Kalp Kapak Hastalığı

Genel Bakış

Kalp kapak hastalığı, kalbin dört kapağından birinin ya da birkaçının düzgün çalışmamasıyla ortaya çıkan bir durumdur. Kalp kapakları kanın kalp odacıkları arasında ve kalpten büyük damarlara doğru tek yönlü akmasını sağlar. Bir kapak yeterince açılmadığında kan geçişi zorlaşır; tam kapanmadığında ise kan geri kaçar. Her iki durumda da kalp daha fazla çalışmak zorunda kalır.

Kalp kapak hastalığı hafif seyirli olduğunda yıllarca belirti vermeyebilir. Hastalık ilerledikçe kalp giderek artan yükle mücadele eder ve zamanla kalp yetmezliğine yol açabilir. Erken tanı ve uygun takiple pek çok hasta uzun yıllar boyunca yakın izlem altında belirtisiz biçimde yaşayabilir. Hastalık ilerlediğinde ise cerrahi ya da kateter yöntemli girişimler kapağı onarabilir ya da değiştirebilir.

Kalp kapak hastalığı her yaşta görülebilir. Romatizmal ateş, doğumsal kapak sorunları, yaşa bağlı kalsifikasyon ve enfeksiyonlar bu hastalığın en sık nedenleri arasındadır.

Türleri

Kalp kapak hastalığının türü hem hangi kapağın etkilendiğine hem de kapağın nasıl etkilendiğine göre değişir.

Kapak İşlev Bozukluklarının Türleri

• Stenoz (darlık). Kapak yaprakçıkları kalınlaşır, sertleşir ya da birbirine yapışır. Kapak tam olarak açılamaz ve kan geçişi güçleşir. Kalp kanı dar açıklıktan geçirebilmek için daha fazla güç harcamak zorunda kalır.
• Yetersizlik (yetmezlik veya regürjitasyon). Kapak tam kapanmaz ve kan geri kaçar. Kalp hem ileri pompalamak hem de geri kaçan kanı tekrar pompalamak zorunda kaldığından aşırı yüklenir.
• Prolaps. Kapak yaprakçıkları kasılma sırasında sol atriuma doğru sarkar. Çoğunlukla mitral kapakta görülür. Hafif vakalarda sadece takip gerekebilirken bazı hastalarda kan kaçağına yol açabilir.

Hangi Kapak Etkilenebilir

• Aort kapağı hastalığı. Sol ventrikül ile aort arasındaki kapağın hastalığıdır. Aort darlığı en sık görülen ciddi kapak hastalıklarından biridir ve özellikle ileri yaşta kalsifikasyona bağlı olarak gelişir. Aort kapağı yetmezliğinde ise kan aortadan sol ventriküle geri kaçar.
• Mitral kapak hastalığı. Sol atrium ile sol ventrikül arasındaki kapağın hastalığıdır. Mitral darlık sıklıkla romatizmal ateşin geç dönem komplikasyonu olarak görülür. Mitral yetmezlikte kan sol ventriküle her kasılışta sol atriuma geri kaçar. Mitral kapak prolapsusu ise çok yaygın görülen ve çoğunlukla iyi huylu seyreden bir durumdur.
• Triküspid kapak hastalığı. Sağ atrium ile sağ ventrikül arasındaki kapağın hastalığıdır. Triküspid yetmezliği çoğunlukla sol taraf kapak hastalıklarının ya da pulmoner hipertansiyonun yol açtığı sağ ventrikül genişlemesinin sonucu olarak ikincil biçimde gelişir.
• Pulmoner kapak hastalığı. Sağ ventrikül ile pulmoner arterin arasındaki kapağın hastalığıdır. En sık doğumsal nedenlerle görülür.

Belirtileri

Kalp kapak hastalığı başlangıçta hiçbir belirti vermeyebilir. Hastalık ilerleyip kalp yeterince telafi edemez hale geldiğinde belirtiler ortaya çıkabilir. Belirtilerin türü ve şiddeti hem hangi kapağın etkilendiğine hem de hastalığın ciddiyetine göre değişebilir.

• Nefes darlığı. En sık görülen belirtilerden biridir. Başlangıçta yalnızca merdiven çıkmak ya da hızlı yürümek gibi efor gerektiren durumlarda ortaya çıkabilir. Zamanla istirahatte ya da yatarken de belirginleşebilir.
• Yorgunluk ve halsizlik. Kalp yeterince kan pompalayamadığında vücuda ulaşan kan azalır ve süregelen bir bitkinlik hissi gelişebilir.
• Bacak ve ayak bileklerinde şişlik. Özellikle sağ taraf kapak sorunlarında ya da ileri evre sol taraf hastalıklarında vücutta sıvı birikimi görülebilir.
• Çarpıntı ve düzensiz kalp atışı. Kalp kapağı hastalığı atriyal fibrilasyona ve diğer ritim bozukluklarına zemin hazırlayabilir.
• Göğüste ağrı veya baskı hissi. Özellikle aort darlığında eforla birlikte göğüs ağrısı görülebilir.
• Baş dönmesi ve bayılma. Özellikle ciddi aort darlığında egzersiz sırasında ya da sonrasında baş dönmesi ve bayılma görülebilir. Bu belirti çok önemlidir ve mutlaka ciddiye alınmalıdır.
• Kalp üfürümü. Doktor muayenesinde steteskopla duyulan anormal kalp sesi kapak sorununu akla getirebilir. Ancak her üfürüm hastalık anlamına gelmez; bazı üfürümler tamamen zararsız olabilir.

Ne Zaman Doktora veya Acile Başvurulmalı

Aşağıdaki belirtiler fark edildiğinde bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

• Eforla ya da dinlenirken ortaya çıkan nefes darlığı
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik
• Çarpıntı veya düzensiz kalp atışı hissi
• Açıklanamayan yorgunluk ve egzersiz kapasitesinde düşme
• Kalp üfürümü saptandıysa değerlendirme için kardiyoloji kontrolü

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalıdır.

• Ani ve şiddetli göğüs ağrısı
• Egzersiz sırasında ya da sonrasında bayılma
• Ani ve şiddetli nefes darlığı
• Çok hızlı ya da çok düzensiz kalp atışı

Nedenleri

Kalp kapağı hastalığının birden fazla nedeni olabilir. Nedenler hem hastalığın türüne hem de hangi kapağın etkilendiğine göre farklılık gösterir.

• Yaşa bağlı kalsifikasyon. En sık nedenlerden biridir. Kapak yaprakçıkları zamanla kireçlenerek sertleşir. Bu süreç özellikle aort kapağında belirgindir ve ileri yaşta aort darlığının en sık nedenidir. Yüksek tansiyon, yüksek kolesterol ve şeker hastalığı bu süreci hızlandırabilir.
• Romatizmal ateş. Tedavi edilmemiş boğaz enfeksiyonunun ardından gelişen romatizmal ateş mitral ve aort kapaklarına kalıcı hasar bırakabilir. Dünya genelinde hâlâ önemli bir neden olmayı sürdürmektedir.
• Doğumsal kapak sorunları. Bazı kişiler kapak yapısındaki anormalliklerle doğar. Biküspid aort kapağı, yani normalde üç yaprakçıklı olan aort kapağının iki yaprakçıklı olması en sık görülen doğumsal kapak sorunudur. Bu durum ilerleyen yıllarda erken kapak hasarına zemin hazırlayabilir.
• Enfektif endokardit. Bakterilerin kana karışarak kapak yaprakçıklarına yerleşmesi ve burada enfeksiyon oluşturması kapakları tahrip edebilir. Özellikle tedavi gecikmesi halinde ciddi ve hızlı kapak hasarına yol açabilir.
• Kalp krizi. Kalp krizine bağlı kas hasarı mitral kapağı destekleyen yapılara zarar verebilir ve ani mitral yetmezliğe neden olabilir.
• Kalp kası hastalıkları ve kalp yetmezliği. Kalbin büyümesi kapak halkalarının genişlemesine yol açabilir. Bu durum özellikle mitral ve triküspid kapaklarda yetmezliğe zemin hazırlayabilir.
• Radyasyon. Göğüs bölgesine uygulanan radyoterapi yıllar içinde kapak hasarına katkıda bulunabilir.
• Bazı ilaçlar. Belirli ilaçlar kapak hasarıyla ilişkilendirilmiştir. Bu durum genellikle uzun süreli kullanımda ortaya çıkabilir.

Risk Faktörleri

• İleri yaş. Kapak kalsifikasyonu ve dejenerasyonu yaşla birlikte artar. Ciddi aort darlığı özellikle yetmiş beş yaş üzerinde belirgin biçimde daha sık görülür.
• Doğumsal kapak anomalisi. Biküspid aort kapağı gibi doğumsal kapak sorunları erken yaşta ciddi kapak hastalığına zemin hazırlayabilir.
• Geçirilmiş romatizmal ateş. Tedavi edilmemiş boğaz enfeksiyonunun uzun vadeli komplikasyonu olarak kapak hasarı gelişebilir.
• Yüksek tansiyon ve yüksek kolesterol. Kapak kalsifikasyon sürecini hızlandırabilir.
• Enfektif endokardit öyküsü. Daha önce geçirilmiş kapak enfeksiyonu tekrar risk oluşturabilir.

Tanısı

Kalp kapak hastalığı tanısı klinik değerlendirme ve görüntüleme yöntemlerinin bir arada kullanılmasıyla konur. Hastalığın türünü, hangi kapağın etkilendiğini ve ciddiyetini belirlemek hem izlem planını hem de müdahale zamanlamasını doğrudan şekillendirir.

• Tıbbi öykü ve fizik muayene. Belirtilerin ne zaman başladığı, nasıl ilerlediği ve hangi durumlarda belirginleştiği sorgulanır. Fizik muayenede steteskopla kalp dinlenir. Kapak hastalığında duyulan üfürüm kalp seslerinin arasında ya da yerine geçen anormal bir sestir. Üfürümün zamanlaması, şiddeti ve niteliği kapağın türü ve ciddiyeti hakkında önemli ipuçları verir. Boyun damarları, akciğer sesleri ve bacaklardaki şişlik de değerlendirilir.
• Kalp ultrasonografisi (ekokardiyografi). Kalp kapağı hastalığının tanısında altın standart yöntemdir. Kapak yaprakçıklarının yapısını, hareketini ve işlevini gerçek zamanlı olarak görüntüler. Kapağın ne kadar dar ya da kaçak olduğunu sayısal olarak ölçer. Kalp odacıklarının boyutunu, duvar kalınlığını ve ejeksiyon fraksiyonunu değerlendirir. İki boyutlu görüntüleme yetmezli kaldığında üç boyutlu ekokardiyografi ya da transözofageal ekokardiyografi yani yutaktan yapılan ultrason daha ayrıntılı bilgi sağlayabilir. Transözofageal ekokardiyografi özellikle cerrahi ya da kateter girişimi öncesinde çok değerlidir.
• EKG. Kalbin elektrik aktivitesini kaydeder. Ritim bozukluklarını, odacık büyümesine bağlı elektriksel değişiklikleri ve iletim sorunlarını gösterebilir. Atriyal fibrilasyon kapak hastalığının önemli bir komplikasyonu olduğundan EKG bu açıdan da değerlidir.
• Akciğer grafisi. Kalbin büyüklüğünü ve akciğerlerdeki sıvı birikimini gösterebilir. Kapak hastalığının kalp üzerindeki etkisini değerlendirmede yardımcı bilgi sağlar.
• Kalp MRI. Kalp odacıklarının boyutunu ve işlevini çok hassas biçimde ölçer. Ekokardiyografi ile yeterli görüntü alınamayan ya da ek anatomik bilgi gereken hastalarda tercih edilir. Kapağın ayrıntılı morfolojisini ve kapak yetmezliğinin miktarını değerlendirmede de kullanılabilir.
• Efor testi. Belirtisiz görünen hastalarda gizli belirtileri ortaya çıkarmak için kullanılabilir. Egzersiz sırasında kan basıncı, kalp hızı ve EKG izlenerek kalbin efor altındaki tepkisi değerlendirilir. Özellikle aort darlığında ve mitral kapak hastalığında cerrahi zamanlamasını belirlemede yardımcı bilgi sağlayabilir.
• Koroner anjiyografi ya da koroner BT anjiyografi. Kapak cerrahisi ya da kateter girişimi öncesinde koroner damarların değerlendirilmesi gerekir. Eşlik eden koroner damar hastalığı varsa aynı seans içinde kapak girişimiyle birlikte koroner girişim de planlanabilir. Özellikle elli yaş üzerindeki hastalarda ve risk faktörleri olan kişilerde koroner değerlendirme zorunludur.

Tedavisi

Kalp kapak hastalığının tedavisi hastalığın türüne, hangi kapağın etkilendiğine, ciddiyetine ve hastanın genel durumuna göre belirlenir. Hafif vakalarda ilaç tedavisi ve düzenli takip yeterliyken ileri vakalarda kapak onarımı ya da değişimi gerekebilir.

İlaç Tedavisi

İlaçlar kapak hastalığını doğrudan tedavi etmez ancak belirtileri hafifletir, kalbi korur ve komplikasyonların önlenmesine yardımcı olur.

• Kalp yetmezliği ilaçları. Kalbin iş yükünü azaltan ve sıvı birikimini önleyen ilaçlar nefes darlığı ve şişlik gibi belirtileri hafifletir. ACE inhibitörleri ya da ARB'ler, beta blokerler ve diüretikler bu grupta yer alır.
• Kan sulandırıcılar. Atriyal fibrilasyon eşlik ediyorsa ya da mekanik kapak takılmışsa pıhtı ve felç riskini azaltmak için kan sulandırıcılar kullanılır. Mekanik kapak kullanan hastaların büyük bölümünde warfarin gibi ilaçlar ömür boyu gerekebilir.
• Kan basıncı ilaçları. Özellikle aort kapağı yetmezliğinde kan damarlarını genişletip kalbin iş yükünü azaltan ilaçlar kalbin yeniden şekillenmesini yavaşlatabilir.
• Ritim bozukluklarının tedavisi. Atriyal fibrilasyon ya da diğer ritim sorunları ilaçlarla yönetilir.
• Enfektif endokardit profilaksisi. Bazı kapak sorunları olan hastalarda diş ve cerrahi işlemler öncesinde enfeksiyonu önlemek amacıyla antibiyotik kullanımı önerilebilir. Bu konuyu kardiyologunuzla görüşün.

Girişimsel ve Cerrahi Tedaviler

Kapak hastalığı ilerlediğinde ve ilaçlarla yeterli kontrol sağlanamadığında kapak onarımı ya da değişimi gerekir. Günümüzde hem cerrahi hem de kateter yöntemli seçenekler mevcuttur.

• Kapak onarımı. Mümkün olduğunda kapağın değiştirilmesi yerine onarılması tercih edilir. Bu yaklaşım özellikle mitral kapak hastalığında çok başarılı sonuçlar vermektedir. Onarım ameliyatında kapağın kendi dokusu korunur; çeşitli tekniklerle kapak işlevine yeniden kavuşturulur. Onarılan kapak mekanik kapak kadar uzun ömürlü olmayabilir ancak kan sulandırıcı gerektirmeme gibi önemli avantajlar sunabilir.
• Kapak değişimi ile biyolojik kapak. Hayvan dokusundan ya da insan bağış dokusundan hazırlanan bu kapaklar doğal hissettiren bir akış sağlar. Uzun süreli kan sulandırıcı gerektirmez. Ancak zamanla bozulabilir ve on ila yirmi yıl içinde değiştirilmesi gerekebilir. Genellikle ileri yaştaki hastalarda ya da kan sulandırıcı kullanamayacak kişilerde tercih edilir.
• Kapak değişimi ile mekanik kapak. Metal alaşımlı bu kapaklar çok dayanıklıdır ve nadiren değiştirilmesi gerekir. Ancak pıhtı oluşum riski nedeniyle ömür boyu warfarin kullanımı zorunludur. Genellikle genç hastalarda tercih edilir.
• TAVI (transkatetr aort kapağı implantasyonu). Aort darlığı için geliştirilmiş kateter temelli bir yöntemdir. Kasıktan ya da göğüsten ilerletilen ince bir kateter aracılığıyla yeni kapak hasarlı kapağın içine yerleştirilir. Açık kalp ameliyatı gerektirmez. Başlangıçta yalnızca ameliyat riski yüksek olan yaşlı hastalara önerilirken artık orta ve düşük riskli hastalarda da uygulanmaktadır. Hızlı iyileşme süreci ve kısa hastanede kalış süresi önemli avantajlarıdır.
• MitraClip ve diğer kateter temelli mitral girişimler. Mitral kapak yetmezliği olan ve cerrahi riski yüksek hastalarda kateter yöntemli cihazlar kapağı onarmak için kullanılabilir. MitraClip, kapak yaprakçıklarını birbirine klipsleyerek kan kaçağını azaltan bir yöntemdir.
• Balon valvüloplasti. Dar bir kapağı balon şişirerek genişletme işlemidir. Özellikle mitral darlıkta ve uygun hastalarda pulmoner darlıkta uygulanabilir. Aort darlığında geçici bir yöntem olarak uygulanabilir ancak kalıcı çözüm değildir.

Komplikasyonları

Tedavi edilmemiş ya da yeterince kontrol altına alınmamış kalp kapağı hastalığı zamanla ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

• Kalp yetmezliği. En sık ve en önemli komplikasyondur. Kalp üzerindeki süregelen yük zamanla kalbin pompalama kapasitesini aşar ve kalp yetmezliği gelişir.
• Atriyal fibrilasyon. Özellikle mitral kapak hastalığında sık görülür. Atriyal fibrilasyon hem belirtileri ağırlaştırır hem de felç riskini artırır.
• Felç. Atriyal fibrilasyona bağlı pıhtı oluşumu felç riskini artırabilir. Mekanik kapak kullanan hastalarda da pıhtı riski mevcuttur. Kan sulandırıcı tedavi bu riski azaltır.
• Enfektif endokardit. Hasarlı kapak yüzeyleri bakteri yerleşimi için uygun bir zemin oluşturabilir. Enfektif endokardit hem kapak hasarını hızla ağırlaştırabilir hem de ciddi sistemik enfeksiyona yol açabilir.
• Ani kalp durması. Ciddi ve tedavi edilmemiş kapak hastalıklarında, özellikle ileri aort darlığında, ani kalp durması riski artabilir.

Yaşam Tarzı

Kalp kapağı hastalığıyla yaşamak uzun vadeli bir bakış açısı gerektirir. Hastalığın türü ve ciddiyetine göre günlük yaşamda bazı noktalara dikkat etmek önemlidir.

Fiziksel Aktivite

Kalp kapağı hastalığında egzersiz konusu kişiye özgü değerlendirilmelidir. Hafif kapak hastalığı olan ve belirtisi bulunmayan pek çok kişi normal fiziksel aktiviteye devam edebilir. Ciddi aort darlığı gibi ağır kapak hastalığı olan kişilerde ise yoğun egzersiz belirtileri tetikleyebilir ya da riski artırabilir. Hangi tür ve yoğunlukta aktivitenin güvenli olduğuna kardiyologunuz karar vermelidir.

İlaç Kullanımı

Kapak hastalığına yönelik ilaçları düzenli kullanmak çok önemlidir. Mekanik kapak kullanan hastalarda warfarin tedavisi çok dikkatli yönetilmelidir. Warfarin dozu düzenli INR takibiyle ayarlanır. Dozu atlamamak ve ilaç etkileşimine yol açabilecek besinler ile ilaçlar konusunda dikkatli olmak gerekir. Herhangi bir ilacı kendiniz kesmemeyin.

Enfektif Endokardit Korunması

Kapak hastalığı olan bazı kişilerde diş tedavileri ve belirli cerrahi girişimler öncesinde enfeksiyonu önlemek amacıyla antibiyotik kullanımı önerilebilir. Diş hekiminizi ve tedavi yapacak her doktoru kapak hastalığınız hakkında bilgilendirin. Ağız hijyenine özen göstermek de enfektif endokardit riskini azaltmada önemlidir.

Tuz ve Sıvı Alımı

Kalp yetmezliği belirtileri olan hastalarda tuz tüketimini azaltmak sıvı birikimini önlemeye yardımcı olur. Günlük tuz hedefini doktorunuzla belirleyin. Bazı hastalarda sıvı alımının da sınırlandırılması gerekebilir.

Günlük Kilo Takibi

Her sabah aynı saatte tartılmak ve kiloyu kayıt altına almak sıvı birikimini erkenden fark etmenin pratik bir yoludur. Kısa sürede belirgin kilo artışı doktorunuzu aramanızı gerektirebilir.

Düzenli Takip

Kalp kapağı hastalığı düzenli kardiyoloji izlemi gerektirir. Ekokardiyografi ile kapak işlevi ve kalp odacıklarının boyutu düzenli aralıklarla değerlendirilir. Takip sıklığı hastalığın ciddiyetine göre belirlenir. Cerrahi ya da kateter girişimi geçirenlerde de uzun vadeli izlem zorunludur. Aşağıdaki belirtilerden herhangi biri gelişirse doktorunuzu arayın ya da acile gidin.

• Nefes darlığı yeniden başlarsa ya da kötüleşirse
• Bacak veya ayak bileklerinde şişlik artarsa
• Göğüs ağrısı ya da baskı hissedilirse
• Bayılma ya da bayılmak üzere olma hissi gelişirse
• Çarpıntı ya da düzensiz kalp atışı hissedilirse
• Beklenmedik ateş ateşle birlikte terleme ve halsizlik başlarsa

Randevuya Hazırlanma

Kalp kapağı hastalığı tanısıyla doktora gitmeden önce hazırlıklı olmak hem doğru tanıya hem de size en uygun tedaviye ulaşmayı kolaylaştırır.

Yapabilecekleriniz

• Belirtilerin ne zaman başladığını ve nasıl ilerlediğini not edin.
• Daha önce kalp üfürümü saptandıysa ne zaman ve nerede saptandığını belirtin.
• Çocuklukta boğaz enfeksiyonu ya da romatizmal ateş öykünüz varsa paylaşın.
• Kullandığınız tüm ilaçları, takviyeleri ve bitkisel ürünleri listeleyin.
• Önceki ekokardiyografi raporlarınız varsa getirin.
• Diş tedavisi ya da cerrahi girişim planlarınız varsa belirtin.
• Sorularınızı önceden yazın.

Doktorunuza Sorabileceğiniz Sorular

• Hangi kapağım etkilenmiş ve hastalık ne kadar ciddi?
• Cerrahi ya da kateter girişimine ihtiyacım var mı?
• Girişim gerekiyorsa onarım mı yoksa değişim mi daha uygun?
• Biyolojik mi mekanik mi kapak daha uygun olur?
• TAVI ya da kateter yöntemli bir seçenek var mı?
• Diş tedavisi öncesinde antibiyotik kullanmam gerekiyor mu?
• Egzersiz yapabilir miyim ve ne kadar?
• Ne sıklıkla kontrol olmam gerekiyor?

Doktorunuzun Size Sorabileceği Sorular

• Belirtiler ne zaman başladı ve nasıl ilerledi?
• Daha önce kalp üfürümü saptandı mı?
• Çocuklukta romatizmal ateş geçirdiniz mi?
• Bilinen başka bir kalp hastalığınız var mı?
• Hangi ilaçları kullanıyorsunuz?
• Egzersiz sırasında belirtiler artıyor mu?
• Daha önce kalp ameliyatı geçirdiniz mi?