirilir.

Kalp sağlığınızı takip edin. Ekokardiyografi, EKG ve kan basıncı ölçümü düzenli yapılmalıdır. Diyabet taraması için kan şekeri ve HbA1c testleri yaptırın. Kolonoskopi ile kolon kanseri taraması tanıdan itibaren başlamalı ve düzenli tekrarlanmalıdır.

Uyku apneniz varsa tedavi ettirin. CPAP (sürekli pozitif havayolu basıncı) cihazı kullanımı uyku kalitesini artırır ve kalp sağlığını korur.

Fiziksel Aktivite ve Eklem Sağlığı

Eklem ağrıları nedeniyle hareketten kaçınmak eklem sertliğini artırır. Düşük etkili egzersizler (yüzme, bisiklet, yürüyüş) eklem esnekliğini korur ve kas gücünü artırır. Fizyoterapist ile çalışarak uygun egzersiz programı oluşturabilirsiniz.

Fazla kiloysa kilo vermek eklemlere bindiği yükü azaltır. Sağlıklı beslenme ve düzenli egzersiz hem kilo kontrolüne hem de diyabet ve kalp hastalığı riskini azaltmaya yardımcı olur.

Duygusal ve Psikolojik Destek

Fiziksel değişiklikler benlik algısını ve özgüveni etkileyebilir. Özellikle yüz hatlarındaki değişiklikler sosyal kaygıya yol açabilir. Duygularınızı sevdiklerinizle paylaşın. Gerekirse psikolog veya psikiyatrist desteği alın.

Akromegali destek gruplarına katılmak çok değerli olabilir. Benzer deneyimler yaşayan insanlarla bağlantı kurmak yalnız olmadığınızı hissettirir ve pratik ipuçları öğrenmenizi sağlar.

Günlük Yaşam Düzenlemeleri

El ve ayak büyümesi nedeniyle özel ayakkabılar veya eldivenler gerekebilir. Rahat ve geniş ayakkabılar tercih edin. Yüzük ve bilezik gibi takılarınız sıkıyorsa çıkarın.

Karpal tünel sendromu varsa el bileği atelleri kullanabilir ve tekrarlayan el hareketlerinden kaçınabilirsiniz. Ergonomik klavye ve fare kullanımı yardımcı olabilir.

Ses kalınlaşması nedeniyle konuşmada zorluk yaşıyorsanız konuşma terapisti ile çalışabilirsiniz.

Hormon Replasman Tedavisi

Ameliyat veya radyoterapi sonrası hipofiz bezinin diğer hormonları da azalmışsa yaşam boyu hormon replasman tedavisi gerekir. Tiroid hormonu, kortizol veya cinsiyet hormonları düzenli kullanılmalıdır. Bu ilaçları bırakmak ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir.

Kortizol eksikliğiniz varsa stres, enfeksiyon veya ameliyat gibi durumlarda doz artışı gerekebilir. Doktorunuzla bir acil durum planı oluşturun ve yanınızda medikal kimlik kartı taşıyın.

Randevuya Hazırlanma

Yapabilecekleriniz:

• Fark ettiğiniz fiziksel değişiklikleri ve ne zaman başladığını not edin
• Mümkünse çeşitli yıllardan eski fotoğraflarınızı getirin (özellikle yüz, el ve ayak görünen)
• Yüzük, bilezik veya ayakkabı numaranızdaki değişiklikleri kaydedin
• Tüm belirtilerinizi listeleyin (eklem ağrıları, yorgunluk, terleme vb.)
• Kullandığınız ilaçları, vitamin ve takviyeleri yazın
• Ailede hipofiz tümörü veya hormonal hastalık öyküsü varsa belirtin
• Sorularınızı önceden yazın

Doktorunuza sorabileceğiniz sorular şunlardır:

• Bu belirtiler akromegaliden mi kaynaklanıyor?
• Hangi testleri yapmam gerekiyor?
• Hipofiz tümörüm ne kadar büyük?
• Tedavi seçeneklerim nelerdir?
• Ameliyat mı yoksa ilaç tedavisi mi daha uygun?
• Tedavi sonrası fiziksel değişiklikler düzelir mi?
• Komplikasyon risklerim nelerdir?
• Ne sıklıkla kontrol olmalıyım?
• Günlük yaşamımda hangi değişiklikleri yapmalıyım?
• Bu hastalık ailem için risk oluşturur mu?

Doktorunuzun size sorabileceği sorular şunlardır:

• Belirtileriniz ne zaman başladı?
• El veya ayak büyümenizi ne zaman fark ettiniz?
• Yüzük veya ayakkabı numaranız değişti mi?
• Baş ağrınız var mı?
• Görme sorunları yaşıyor musunuz?
• Eklem ağrılarınız var mı?
• Uyku apnesi belirtileri (horlama, gece nefes durması) var mı?
• Adet düzensizliği veya cinsel sorunlarınız var mı?
• Ailede hipofiz tümörü öyküsü var mı?
• Kronik hastalıklarınız (diyabet, hipertansiyon) var mı?